24 shlokas
- 1
अत्र प्राणो नाम य एष मुखनासिकाभ्यां निःसरति वायुर् एष प्राणः
atra prāṇo nāma ya eṣa mukhanāsikābhyāṃ niḥsarati vāyur eṣa prāṇaḥ
- 2
तस्य आयामो निग्रहो निरोधः स प्राणायामः
tasya āyāmo nigraho nirodhaḥ sa prāṇāyāmaḥ
- 3
स च पुरुषवृत्तिर्द्रष्टव्यः
sa ca puruṣavṛttirdraṣṭavyaḥ
- 4
कस्मात्
kasmāt
- 5
ज्ञानेच्छाप्रयत्नपूर्वकत्वात्प्राणायामस्य च
jñānecchāprayatnapūrvakatvātprāṇāyāmasya ca
- 6
एकोद्धातो द्विर् उद्धातो वा
ekoddhāto dvir uddhāto vā
- 7
तथा विंशतिमात्रश्चतुर्विंशतिमात्रस्त्रिंशन्मात्रो वा
tathā viṃśatimātraścaturviṃśatimātrastriṃśanmātro vā
- 8
मात्रा त्व् अक्षिनिमेषकालः
mātrā tv akṣinimeṣakālaḥ
- 9
स यथाशक्ति यथाबलं कर्तव्यः
sa yathāśakti yathābalaṃ kartavyaḥ
- 10
तस्माद् उपस्पृश्य पद्मकस्वस्तिकोपस्थाञ्जलिकार्धचन्द्रपीठकदण्डायतसर्वतोभद्रादीनाम् अन्यतमेनासनबन्धेन प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा उपविश्यैतान्य् अङ्गानि कृत्वा ग्रीवाम् उन्नाम्य पूरणपूर्वको वा रेचकपूर्वको वा तावत्कर्तव्यो यावन्निगृहीता वायवो ध्यानीभूतश्च भवति
tasmād upaspṛśya padmakasvastikopasthāñjalikārdhacandrapīṭhakadaṇḍāyatasarvatobhadrādīnām anyatamenāsanabandhena prāṅmukha udaṅmukho vā upaviśyaitāny aṅgāni kṛtvā grīvām unnāmya pūraṇapūrvako vā recakapūrvako vā tāvatkartavyo yāvannigṛhītā vāyavo dhyānībhūtaśca bhavati
- 11
तत्र ध्यानीभूतो नाम यदा दन्तिवद् अन्तःशरीरं पूर्णं भवति
tatra dhyānībhūto nāma yadā dantivad antaḥśarīraṃ pūrṇaṃ bhavati
- 12
निगृहीतानां तु लक्षणं यदा कूर्मवद् अन्तःशरीरे उच्छ्वासप्रत्युच्छ्वासा वर्तन्ते स्वच्छेन्द्रियश्च भवति तदा मन्तव्या निगृहीता वायव इति
nigṛhītānāṃ tu lakṣaṇaṃ yadā kūrmavad antaḥśarīre ucchvāsapratyucchvāsā vartante svacchendriyaśca bhavati tadā mantavyā nigṛhītā vāyava iti
- 13
ततः शनैः शनैर्मोक्तव्या नासिकया यथोत्पलपत्त्रम् अपि नासापुटस्थं न कम्पयति
tataḥ śanaiḥ śanairmoktavyā nāsikayā yathotpalapattram api nāsāpuṭasthaṃ na kampayati
- 14
तद् अत्र प्रश्नाक्रान्तौ क्रमेणाक्रमितव्यः अन्तर्भावे ऽन्तरे वायवो भावयितव्याः
tad atra praśnākrāntau krameṇākramitavyaḥ antarbhāve 'ntare vāyavo bhāvayitavyāḥ
- 15
अन प्राणने
ana prāṇane
- 16
आङ् इति आसनबन्धनिभृतनिगृहीतकलुषक्षपणविसर्गादिमर्यादाम् अधिकुरुते
āṅ iti āsanabandhanibhṛtanigṛhītakaluṣakṣapaṇavisargādimaryādām adhikurute
- 17
यम् उ बन्धने
yam u bandhane
- 18
बन्धयितव्याः
bandhayitavyāḥ
- 19
डुकृञ्करणे द्रष्टव्यः
ḍukṛñkaraṇe draṣṭavyaḥ
- 20
त्वा इति कर्मनिष्ठायाम्
tvā iti karmaniṣṭhāyām
- 21
विच्छेदवद् इत्य् अर्थः
vicchedavad ity arthaḥ
- 22
आह अथ कृते प्राणायामे यदि कलुषं न क्षीणं स्यात्ततो ऽनेन किं कर्तव्यम्
āha atha kṛte prāṇāyāme yadi kaluṣaṃ na kṣīṇaṃ syāttato 'nena kiṃ kartavyam
- 23
तद् उच्यते जप्यम्
tad ucyate japyam
- 24
यस्माद् आह
yasmād āha

