116 shlokas
- 1
ततः प्रातः पुना रत्नप्रभासद्मनि तं स्थितम्
नरवाहनदत्तं ते गोमुखाद्या उपागमन्
tataḥ prātaḥ punā ratnaprabhāsadmani taṃ sthitam
naravāhanadattaṃ te gomukhādyā upāgaman
- 2
मरुभूतिः स तु मनाक्पीतासवमदालसः
बद्धपुष्पो ऽनुलिप्तश्च विलम्बित उपाययौ
marubhūtiḥ sa tu manākpītāsavamadālasaḥ
baddhapuṣpo 'nuliptaśca vilambita upāyayau
- 3
प्रस्खलत्पदया गत्या हासयंस्तं गिरा तदा
तन्नीतिरञ्जितमुखो नर्मणोवाच गोमुखः
praskhalatpadayā gatyā hāsayaṃstaṃ girā tadā
tannītirañjitamukho narmaṇovāca gomukhaḥ
- 4
यौगन्धरायणसुतो भूत्वा नीतिं न वेत्सि किम्
प्रातः पिबसि मद्यं यन्मत्तः प्रभुमुपैषि च
yaugandharāyaṇasuto bhūtvā nītiṃ na vetsi kim
prātaḥ pibasi madyaṃ yanmattaḥ prabhumupaiṣi ca
- 5
तच्छ्रुत्वा तं क्रुधा क्षीबो मरुभूतिर्जगाद सः
एतन्मे प्रभुणा वाच्यममुना गुरुणापि वा
tacchrutvā taṃ krudhā kṣībo marubhūtirjagāda saḥ
etanme prabhuṇā vācyamamunā guruṇāpi vā
- 6
त्वं तु कः शिक्षयसि माम् इत्यकात्मज रे वद
इत्य् उक्तवन्तं तं भूयो हसन्नाह स गोमुखः
tvaṃ tu kaḥ śikṣayasi mām ityakātmaja re vada
ity uktavantaṃ taṃ bhūyo hasannāha sa gomukhaḥ
- 7
भर्त्सयन्त्य् अविनीतं किं स्ववाचा प्रभविष्णवः
अवश्यं तस्य वक्तव्यं तत्पार्श्वस्थैर्यथोचितम्
bhartsayanty avinītaṃ kiṃ svavācā prabhaviṣṇavaḥ
avaśyaṃ tasya vaktavyaṃ tatpārśvasthairyathocitam
- 8
सत्यं चेत्यकपुत्रो ऽहं त्वं मन्त्रिवृषभः पुनः
वक्ति ते जाड्यम् एवैतद्विषाणे स्तः परं न ते
satyaṃ cetyakaputro 'haṃ tvaṃ mantrivṛṣabhaḥ punaḥ
vakti te jāḍyam evaitadviṣāṇe staḥ paraṃ na te
- 9
इत्य् उक्तो गोमुखेनात्र मरुभूतिरभाषत
तवैव वृषभत्वं हि गोमुखस्योपपद्यते
ity ukto gomukhenātra marubhūtirabhāṣata
tavaiva vṛṣabhatvaṃ hi gomukhasyopapadyate
- 10
तथापि यद् अदान्तो ऽसि सो ऽयं ते जातिसंकरः
एतच्छ्रुत्वात्र सर्वेषु हसत्सूवाच गोमुखः
tathāpi yad adānto 'si so 'yaṃ te jātisaṃkaraḥ
etacchrutvātra sarveṣu hasatsūvāca gomukhaḥ
- 11
मरुभूतिरयं रत्नं जातु यत्नशतैरपि
अवेध्यं वज्रमेतस्मिन्गुणं को हि प्रवेशयेत्
marubhūtirayaṃ ratnaṃ jātu yatnaśatairapi
avedhyaṃ vajrametasminguṇaṃ ko hi praveśayet
- 12
अन्यत्पुरुषरत्नं तद्यद् अयत्नेन वेध्यते
सिकतासेतुवृत्तान्तं शृणु चात्र निदर्शनम्
anyatpuruṣaratnaṃ tadyad ayatnena vedhyate
sikatāsetuvṛttāntaṃ śṛṇu cātra nidarśanam
- 13
आसीत्कोऽपि प्रतिष्ठाने तपोदत्त इति द्विजः
स पित्रा क्लेश्यमानो ऽपि विद्या नाध्यैत शैशवे
āsītko'pi pratiṣṭhāne tapodatta iti dvijaḥ
sa pitrā kleśyamāno 'pi vidyā nādhyaita śaiśave
- 14
अनन्तरं गर्ह्यमाणः सर्वैरनुशयान्वितः
स विद्यासिद्धये तप्तुं तपो गङ्गातटं ययौ
anantaraṃ garhyamāṇaḥ sarvairanuśayānvitaḥ
sa vidyāsiddhaye taptuṃ tapo gaṅgātaṭaṃ yayau
- 15
तत्राश्रितोग्रतपसस्तस्य तं वीक्ष्य विस्मितः
वारयिष्यन्द्विजच्छद्मा शक्रो निकटमाययौ
tatrāśritogratapasastasya taṃ vīkṣya vismitaḥ
vārayiṣyandvijacchadmā śakro nikaṭamāyayau
- 16
