49 shlokas
- 1
पराशर उवाच
स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः
तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तद् एतद् इति पठ्यते
parāśara uvāca
svādhyāyasaṃyamābhyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ
tatprāptikāraṇaṃ brahma tad etad iti paṭhyate
- 2
स्वाध्यायाद्योगम् आसीत योगात्स्वाध्यायम् आचरेत्
स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते
svādhyāyādyogam āsīta yogātsvādhyāyam ācaret
svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate
- 3
तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम्
न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते
tadīkṣaṇāya svādhyāyaścakṣuryogastathāparam
na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate
- 4
मैत्रेय उवाच
भगवंस्तम् अहं योगं ज्ञातुम् इच्छामि तं वद
ज्ञाते यत्राखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम्
maitreya uvāca
bhagavaṃstam ahaṃ yogaṃ jñātum icchāmi taṃ vada
jñāte yatrākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram
- 5
पराशर उवाच
यथा केशिध्वजः प्राह खाण्डिक्याय महात्मने
जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते
parāśara uvāca
yathā keśidhvajaḥ prāha khāṇḍikyāya mahātmane
janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te
- 6
मैत्रेय उवाच
खाण्डिक्यः को ऽभवद्ब्रह्मन्को वा केशिध्वजो ऽभवत्
कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवान् अभूत्
maitreya uvāca
khāṇḍikyaḥ ko 'bhavadbrahmanko vā keśidhvajo 'bhavat
kathaṃ tayośca saṃvādo yogasaṃbandhavān abhūt
- 7
पराशर उवाच
धर्मध्वजो वै जनकस्तस्य पुत्रो ऽमितध्वजः
कृतध्वजश्च नाम्नासीत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः
parāśara uvāca
dharmadhvajo vai janakastasya putro 'mitadhvajaḥ
kṛtadhvajaśca nāmnāsītsadādhyātmaratirnṛpaḥ
- 8
कृतध्वजस्य पुत्रो ऽभूत्ख्यातः केशिध्वजो द्विज
पुत्रो ऽमितध्वजस्यापि खाण्डिक्यजनको ऽभवत्
kṛtadhvajasya putro 'bhūtkhyātaḥ keśidhvajo dvija
putro 'mitadhvajasyāpi khāṇḍikyajanako 'bhavat
- 9
कर्ममार्गे ऽति खाण्डिक्यः पृथिव्याम् अभवत्कृती
केशिध्वजो ऽप्य् अतीवासीद् आत्मविद्याविशारदः
karmamārge 'ti khāṇḍikyaḥ pṛthivyām abhavatkṛtī
keśidhvajo 'py atīvāsīd ātmavidyāviśāradaḥ
- 10
ताव् उभाव् अपि चैवास्तां विजिगीषू परस्परम्
केशिध्वजेन खाण्डिक्यः स्वराज्याद् अवरोपितः
tāv ubhāv api caivāstāṃ vijigīṣū parasparam
keśidhvajena khāṇḍikyaḥ svarājyād avaropitaḥ
- 11
पुरोधसा मन्त्रिभिश्च समवेतो ऽल्पसाधनः
राज्यान्निराकृतः सो ऽथ दुर्गारण्यचरो ऽभवत्
purodhasā mantribhiśca samaveto 'lpasādhanaḥ
rājyānnirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat
- 12
इयाज सो ऽपि सुबहून्यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः
ब्रह्मविद्याम् अधिष्ठाय तर्तुं मृत्युम् अविद्यया
iyāja so 'pi subahūnyajñāñjñānavyapāśrayaḥ
brahmavidyām adhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyum avidyayā
- 13
एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर
धर्मधेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने
ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara
dharmadhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane
- 14
ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण ऋत्विजः
प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किम् अत्रेति विधीयते
tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa ṛtvijaḥ
prāyaścittaṃ sa papraccha kim atreti vidhīyate
- 15
ते चोचुर्न वयं विद्मः कशेरुः पृच्छताम् इति
कशेरुर् अपि तेनोक्तस्तथेति प्राह भार्गवम्
te cocurna vayaṃ vidmaḥ kaśeruḥ pṛcchatām iti
