40 shlokas
- 1
पराशर उवाच
सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः
नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको मतः
parāśara uvāca
sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ
naimittikaḥ prākṛtikastathaivātyantiko mataḥ
- 2
ब्राह्मो नैमित्तिकस्तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः
आत्यन्तिकश्च मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धिकः
brāhmo naimittikasteṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ
ātyantikaśca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ
- 3
मैत्रेय उवाच
परार्धसंख्यां भगवन्ममाचक्ष्व यया तु सः
द्विगुणीकृतया ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः
maitreya uvāca
parārdhasaṃkhyāṃ bhagavanmamācakṣva yayā tu saḥ
dviguṇīkṛtayā jñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ
- 4
पराशर उवाच
स्थानात्स्थानं दशगुणम् एकस्माद्गण्यते द्विज
ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते
parāśara uvāca
sthānātsthānaṃ daśaguṇam ekasmādgaṇyate dvija
tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate
- 5
परार्धद्विगुणं यत्तु प्राकृतः स लयो द्विज
तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयम् एति वै
parārdhadviguṇaṃ yattu prākṛtaḥ sa layo dvija
tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai
- 6
निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः
तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत्काष्ठास्तथा कला
nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ
taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāstathā kalā
- 7
नाडिका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च
nāḍikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca
- 8
उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश
मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस्तु स स्मृतः
unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa
māgadhena pramāṇena jalaprasthastu sa smṛtaḥ
- 9
नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तम
अहोरात्रं मुहूर्तास्तु त्रिंशन्मासो दिनैस्तथा
nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattama
ahorātraṃ muhūrtāstu triṃśanmāso dinaistathā
- 10
मासैर्द्वादशभिर्वर्षम् अहोरात्रं तु तद्दिवि
त्रिभिर्वर्षशतैर्वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम्
māsairdvādaśabhirvarṣam ahorātraṃ tu taddivi
tribhirvarṣaśatairvarṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām
- 11
तैस्तु द्वादशसाहस्रैश्चतुर्युगम् उदाहृतम्
चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम्
taistu dvādaśasāhasraiścaturyugam udāhṛtam
caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam
- 12
स कल्पस्तत्र मनवश्चतुर्दश महामुने
तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नैमित्तिको लयः
sa kalpastatra manavaścaturdaśa mahāmune
tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ
- 13
तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं मैत्रेय गदतो मम
शृणुष्व प्राकृतं भूयस्तव वक्ष्याम्य् अहं लयम्
tasya svarūpam atyugraṃ maitreya gadato mama
śṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyastava vakṣyāmy ahaṃ layam
- 14
चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले
अनावृष्टिर् अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी
caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale
anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī
- 15
ततो यान्य् अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य् अशेषतः
क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठ पार्थिवान्य् अनुपीडनात्
tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny aśeṣataḥ
kṣayaṃ yānti muniśreṣṭha pārthivāny anupīḍanāt
- 16
ततः स भगवान्कृष्णो रुद्ररूपधरो ऽव्ययः
क्षयाय यतते कर्तुम् आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः
tataḥ sa bhagavānkṛṣṇo rudrarūpadharo 'vyayaḥ
kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ
- 17
ततः स भगवान्विष्णुर्भानोः सप्तसु रश्मिषु
स्थितः पिबत्य् अशेषाणि जलानि मुनिसत्तम
tataḥ sa bhagavānviṣṇurbhānoḥ saptasu raśmiṣu
sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattama
- 18
पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूमिगतानि वै
शोषं नयति मैत्रेय समस्तं पृथिवीतलम्
pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūmigatāni vai
śoṣaṃ nayati maitreya samastaṃ pṛthivītalam
- 19
समुद्रान्सरितः शैलान्शैलप्रस्रवणानि च
पातालेषु च यत्तोयं तत्सर्वं नयति क्षयम्
samudrānsaritaḥ śailānśailaprasravaṇāni ca
pātāleṣu ca yattoyaṃ tatsarvaṃ nayati kṣayam
- 20
ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः
त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः
tatastasyānubhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ
ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ
- 21
अधश्चोर्ध्वं च ते दीप्तास्ततः सप्त दिवाकराः
दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज
adhaścordhvaṃ ca te dīptāstataḥ sapta divākarāḥ
dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija
- 22
दह्यमानं तु तैर्दीप्तैस्त्रैलोक्यं द्विज भास्करैः
साद्रिनद्यर्णवाभोगं निःस्नेहम् अभिजायते
dahyamānaṃ tu tairdīptaistrailokyaṃ dvija bhāskaraiḥ
sādrinadyarṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate
- 23
ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम् अखिलं द्विज
भवत्य् एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः
tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvija
bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ
- 24
ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूत्वा सर्वहरो हरिः
शेषाहिश्वाससम्भूतः पातालानि दहत्य् अधः
tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtvā sarvaharo hariḥ
śeṣāhiśvāsasambhūtaḥ pātālāni dahaty adhaḥ
- 25
पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान्
भूमिम् अभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम्
pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān
bhūmim abhyetya sakalaṃ babhasti vasudhātalam
- 26
भुवर्लोकं ततः सर्वं स्वर्लोकं च सुदारुणः
ज्वालामालामहावर्तस्तत्रैव परिवर्तते
bhuvarlokaṃ tataḥ sarvaṃ svarlokaṃ ca sudāruṇaḥ
jvālāmālāmahāvartastatraiva parivartate
- 27
अम्बरीषम् इवाभाति त्रैलोक्यम् अखिलं तदा
ज्वालावर्तपरीवारम् उपक्षीणचराचरम्
ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā
jvālāvartaparīvāram upakṣīṇacarācaram
- 28
ततस्तापपरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः
कृताधिकारा गच्छन्ति महर्लोकं महामुने
tatastāpaparītāstu lokadvayanivāsinaḥ
kṛtādhikārā gacchanti maharlokaṃ mahāmune
- 29
तस्माद् अपि महातापतप्ता लोकास्ततः परम्
गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः
tasmād api mahātāpataptā lokāstataḥ param
gacchanti janalokaṃ te daśāvṛttyā paraiṣiṇaḥ
- 30
ततो दग्ध्वा जगत्सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः
मुखनिश्वासजान्मेघान्करोति मुनिसत्तम
tato dagdhvā jagatsarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ
mukhaniśvāsajānmeghānkaroti munisattama