आगत्य च स गङ्गायास्तटाच्चिक्षेप वारिणि
उद्धृत्योद्धृत्य सिकताः पश्यतस्तस्य सोर्मिणि
āgatya ca sa gaṅgāyāstaṭāccikṣepa vāriṇi
uddhṛtyoddhṛtya sikatāḥ paśyatastasya sormiṇi
- 17
तद्दृष्ट्वा मुक्तमौनस्तं तपोदत्तः स पृष्टवान्
अश्रान्तः किम् इदं ब्रह्मन्करोषीति सकौतुकम्
taddṛṣṭvā muktamaunastaṃ tapodattaḥ sa pṛṣṭavān
aśrāntaḥ kim idaṃ brahmankaroṣīti sakautukam
- 18
निर्बन्धपृष्टः स च तं शक्रो ऽवादीद्द्विजाकृतिः
सेतुं बध्नामि गङ्गायां ताराय प्राणिनामिति
nirbandhapṛṣṭaḥ sa ca taṃ śakro 'vādīddvijākṛtiḥ
setuṃ badhnāmi gaṅgāyāṃ tārāya prāṇināmiti
- 19
ततो ऽब्रवीत्तपोदत्तः सेतुः किं मूर्ख बध्यते
गङ्गायामोघहार्याभिः सिकताभिः कदाचन
tato 'bravīttapodattaḥ setuḥ kiṃ mūrkha badhyate
gaṅgāyāmoghahāryābhiḥ sikatābhiḥ kadācana
- 20
तच्छ्रुत्वा तम् उवाचैवं शक्रो ऽथ द्विजरूपधृक्
यद्येवं वेत्सि तद्विद्यां विना पाठं विना श्रुतम्
tacchrutvā tam uvācaivaṃ śakro 'tha dvijarūpadhṛk
yadyevaṃ vetsi tadvidyāṃ vinā pāṭhaṃ vinā śrutam
- 21
कस्माद्व्रतोपवासाद्यैस्त्वं साधयितुमुद्यतः
इयं शशविषाणेच्छा व्योम्नि वा चित्रकल्पना
kasmādvratopavāsādyaistvaṃ sādhayitumudyataḥ
iyaṃ śaśaviṣāṇecchā vyomni vā citrakalpanā
- 22
अनक्षरो लिपिन्यासो यद्विद्याध्ययनं विना
एवं यदि भवेदेतन्नह्यधीयीत कश्चन
anakṣaro lipinyāso yadvidyādhyayanaṃ vinā
evaṃ yadi bhavedetannahyadhīyīta kaścana
- 23
इत्य् उक्तः स तपोदत्तः शक्रेण द्विजरूपिणा
विचार्य तत्तथा मत्वा तपस्त्यक्त्वा गृहं ययौ
ity uktaḥ sa tapodattaḥ śakreṇa dvijarūpiṇā
vicārya tattathā matvā tapastyaktvā gṛhaṃ yayau
- 24
एवं सुधीः सुखं बोध्यो मरुभूतिस्तु दुर्मतिः
न शक्यते बोधयितुं बोध्यमानश्च कुप्यति
evaṃ sudhīḥ sukhaṃ bodhyo marubhūtistu durmatiḥ
na śakyate bodhayituṃ bodhyamānaśca kupyati
- 25
इत्य् उक्ते गोमुखेनात्र मध्ये हरिशिखो ऽभ्यधात्
भवन्ति सुखसंबोध्याः सत्यं देव सुमेधसः
ity ukte gomukhenātra madhye hariśikho 'bhyadhāt
bhavanti sukhasaṃbodhyāḥ satyaṃ deva sumedhasaḥ
- 26
तथा च पूर्वमभवद्वाराणस्यां द्विजोत्तमः
कश्चिद्विरूपशर्माख्यो विरूपो निर्धनस्तथा
tathā ca pūrvamabhavadvārāṇasyāṃ dvijottamaḥ
kaścidvirūpaśarmākhyo virūpo nirdhanastathā
- 27
स च वैरूप्यदौर्गत्यनिर्विण्णस्तत्तपोवनम्
गत्वा तीव्रं तपश्चक्रे रूपद्रविणकाङ्क्षया
sa ca vairūpyadaurgatyanirviṇṇastattapovanam
gatvā tīvraṃ tapaścakre rūpadraviṇakāṅkṣayā
- 28
ततः सुरपतिः कृत्वा विकृतव्याधिताकृतेः
जम्बुकस्याधमं रूपमेत्याग्रे तस्य तस्थिवान्
tataḥ surapatiḥ kṛtvā vikṛtavyādhitākṛteḥ
jambukasyādhamaṃ rūpametyāgre tasya tasthivān
- 29
तं विलोक्य परीताङ्गमक्षिकाभिर् अलक्षणम्
विरूपशर्मा शनकैर्मनसा विममर्श सः
taṃ vilokya parītāṅgamakṣikābhir alakṣaṇam
virūpaśarmā śanakairmanasā vimamarśa saḥ
- 30
ईदृशा अपि जायन्ते संसारे पूर्वकर्मभिः
तन्ममाल्पमिदं धात्रा कृतं यन्नेदृशः कृतः
īdṛśā api jāyante saṃsāre pūrvakarmabhiḥ
tanmamālpamidaṃ dhātrā kṛtaṃ yannedṛśaḥ kṛtaḥ

