105 shlokas
- 1
केशिध्वज उवाच
न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यम् अकण्टकम्
राज्यलाभाद्विना नान्यत्क्षत्रियाणाम् अतिप्रियम्
keśidhvaja uvāca
na prārthitaṃ tvayā kasmānmama rājyam akaṇṭakam
rājyalābhādvinā nānyatkṣatriyāṇām atipriyam
- 2
खाण्डिक्य उवाच
केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः
राज्यम् एतद् अशेषं ते यत्र गृध्नन्त्य् अपण्डिताः
khāṇḍikya uvāca
keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ
rājyam etad aśeṣaṃ te yatra gṛdhnanty apaṇḍitāḥ
- 3
क्षत्रियाणाम् अयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम्
वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनाम्
kṣatriyāṇām ayaṃ dharmo yatprajāparipālanam
vadhaśca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām
- 4
यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्य् अपहृते त्वया
बन्धायैव भवत्य् एषा अविद्याप्य् अक्रमोज्झिता
yatrāśaktasya me doṣo naivāsty apahṛte tvayā
bandhāyaiva bhavaty eṣā avidyāpy akramojjhitā
- 5
जन्मोपभोगलिप्सार्थम् इयं राज्यस्पृहा मम
अन्येषां दोषजा नैव धर्मम् एवानुरुध्यते
janmopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama
anyeṣāṃ doṣajā naiva dharmam evānurudhyate
- 6
न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत्सतां मतम्
अतो न याचितं राज्यम् अविद्यान्तर्गतं तव
na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitatsatāṃ matam
ato na yācitaṃ rājyam avidyāntargataṃ tava
- 7
राज्ये गृध्नन्त्य् अविद्वांसो ममत्वाहृतचेतसः
अहंमानमहापानमदमत्ता न मादृशाः
rājye gṛdhnanty avidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ
ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ
- 8
पराशर उवाच
ततः प्रहृष्टः साध्व् इति प्राह केशिध्वजो नृपः
खाण्डिक्यजनकं प्रीत्या श्रूयतां वचनं मम
parāśara uvāca
tataḥ prahṛṣṭaḥ sādhv iti prāha keśidhvajo nṛpaḥ
khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama
- 9
अहम् अविद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै
राज्यं यागांश्च विविधान्भोगैः पुण्यक्षयं तथा
aham avidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai
rājyaṃ yāgāṃśca vividhānbhogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā
- 10
तद् इदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्वर्यतां गतम्
श्रूयतां चाप्य् अविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन
tad idaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam
śrūyatāṃ cāpy avidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana
- 11
अनात्मन्य् आत्मबुद्धिर्या अस्वे स्वम् इति या मतिः
अविद्यातरुसंभूतिबीजम् एतद्द्विधा स्थितम्
anātmany ātmabuddhiryā asve svam iti yā matiḥ
avidyātarusaṃbhūtibījam etaddvidhā sthitam
- 12
पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः
अहम् एतद् इतीत्य् उच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम्
pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ
aham etad itīty uccaiḥ kurute kumatirmatim
- 13
आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक्स्थिते
आत्मन्य् आत्ममयं भावं कः करोति कलेवरे
ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthaksthite
ātmany ātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare
- 14
कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च कः
अदेहे ह्य् आत्मनि प्राज्ञो ममेदम् इति मन्यते
kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ
adehe hy ātmani prājño mamedam iti manyate
- 15
इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु कः
करोति पण्डितः स्वाम्यम् अनात्मनि कलेवरे
itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ
karoti paṇḍitaḥ svāmyam anātmani kalevare
- 16
सर्वं देहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः
देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परम्
sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ
dehaścānyo yadā puṃsastadā bandhāya tatparam
- 17
मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदम्भसा
पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृदम्भोलेपनस्थितिः
mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdambhasā
pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdambholepanasthitiḥ
- 18
पञ्चभूतात्मकैर्भोगैः पञ्चभूतात्मकं वपुः
आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वो ऽत्र किं कृतः
pañcabhūtātmakairbhogaiḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ
āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṃ kṛtaḥ
- 19
अनेकजन्मसाहस्रीं संसारपदवीं व्रजन्
मोहश्रमं प्रयातो ऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः
anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan
mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ
- 20
प्रक्षाल्यते यदा सो ऽस्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा
तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमः शमम्
prakṣālyate yadā so 'sya reṇurjñānoṣṇavāriṇā
tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam
- 21
मोहश्रमे शमं याते स्वस्थान्तःकरणः पुमान्
अनन्यातिशयाबाधं परं निर्वाणम् ऋच्छति
mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān
ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇam ṛcchati
- 22
निर्वाणमय एवायम् आत्मा ज्ञानमयो ऽमलः
दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस्ते तु नात्मनः
nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ
duḥkhājñānamalā dharmāḥ prakṛteste tu nātmanaḥ
- 23
जलस्य नाग्निसंसर्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि
शब्दोद्रेकादिकान्धर्मांस्तत्करोति यथा मुने
jalasya nāgnisaṃsargaḥ sthālīsaṅgāttathāpi hi
śabdodrekādikāndharmāṃstatkaroti yathā mune
- 24
तथात्मा प्रकृतेः सङ्गाद् अहंमानादिदूषितः
भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः
tathātmā prakṛteḥ saṅgād ahaṃmānādidūṣitaḥ
bhajate prākṛtāndharmān anyastebhyo hi so 'vyayaḥ
- 25
तद् एतत्कथितं बीजम् अविद्याया मया तव
क्लेशानां च क्षयकरं योगाद् अन्यन्न विद्यते
tad etatkathitaṃ bījam avidyāyā mayā tava
kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogād anyanna vidyate
- 26
खाण्डिक्य उवाच
तं ब्रवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम
विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वम् अस्यां निमिसंततौ
khāṇḍikya uvāca
taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama
vijñātayogaśāstrārthastvam asyāṃ nimisaṃtatau
- 27
केशिध्वज उवाच
योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम
यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः
keśidhvaja uvāca
yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama
yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ
- 28
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः
बन्धस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
bandhasya viṣayāsaṅgi mukternirviṣayaṃ tathā
- 29
विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा मनो मुनिः
चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम्
viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā mano muniḥ
cintayenmuktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram
- 30
आत्मभावं नयत्य् एनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने
विकार्यम् आत्मनः शक्त्या लोहम् आकर्षको यथा
ātmabhāvaṃ nayaty enaṃ tadbrahmadhyāyinaṃ mune
vikāryam ātmanaḥ śaktyā loham ākarṣako yathā