kaśerur api tenoktastatheti prāha bhārgavam
- 16
शुनकं पृच्छ राजेन्द्र नाहं वेद्मि स वेत्स्यति
स गत्वा तम् अपृच्छच्च सो ऽप्य् आह शृणु यन्मुने
śunakaṃ pṛccha rājendra nāhaṃ vedmi sa vetsyati
sa gatvā tam apṛcchacca so 'py āha śṛṇu yanmune
- 17
न कशेरुर्न चैवाहं न चान्यः साम्प्रतं भुवि
वेत्त्य् एक एव त्वच्छत्रुः खाण्डिक्यो यो जितस्त्वया
na kaśerurna caivāhaṃ na cānyaḥ sāmprataṃ bhuvi
vetty eka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitastvayā
- 18
स चाह तं प्रयाम्य् एष प्रष्टुम् आत्मरिपुं मुने
प्राप्त एव मया यज्ञो यदि मां स हनिष्यति
sa cāha taṃ prayāmy eṣa praṣṭum ātmaripuṃ mune
prāpta eva mayā yajño yadi māṃ sa haniṣyati
- 19
प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम
ततश्चाविकलो यागो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति
prāyaścittaṃ sa cetpṛṣṭo vadiṣyati ripurmama
tataścāvikalo yāgo muniśreṣṭha bhaviṣyati
- 20
पराशर उवाच
इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः
वनं जगाम यत्रास्ते खाण्डिक्यः स महामतिः
parāśara uvāca
ity uktvā ratham āruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ
vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahāmatiḥ
- 21
तम् आयान्तं समालोक्य खाण्डिक्यो रिपुम् आत्मनः
प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः
tam āyāntaṃ samālokya khāṇḍikyo ripum ātmanaḥ
provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ
- 22
खाण्डिक्य उवाच
कृष्णाजिनं त्वं कवचम् आबध्यास्मान्निहंस्यसि
कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति
khāṇḍikya uvāca
kṛṣṇājinaṃ tvaṃ kavacam ābadhyāsmānnihaṃsyasi
kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati
- 23
मृगाणां वद पृष्ठेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम्
येषां मया त्वया चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः
mṛgāṇāṃ vada pṛṣṭheṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim
yeṣāṃ mayā tvayā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ
- 24
स त्वाम् अहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः
sa tvām ahaṃ haniṣyāmi na me jīvanvimokṣyase
ātatāyyasi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ
- 25
केशिध्वज उवाच
खाण्डिक्य संशयं प्रष्टुं भवन्तम् अहम् आगतः
न त्वां हन्तुं विचार्यैतत्कोपं बाणं विमुञ्च वा
keśidhvaja uvāca
khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantam aham āgataḥ
na tvāṃ hantuṃ vicāryaitatkopaṃ bāṇaṃ vimuñca vā
- 26
पराशर उवाच
ततः स मन्त्रिभिः सार्धम् एकान्ते सपुरोहितैः
मन्त्रयामास खाण्डिक्यः सर्वैर् एव महामतिः
parāśara uvāca
tataḥ sa mantribhiḥ sārdham ekānte sapurohitaiḥ
mantrayāmāsa khāṇḍikyaḥ sarvair eva mahāmatiḥ
- 27
तम् ऊचुर्मन्त्रिणो वध्यो रिपुर् एष वशं गतः
हते तु पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति
tam ūcurmantriṇo vadhyo ripur eṣa vaśaṃ gataḥ
hate tu pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati
- 28
खाण्डिक्यश्चाह तान्सर्वान् एवम् एतन्न संशयः
हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति
khāṇḍikyaścāha tānsarvān evam etanna saṃśayaḥ
hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati
- 29
परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम
न हन्मि चेल्लोकजयो मम त्व् अस्य वसुंधरा
paralokajayastasya pṛthivī sakalā mama
na hanmi cellokajayo mama tv asya vasuṃdharā
- 30
परलोकजयो ऽनन्तः स्वल्पकालो महीजयः
तस्माद् एनं न हनिष्ये यत्पृच्छति वदामि तत्
paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ
tasmād enaṃ na haniṣye yatpṛcchati vadāmi tat

