87 shlokas
- 1
पराशर उवाच
आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः
उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम्
parāśara uvāca
ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ
utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam
- 2
आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानसस्तथा
शारीरो बहुभिर्भेदैर्भिद्यते श्रूयतां च सः
ādhyātmiko vai dvividhaḥ śārīro mānasastathā
śārīro bahubhirbhedairbhidyate śrūyatāṃ ca saḥ
- 3
शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः
गुल्मार्शःश्वासश्वयथुच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा
śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ
gulmārśaḥśvāsaśvayathucchardyādibhir anekadhā
- 4
तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः
भिद्यते देहजस्तापो मानसं श्रोतुम् अर्हसि
tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ
bhidyate dehajastāpo mānasaṃ śrotum arhasi
- 5
कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः
शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिभवस्तथा
kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ
śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādibhavastathā
- 6
मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा
इत्य् एवमादिभिर्भेदैस्तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः
mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā
ity evamādibhirbhedaistāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ
- 7
मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः
सरीसृपाद्यैश्च नृणां जन्यन्ते चाधिभौतिकः
mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ
sarīsṛpādyaiśca nṛṇāṃ janyante cādhibhautikaḥ
- 8
शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः
तापो द्विजवरश्रेष्ठ कथ्यते चाधिदैविकः
śītoṣṇavātavarṣāmbuvaidyutādisamudbhavaḥ
tāpo dvijavaraśreṣṭha kathyate cādhidaivikaḥ
- 9
गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा
दुःखं सहस्रशो भेदैर्भिद्यते मुनिसत्तम
garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā
duḥkhaṃ sahasraśo bhedairbhidyate munisattama
- 10
सुकुमारतनुर्गर्भे जन्तुर्बहुमलावृते
उल्बसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः
sukumāratanurgarbhe janturbahumalāvṛte
ulbasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ
- 11
अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर्मातृभोजनैः
अतितापिभिर् अत्यर्थं वर्धमानातिवेदनः
atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇairmātṛbhojanaiḥ
atitāpibhir atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ
- 12
प्रसारणाकुञ्चनादौ नाङ्गानां प्रभुर् आत्मनः
शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्रपीडितः
prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhur ātmanaḥ
śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatrapīḍitaḥ
- 13
निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ्जन्मशतान्य् अथ
आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः
nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañjanmaśatāny atha
āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ
- 14
जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः
प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः
jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ
prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ
- 15
अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः
क्लेशैर्निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान्मातुर् आतुरः
adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ
kleśairniṣkrāntim āpnoti jaṭharānmātur āturaḥ
- 16
मूर्च्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना
विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातश्च मुनिसत्तम
mūrcchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā
vijñānabhraṃśam āpnoti jātaśca munisattama
- 17
कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः
पूतिव्रणान्निपतितो धरण्यां कृमिको यथा
kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ
pūtivraṇānnipatito dharaṇyāṃ kṛmiko yathā
- 18
कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः
स्नानपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया
kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ
snānapānādikāhāram avāpnoti parecchayā
- 19
अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस्तथा
भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे
aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhistathā
bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe
- 20
जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च
बालभावे यदाप्नोति आधिभौतादिकानि च
janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca
bālabhāve yadāpnoti ādhibhautādikāni ca
- 21
अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढान्तःकरणो नरः
न जानाति कुतः को ऽहं क्वाहं गन्ता किमात्मकः
ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ
na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kvāhaṃ gantā kimātmakaḥ
- 22
केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम्
किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते
kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam
kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate
- 23
को ऽधर्मः कश्च वै धर्मः कस्मिन्वर्ते ऽथवा कथम्
किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत्
ko 'dharmaḥ kaśca vai dharmaḥ kasminvarte 'thavā katham
kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat
- 24
एवं पशुसमैर्मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत्
अवाप्यते नरैर्दुःखं शिश्नोदरपरायणैः
evaṃ paśusamairmūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat
avāpyate narairduḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ
- 25
अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भाप्रवृत्तयः
अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपास्ततो द्विज
ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhāpravṛttayaḥ
ajñānināṃ pravartante karmalopāstato dvija
- 26
नरकं कर्मणां लोपात्फलम् आहुर्महर्षयः
तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम्
narakaṃ karmaṇāṃ lopātphalam āhurmaharṣayaḥ
tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam
- 27
जराजर्जरदेहश्च शिथिलावयवः पुमान्
विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः
jarājarjaradehaśca śithilāvayavaḥ pumān
vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ
- 28
दूरप्रणष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः
नासाविवरनिर्यातलोमपुञ्जश्चलद्वपुः
dūrapraṇaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ
nāsāvivaraniryātalomapuñjaścaladvapuḥ
- 29
प्रकटीभूतसर्वास्थिर्नतपृष्ठास्थिसंहतिः
उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः
prakaṭībhūtasarvāsthirnatapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ
utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ
- 30
कृच्छ्राच्चङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः
मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रः स्रवल्लालाविलाननः
kṛcchrāccaṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ
mandībhavacchrotranetraḥ sravallālāvilānanaḥ

