50 shlokas
- 1
पराशर उवाच
सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि महामुने
एकार्णवं भवत्य् एतत्त्रैलोक्यम् अखिलं ततः
parāśara uvāca
saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi mahāmune
ekārṇavaṃ bhavaty etattrailokyam akhilaṃ tataḥ
- 2
मुखनिश्वासजो विष्णोर्वायुस्ताञ्जलदांस्ततः
नाशयन्वाति मैत्रेय वर्षाणाम् अपरं शतम्
mukhaniśvāsajo viṣṇorvāyustāñjaladāṃstataḥ
nāśayanvāti maitreya varṣāṇām aparaṃ śatam
- 3
सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान्भूतभावनः
अनादिर् आदिर्विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः
sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavānbhūtabhāvanaḥ
anādir ādirviśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ
- 4
एकार्णवे ततस्तस्मिञ्शेषशय्यास्थितः प्रभुः
ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद्धरिः
ekārṇave tatastasmiñśeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ
brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛddhariḥ
- 5
जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः
ब्रह्मलोकगतैश्चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः
janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ
brahmalokagataiścaiva cintyamāno mumukṣubhiḥ
- 6
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः
आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन्परमेश्वरः
ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ
ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayanparameśvaraḥ
- 7
एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रतिसंचरः
निमित्तं तत्र यच्छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः
eṣa naimittiko nāma maitreya pratisaṃcaraḥ
nimittaṃ tatra yacchete brahmarūpadharo hariḥ
- 8
यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत्
निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते
yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat
nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute
- 9
पद्मयोनेर्दिनं यत्तु चतुर्युगसहस्रवत्
एकार्णवे कृते लोके तावती रात्रिर् इष्यते
padmayonerdinaṃ yattu caturyugasahasravat
ekārṇave kṛte loke tāvatī rātrir iṣyate
- 10
ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः
ब्रह्मस्वरूपधृग्विष्णुर्यथा ते कथितं पुरा
tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ
brahmasvarūpadhṛgviṣṇuryathā te kathitaṃ purā
- 11
इत्य् एष कल्पसंहाराद् अन्तरप्रलयो द्विज
नैमित्तिकस्ते कथितः प्राकृतं शृण्वतः परम्
ity eṣa kalpasaṃhārād antarapralayo dvija
naimittikaste kathitaḥ prākṛtaṃ śṛṇvataḥ param
- 12
अनावृष्ट्यग्निसंपर्कात्कृते संक्षालने मुने
समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च
anāvṛṣṭyagnisaṃparkātkṛte saṃkṣālane mune
samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca
- 13
महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये
कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
mahadādervikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye
kṛṣṇecchākārite tasminpravṛtte pratisaṃcare
- 14
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुणम्
आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmergandhātmakaṃ guṇam
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate
- 15
प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका
आपस्तदा प्रवृद्धास्तु वेगवत्यो महास्वनाः
praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā
āpastadā pravṛddhāstu vegavatyo mahāsvanāḥ
- 16
सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च
सलिलेनैवोर्मिमता लोकांस्तांस्तान्समन्ततः
sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca
salilenaivormimatā lokāṃstāṃstānsamantataḥ
- 17
अपाम् अपि गुणो यस्तु ज्योतिषा पीयते तु सः
नश्यन्त्य् आपस्ततस्ताश्च रसतन्मात्रसंक्षयात्
apām api guṇo yastu jyotiṣā pīyate tu saḥ
naśyanty āpastatastāśca rasatanmātrasaṃkṣayāt
- 18
ततश्चापो हृतरसा ज्योतिषं प्राप्नुवन्ति वै
अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते
tataścāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai
agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte
- 19
स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज्जलं तथा
सर्वम् आपूर्यते ऽर्चिभिस्तदा जगद् इदं शनैः
sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte tajjalaṃ tathā
sarvam āpūryate 'rcibhistadā jagad idaṃ śanaiḥ
- 20
अर्चिर्भिः संवृते तस्मिंस्तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्तथा
ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम्
arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃstiryag ūrdhvam adhastathā
jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram
- 21
प्रलीने च ततस्तस्मिन्वायुभूते ऽखिलात्मनि
प्रणष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः
pralīne ca tatastasminvāyubhūte 'khilātmani
praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ
- 22
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान्
निरालोके तदा लोके वाय्ववस्थे च तेजसि
praśāmyati tadā jyotirvāyurdodhūyate mahān
nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi
- 23
ततस्तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः
ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश
tatastu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ
ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa
- 24
वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः
प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम्
vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ
praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam
- 25
अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धं न च मूर्तिमत्
सर्वम् आपूरयच्चैव सुमहत्तत्प्रकाशते
arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat
sarvam āpūrayaccaiva sumahattatprakāśate
- 26
परिमण्डलं तत्सुषिरम् आकाशं शब्दलक्षणम्
शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
parimaṇḍalaṃ tatsuṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam
śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati
- 27
ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर्ग्रसते पुनः
भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै
अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस्तामसः स्मृतः
tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādirgrasate punaḥ
bhūtendriyeṣu yugapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai
abhimānātmako hy eṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ
- 28
भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः
bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ
- 29
उर्वी महांश्च जगतः प्रान्ते ऽन्तर्बाह्यतस्तथा
urvī mahāṃśca jagataḥ prānte 'ntarbāhyatastathā
- 30
एवं सप्त महाबुद्धेः क्रमात्प्रकृतयस्तु वै
प्रत्याहारे तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम्
evaṃ sapta mahābuddheḥ kramātprakṛtayastu vai
pratyāhāre tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam

