69 shlokas
- 1
अथातो जातिसूत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः
athāto jātisūtrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
स्त्रीपुंसयोर् अव्यापन्नशुक्रशोणितगर्भाशययोः श्रेयसीं प्रजामिच्छतोस्तदर्थाभिनिर्वृत्तिकरं कर्मोपदेक्ष्यामः
strīpuṃsayor avyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayoḥ śreyasīṃ prajāmicchatostadarthābhinirvṛttikaraṃ karmopadekṣyāmaḥ
- 4
अथाप्येतौ स्त्रीपुंसौ स्नेहस्वेदाभ्याम् उपपाद्य वमनविरेचनाभ्यां संशोध्य क्रमेण प्रकृतिमापादयेत्
संशुद्धौ चास्थापनानुवासनाभ्याम् उपाचरेद् उपाचरेच्च मधुरौषधसंस्कृताभ्यां घृतक्षीराभ्यां पुरुषं स्त्रियं तु तैलमाषाभ्याम्
athāpyetau strīpuṃsau snehasvedābhyām upapādya vamanavirecanābhyāṃ saṃśodhya krameṇa prakṛtimāpādayet
saṃśuddhau cāsthāpanānuvāsanābhyām upācared upācarecca madhurauṣadhasaṃskṛtābhyāṃ ghṛtakṣīrābhyāṃ puruṣaṃ striyaṃ tu tailamāṣābhyām
- 5
ततः पुष्पात्प्रभृति त्रिरात्रमासीत ब्रह्मचारिण्यधःशायिनी पाणिभ्यामन्नम् अजर्जरपात्राद्भुञ्जाना न च कांचिन्मृजामापद्येत
ततश्चतुर्थेऽहन्येनाम् उत्साद्य सशिरस्कं स्नापयित्वा शुक्लानि वासांस्याच्छादयेत्पुरुषं च
ततः शुक्लवाससौ स्रग्विणौ सुभनसावन्योन्यमभिकामौ संवसेयातां स्नानात्प्रभृति युग्मेष्वहःसु पुत्रकामौ अयुग्मेषु दुहितृकामौ
tataḥ puṣpātprabhṛti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī pāṇibhyāmannam ajarjarapātrādbhuñjānā na ca kāṃcinmṛjāmāpadyeta
tataścaturthe'hanyenām utsādya saśiraskaṃ snāpayitvā śuklāni vāsāṃsyācchādayetpuruṣaṃ ca
tataḥ śuklavāsasau sragviṇau subhanasāvanyonyamabhikāmau saṃvaseyātāṃ snānātprabhṛti yugmeṣvahaḥsu putrakāmau ayugmeṣu duhitṛkāmau
- 6
न च न्युब्जां पार्श्वगतां वा संसेवेत
न्युब्जाया वातो बलवान्स योनिं पीडयति पार्श्वगताया दक्षिणे पार्श्वे श्लेष्मा स च्युतः पिदधाति गर्भाशयं वामे पार्श्वे पित्तं तदस्याः पीडितं विदहति रक्तं शुक्रं च तस्मादुत्ताना बीजं गृह्णीयात्तथाहि यथास्थानम् अवतिष्ठन्ते दोषाः
पर्याप्ते चैनां शीतोदकेन परिषिञ्चेत्
तत्रात्यशिता क्षुधिता पिपासिता भीता विमनाः शोकार्ता क्रुद्धान्यं च पुमांसम् इच्छन्ती मैथुने चातिकामा वा न गर्भं धत्ते विगुणां वा प्रजां जनयति
अतिबालामतिवृद्धां दीर्घरोगिणीमन्येन वा विकारेणोपसृष्टां वर्जयेत्
पुरुषेऽप्येत एव दोषाः
अतः सर्वदोषवर्जितौ स्त्रीपुरुषौ संसृज्येयाताम्
na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā saṃseveta
nyubjāyā vāto balavānsa yoniṃ pīḍayati pārśvagatāyā dakṣiṇe pārśve śleṣmā sa cyutaḥ pidadhāti garbhāśayaṃ vāme pārśve pittaṃ tadasyāḥ pīḍitaṃ vidahati raktaṃ śukraṃ ca tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāttathāhi yathāsthānam avatiṣṭhante doṣāḥ
paryāpte caināṃ śītodakena pariṣiñcet
tatrātyaśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhānyaṃ ca pumāṃsam icchantī maithune cātikāmā vā na garbhaṃ dhatte viguṇāṃ vā prajāṃ janayati
atibālāmativṛddhāṃ dīrgharogiṇīmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāṃ varjayet
puruṣe'pyeta eva doṣāḥ
ataḥ sarvadoṣavarjitau strīpuruṣau saṃsṛjyeyātām
- 7
संजातहर्षौ मैथुने चानुकूलाविष्टगन्धं स्वास्तीर्णं सुखं शयनमुपकल्प्य मनोज्ञं हितमशनमशित्वा नात्यशितौ दक्षिणपादेन पुमानारोहेद्वामपादेन स्त्री
saṃjātaharṣau maithune cānukūlāviṣṭagandhaṃ svāstīrṇaṃ sukhaṃ śayanamupakalpya manojñaṃ hitamaśanamaśitvā nātyaśitau dakṣiṇapādena pumānārohedvāmapādena strī
- 8
तत्र मन्त्रं प्रयुञ्जीत
अहिरसि आयुरसि सर्वतः प्रतिष्ठासि धाता त्वा ददतु विधाता त्वा दधातु ब्रह्मवर्चसा भव
इति
ब्रह्मा बृहस्पतिर्विष्णुः सोमः सूर्यस्तथाश्विनौ
भगोऽथ मित्रावरुणा वीरं ददतु मे सुतम्
इत्युक्त्वा संवसेयाताम्
tatra mantraṃ prayuñjīta
ahirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvā dadatu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhava
iti
brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥ somaḥ sūryastathāśvinau
bhago'tha mitrāvaruṇā vīraṃ dadatu me sutam
ityuktvā saṃvaseyātām
- 9
सा चेद् एवमाशासीत बृहन्तम् अवदातं हर्यक्षम् ओजस्विनं शुचिं सत्त्वसम्पन्नं पुत्रमिच्छेयमिति शुद्धस्नानात्प्रभृत्यस्यै मन्थमवदातयवानां मधुसर्पिर्भ्यां संमृज्य श्वेताया गोः सरूपवत्सायाः पयसालोड्य राजते कांस्ये वा पात्रे काले काले सप्ताहं सततं प्रयच्छेत्पानाय
प्रातश्च शालियवान्नविकारान्दधिमधुसर्पिर्भिः पयोभिर्वा संमृज्य भुञ्जीत तथा सायम् अवदातशरणशयनासनपानवसनभूषणा च स्यात्
सायं प्रातश्च शश्वच्छ्वेतं महान्तं वृषभमाजानेयं वा हरिचन्दनाङ्गदं पश्येत्
सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोऽनुकूलाभिर् उपासीत
सौम्याकृतिवचनोपचारचेष्टांश्च स्त्रीपुरुषान् इतरानपि चेन्द्रियार्थानवदातान्पश्येत्
सहचर्यश्चैनां प्रियहिताभ्यां सततमुपचरेयुस्तथा भर्ता
न च मिश्रीभावमापद्येयातामिति
अनेन विधिना सप्तरात्रं स्थित्वाष्टमे ऽहन्य् आप्लुत्याद्भिः सशिरस्कं सह भर्त्रा अहतानि वस्त्राण्याच्छादयेद् अवदातानि अवदाताश्च स्रजो भूषणानि च बिभृयात्
sā ced evamāśāsīta bṛhantam avadātaṃ haryakṣam ojasvinaṃ śuciṃ sattvasampannaṃ putramiccheyamiti śuddhasnānātprabhṛtyasyai manthamavadātayavānāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃmṛjya śvetāyā goḥ sarūpavatsāyāḥ payasāloḍya rājate kāṃsye vā pātre kāle kāle saptāhaṃ satataṃ prayacchetpānāya
prātaśca śāliyavānnavikārāndadhimadhusarpirbhiḥ payobhirvā saṃmṛjya bhuñjīta tathā sāyam avadātaśaraṇaśayanāsanapānavasanabhūṣaṇā ca syāt
sāyaṃ prātaśca śaśvacchvetaṃ mahāntaṃ vṛṣabhamājāneyaṃ vā haricandanāṅgadaṃ paśyet
saumyābhiścaināṃ kathābhirmano'nukūlābhir upāsīta
saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāṃśca strīpuruṣān itarānapi cendriyārthānavadātānpaśyet
sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyustathā bhartā
na ca miśrībhāvamāpadyeyātāmiti
anena vidhinā saptarātraṃ sthitvāṣṭame 'hany āplutyādbhiḥ saśiraskaṃ saha bhartrā ahatāni vastrāṇyācchādayed avadātāni avadātāśca srajo bhūṣaṇāni ca bibhṛyāt
- 10
तत ऋत्विक्प्रागुत्तरस्यां दिश्यगारस्य प्राक्प्रवणम् उदक्प्रवणं वा प्रदेशमभिसमीक्ष्य गोमयोदकाभ्यां स्थण्डिलमुपलिप्य प्रोक्ष्य चोदकेन वेदीम् अस्मिन्स्थापयेत्
तां पश्चिमेनाहतवस्त्रसंचये श्वेतार्षभे वाप्यजिन उपविशेद्ब्राह्मणप्रयुक्तः राजन्यप्रयुक्तस्तु वैयाघ्रे चर्मण्यानडुहे वा वैश्यप्रयुक्तस्तु रौरवे बास्ते वा
तत्रोपविष्टः पालाशीभिर् ऐङ्गुदीभिर् औदुम्बरीभिर्माधूकीभिर्वा समिद्भिर् अग्निम् उपसमाधाय कुशैः परिस्तीर्य परिधिभिश्च परिधाय लाजैः शुक्लाभिश्च गन्धवतीभिः सुमनोभिरुपकिरेत्
तत्र प्रणीयोदपात्रं पवित्रपूतमुपसंस्कृत्य सर्पिराज्यार्थं यथोक्तवर्णान् आजानेयादीन्समन्ततः स्थापयेत्
tata ṛtvikprāguttarasyāṃ diśyagārasya prākpravaṇam udakpravaṇaṃ vā pradeśamabhisamīkṣya gomayodakābhyāṃ sthaṇḍilamupalipya prokṣya codakena vedīm asminsthāpayet
tāṃ paścimenāhatavastrasaṃcaye śvetārṣabhe vāpyajina upaviśedbrāhmaṇaprayuktaḥ rājanyaprayuktastu vaiyāghre carmaṇyānaḍuhe vā vaiśyaprayuktastu raurave bāste vā
tatropaviṣṭaḥ pālāśībhir aiṅgudībhir audumbarībhirmādhūkībhirvā samidbhir agnim upasamādhāya kuśaiḥ paristīrya paridhibhiśca paridhāya lājaiḥ śuklābhiśca gandhavatībhiḥ sumanobhirupakiret
tatra praṇīyodapātraṃ pavitrapūtamupasaṃskṛtya sarpirājyārthaṃ yathoktavarṇān ājāneyādīnsamantataḥ sthāpayet
- 11
ततः पुत्रकामा पश्चिमतोऽग्निं दक्षिणतो ब्राह्मणम् उपविश्यान्वालभेत सह भर्त्रा यथेष्टं पुत्रम् आशासाना
ततस्तस्या आशासानाया ऋत्विक्प्रजापतिम् अभिनिर्दिश्य योनौ तस्याः कामपरिपूरणार्थं काम्यामिष्टिं निर्वर्तयेद्विष्णुर्योनिं कल्पयतु इत्यनयर्चा
ततश्चैवाज्येन स्थालीपाकम् अभिघार्य त्रिर्जुहुयाद्यथाम्नायम्
मन्त्रोपमन्त्रितमुदपात्रं तस्यै दद्यात्सर्वोदकार्थान्कुरुष्वेति
ततः समाप्ते कर्मणि पूर्वं दक्षिणपादमभिहरन्ती प्रदक्षिणमग्निम् अनुपरिक्रामेत्सह भर्त्रा
ततो ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयित्वाज्यशेषं प्राश्नीयात्पूर्वं पुमान्पश्चात्स्त्री न चोच्छिष्टमवशेषयेत्
ततस्तौ सह संवसेयाताम् अष्टरात्रं तथाविधपरिच्छदावेव च स्यातां तथेष्टपुत्रं जनयेताम्
tataḥ putrakāmā paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇam upaviśyānvālabheta saha bhartrā yatheṣṭaṃ putram āśāsānā
tatastasyā āśāsānāyā ṛtvikprajāpatim abhinirdiśya yonau tasyāḥ kāmaparipūraṇārthaṃ kāmyāmiṣṭiṃ nirvartayedviṣṇuryoniṃ kalpayatu ityanayarcā
tataścaivājyena sthālīpākam abhighārya trirjuhuyādyathāmnāyam
mantropamantritamudapātraṃ tasyai dadyātsarvodakārthānkuruṣveti
tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇapādamabhiharantī pradakṣiṇamagnim anuparikrāmetsaha bhartrā
tato brāhmaṇānsvasti vācayitvājyaśeṣaṃ prāśnīyātpūrvaṃ pumānpaścātstrī na cocchiṣṭamavaśeṣayet
tatastau saha saṃvaseyātām aṣṭarātraṃ tathāvidhaparicchadāveva ca syātāṃ tatheṣṭaputraṃ janayetām
- 12
या तु स्त्री श्यामं लोहिताक्षं व्यूढोरस्कं महाबाहुं च पुत्रमाशासीत या वा कृष्णं कृष्णमृदुदीर्घकेशं शुक्लाक्षं शुक्लदन्तं तेजस्विनम् आत्मवन्तम् एष एवानयोरपि होमविधिः
किंतु परिबर्हो वर्णवर्जं स्यात्
पुत्रवर्णानुरूपस्तु यथाशीरेव तयोः परिबर्होऽन्यः कार्यः स्यात्
yā tu strī śyāmaṃ lohitākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ ca putramāśāsīta yā vā kṛṣṇaṃ kṛṣṇamṛdudīrghakeśaṃ śuklākṣaṃ śukladantaṃ tejasvinam ātmavantam eṣa evānayorapi homavidhiḥ
kiṃtu paribarho varṇavarjaṃ syāt
putravarṇānurūpastu yathāśīreva tayoḥ paribarho'nyaḥ kāryaḥ syāt
- 13
शूद्रा तु नमस्कारमेव कुर्यात्देवाग्निद्विजगुरुतपस्विसिद्धेभ्यः
śūdrā tu namaskārameva kuryātdevāgnidvijagurutapasvisiddhebhyaḥ
- 14
या या च यथाविधं पुत्रम् आशासीत तस्यास्तस्यास्तां तां पुत्राशिषम् अनुनिशम्य तांस्ताञ्जनपदान्मनसानुपरिक्रामयेत्
ततो या या येषां येषां जनपदानां मनुष्याणामनुरूपं पुत्रमाशासीत सा सा तेषां तेषां जनपदानां मनुष्याणाम् आहारविहारोपचारपरिच्छदान् अनुविधत्स्वेति वाच्या स्यात्
इत्येतत्सर्वं पुत्राशिषां समृद्धिकरं कर्म व्याख्यातं भवति
yā yā ca yathāvidhaṃ putram āśāsīta tasyāstasyāstāṃ tāṃ putrāśiṣam anuniśamya tāṃstāñjanapadānmanasānuparikrāmayet
tato yā yā yeṣāṃ yeṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmanurūpaṃ putramāśāsīta sā sā teṣāṃ teṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇām āhāravihāropacāraparicchadān anuvidhatsveti vācyā syāt
ityetatsarvaṃ putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātaṃ bhavati
- 15
न खलु केवलमेतदेव कर्म वर्णवैशेष्यकरं भवति
अपि तु तेजोधातुर् अप्युदकान्तरिक्षधातुप्रायो ऽवदातवर्णकरो भवति पृथिवीवायुधातुप्रायः कृष्णवर्णकरः समसर्वधातुप्रायः श्यामवर्णकरः
na khalu kevalametadeva karma varṇavaiśeṣyakaraṃ bhavati
api tu tejodhātur apyudakāntarikṣadhātuprāyo 'vadātavarṇakaro bhavati pṛthivīvāyudhātuprāyaḥ kṛṣṇavarṇakaraḥ samasarvadhātuprāyaḥ śyāmavarṇakaraḥ
- 16
सत्त्ववैशेष्यकराणि पुनस्तेषां तेषां प्राणिनां मातापितृसत्त्वान्यन्तर्वत्न्याः श्रुतयश्चाभीक्ष्णं स्वोचितं च कर्म सत्त्वविशेषाभ्यासश्चेति
sattvavaiśeṣyakarāṇi punasteṣāṃ teṣāṃ prāṇināṃ mātāpitṛsattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svocitaṃ ca karma sattvaviśeṣābhyāsaśceti
- 17
यथोक्तेन विधिनोपसंस्कृतशरीरयोः स्त्रीपुरुषयोर्मिश्रीभावम् आपन्नयोः शुक्रं शोणितेन सह संयोगं समेत्याव्यापन्नम् अव्यापन्नेन योनाव् अनुपहतायाम् अप्रदुष्टे गर्भाशये गर्भम् अभिनिर्वर्तयत्येकान्तेन
यथा निर्मले वाससि सुपरिकल्पिते रञ्जनं समुदितगुणम् उपनिपातादेव रागम् अभिनिर्वर्तयति तद्वत्यथा वा क्षीरं दध्नाभिषुतम् अभिषवणाद्विहाय स्वभावम् आपद्यते दधिभावं शुक्रं तद्वत्
yathoktena vidhinopasaṃskṛtaśarīrayoḥ strīpuruṣayormiśrībhāvam āpannayoḥ śukraṃ śoṇitena saha saṃyogaṃ sametyāvyāpannam avyāpannena yonāv anupahatāyām apraduṣṭe garbhāśaye garbham abhinirvartayatyekāntena
yathā nirmale vāsasi suparikalpite rañjanaṃ samuditaguṇam upanipātādeva rāgam abhinirvartayati tadvatyathā vā kṣīraṃ dadhnābhiṣutam abhiṣavaṇādvihāya svabhāvam āpadyate dadhibhāvaṃ śukraṃ tadvat
- 18
एवम् अभिनिर्वर्तमानस्य गर्भस्य स्त्रीपुरुषत्वे हेतुः पूर्वमुक्तः
यथा हि बीजम् अनुपतप्तम् उप्तं स्वां स्वां प्रकृतिमनुविधीयते व्रीहिर्वा व्रीहित्वं यवो वा यवत्वं तथा स्त्रीपुरुषावपि यथोक्तं हेतुविभागमनुविधीयेते
evam abhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatve hetuḥ pūrvamuktaḥ
yathā hi bījam anupataptam uptaṃ svāṃ svāṃ prakṛtimanuvidhīyate vrīhirvā vrīhitvaṃ yavo vā yavatvaṃ tathā strīpuruṣāvapi yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete
- 19
तयोः कर्मणा वेदोक्तेन विवर्तनमुपदिश्यते प्राग्व्यक्तीभावात्प्रयुक्तेन सम्यक्
कर्मणां हि देशकालसंपदुपेतानां नियतम् इष्टफलत्वं तथेतरेषाम् इतरत्वम्
तस्मादापन्नगर्भां स्त्रियम् अभिसमीक्ष्य प्राग्व्यक्तीभावाद्गर्भस्य पुंसवनमस्यै दद्यात्
गोष्ठे जातस्य न्यग्रोधस्य प्रागुत्तराभ्यां शाखाभ्यां शुङ्गे अनुपहते आदाय द्वाभ्यां धान्यमाषाभ्यां संपदुपेताभ्यां गौरसर्षपाभ्यां वा सह दध्नि प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत्तथैवापराञ्जीवकर्षभकापामार्गसहचरकल्कांश्च युगपदेकैकशो यथेष्टं वाप्युपसंस्कृत्य पयसा कुड्यकीटकं मत्स्यकं वोदकाञ्जलौ प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत्तथा कनकमयान्राजतान् आयसांश्च पुरुषकान् अग्निवर्णान् अणुप्रभाणान्दध्नि पयस्युदकाञ्जलौ वा प्रक्षिप्य पिबेद् अनवशेषतः पुष्येण पुष्येणैव च शालिपिष्टस्य पच्यमानस्योष्माणम् उपाघ्राय तस्यैव च पिष्टस्योदकसंसृष्टस्य रसं देहल्याम् उपनिधाय दक्षिणे नासापुटे स्वयमासिञ्चेत्पिचुना
यच्चान्यदपि ब्राह्मणा ब्रूयुराप्ता वा स्त्रियः पुंसवनमिष्टं तच्चानुष्ठेयम्
इति पुंसवनानि
tayoḥ karmaṇā vedoktena vivartanamupadiśyate prāgvyaktībhāvātprayuktena samyak
karmaṇāṃ hi deśakālasaṃpadupetānāṃ niyatam iṣṭaphalatvaṃ tathetareṣām itaratvam
tasmādāpannagarbhāṃ striyam abhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṃsavanamasyai dadyāt
goṣṭhe jātasya nyagrodhasya prāguttarābhyāṃ śākhābhyāṃ śuṅge anupahate ādāya dvābhyāṃ dhānyamāṣābhyāṃ saṃpadupetābhyāṃ gaurasarṣapābhyāṃ vā saha dadhni prakṣipya puṣyeṇa pibettathaivāparāñjīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṃśca yugapadekaikaśo yatheṣṭaṃ vāpyupasaṃskṛtya payasā kuḍyakīṭakaṃ matsyakaṃ vodakāñjalau prakṣipya puṣyeṇa pibettathā kanakamayānrājatān āyasāṃśca puruṣakān agnivarṇān aṇuprabhāṇāndadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibed anavaśeṣataḥ puṣyeṇa puṣyeṇaiva ca śālipiṣṭasya pacyamānasyoṣmāṇam upāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyodakasaṃsṛṣṭasya rasaṃ dehalyām upanidhāya dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcetpicunā
yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṃsavanamiṣṭaṃ taccānuṣṭheyam
iti puṃsavanāni
- 20
अत ऊर्ध्वं गर्भस्थापनानि व्याख्यास्यामः ऐन्द्री ब्राह्मी शतवीर्या सहस्रवीर्यामोघाव्यथा शिवारिष्टा वाट्यपुष्पी विष्वक्सेनकान्ता चेत्यासाम् ओषधीनां शिरसा दक्षिणेन वा पाणिना धारणम् एताभिश्चैव सिद्धस्य पयसः सर्पिषो वा पानम् एताभिश्चैव पुष्ये पुष्ये स्नानं सदा च ताः समालभेत
तथा सर्वासां जीवनीयोक्तानाम् ओषधीनां सदोपयोगस्तैस्तैर् उपयोगविधिभिः
इति गर्भस्थापनानि व्याख्यातानि भवन्ति
ata ūrdhvaṃ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryāmoghāvyathā śivāriṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksenakāntā cetyāsām oṣadhīnāṃ śirasā dakṣiṇena vā pāṇinā dhāraṇam etābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣo vā pānam etābhiścaiva puṣye puṣye snānaṃ sadā ca tāḥ samālabheta
tathā sarvāsāṃ jīvanīyoktānām oṣadhīnāṃ sadopayogastaistair upayogavidhibhiḥ
iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti
- 21
गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्ति तद्यथा उत्कटविषमकठिनासनसेविन्या वातमूत्रपुरीषवेगान् उपरुन्धत्या दारुणानुचितव्यायामसेविन्यास्तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेविन्याः प्रमिताशनसेविन्या गर्भो म्रियतेऽन्तः कुक्षेः अकाले वा स्रंसते शोषी वा भवति तथाभिघातप्रपीडनैः श्वभ्रकूपप्रपातदेशावलोकनैर्वाभीक्ष्णं मातुः प्रपतत्यकाले गर्भः तथातिमात्रसंक्षोभिभिर्यानैर्यानेन अप्रियातिमात्रश्रवणैर्वा
प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्टयति विवृतशायिनी नक्तंचारिणी चोन्मत्तं जनयति अपस्मारिणं पुनः कलिकलहशीला व्यवायशीला दुर्वपुषम् अह्रीकं स्त्रैणं वा शोकनित्या भीतम् अपचितम् अल्पायुषं वा अभिध्यात्री परोपतापिनम् ईर्ष्युं स्त्रैणं वा स्तेना त्वायासबहुलम् अतिद्रोहिणम् अकर्मशीलं वा अमर्षिणी चण्डमौपधिकम् असूयकं वा स्वप्ननित्या तन्द्रालुमबुधम् अल्पाग्निं वा मद्यनित्या पिपासालुम् अल्पस्मृतिम् अनवस्थितचित्तं वा गोधामांसप्राया शार्करिणम् अश्मरिणं शनैर्मेहिणं वा वराहमांसप्राया रक्ताक्षं क्रथनम् अतिपरुषरोमाणं वा मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा कटुकनित्या दुर्बलम् अल्पशुक्रम् अनपत्यं वा तिक्तनित्या शोषिणमबलमनुपचितं वा कषायनित्या श्यावम् आनाहिनम् उदावर्तिनं वा यद्यच्च यस्य यस्य व्याधेर्निदानमुक्तं तत्तदासेवमानान्तर्वत्नी तन्निमित्तविकारबहुलम् अपत्यं जनयति
पितृजास्तु शुक्रदोषा मातृजैरपचारैर्व्याख्याताः
इति गर्भोपघातकरा भावा भवन्त्युक्ताः
तस्मादहितान् आहारविहारान्प्रजासंपदम् इच्छन्ती स्त्री विशेषेण वर्जयेत्
साध्वाचारा चात्मानमुपचरेद्धिताभ्याम् आहारविहाराभ्यामिति
garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti tadyathā utkaṭaviṣamakaṭhināsanasevinyā vātamūtrapurīṣavegān uparundhatyā dāruṇānucitavyāyāmasevinyāstīkṣṇoṣṇātimātrasevinyāḥ pramitāśanasevinyā garbho mriyate'ntaḥ kukṣeḥ akāle vā sraṃsate śoṣī vā bhavati tathābhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadeśāvalokanairvābhīkṣṇaṃ mātuḥ prapatatyakāle garbhaḥ tathātimātrasaṃkṣobhibhiryānairyānena apriyātimātraśravaṇairvā
pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭayati vivṛtaśāyinī naktaṃcāriṇī conmattaṃ janayati apasmāriṇaṃ punaḥ kalikalahaśīlā vyavāyaśīlā durvapuṣam ahrīkaṃ straiṇaṃ vā śokanityā bhītam apacitam alpāyuṣaṃ vā abhidhyātrī paropatāpinam īrṣyuṃ straiṇaṃ vā stenā tvāyāsabahulam atidrohiṇam akarmaśīlaṃ vā amarṣiṇī caṇḍamaupadhikam asūyakaṃ vā svapnanityā tandrālumabudham alpāgniṃ vā madyanityā pipāsālum alpasmṛtim anavasthitacittaṃ vā godhāmāṃsaprāyā śārkariṇam aśmariṇaṃ śanairmehiṇaṃ vā varāhamāṃsaprāyā raktākṣaṃ krathanam atiparuṣaromāṇaṃ vā matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khālityarogiṇaṃ vā kaṭukanityā durbalam alpaśukram anapatyaṃ vā tiktanityā śoṣiṇamabalamanupacitaṃ vā kaṣāyanityā śyāvam ānāhinam udāvartinaṃ vā yadyacca yasya yasya vyādhernidānamuktaṃ tattadāsevamānāntarvatnī tannimittavikārabahulam apatyaṃ janayati
pitṛjāstu śukradoṣā mātṛjairapacārairvyākhyātāḥ
iti garbhopaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ
tasmādahitān āhāravihārānprajāsaṃpadam icchantī strī viśeṣeṇa varjayet
sādhvācārā cātmānamupacareddhitābhyām āhāravihārābhyāmiti
- 22
व्याधींश्चास्या मृदुमधुरशिशिरसुखसुकुमारप्रायैर् औषधाहारोपचारैर् उपचरेत्न चास्या वमनविरेचनशिरोविरेचनानि प्रयोजयेत्न रक्तमवसेचयेत्सर्वकालं च नास्थापनमनुवासनं वा कुर्याद् अन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः
अष्टमं मासमुपादाय वमनादिसाध्येषु पुनर्विकारेष्वात्ययिकेषु मृदुभिर्वमनादिभिस्तदर्थकारिभिर्वोपचारः स्यात्
पूर्णमिव तैलपात्रम् असंक्षोभयतान्तर्वत्नी भवत्युपचर्या
vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhasukumāraprāyair auṣadhāhāropacārair upacaretna cāsyā vamanavirecanaśirovirecanāni prayojayetna raktamavasecayetsarvakālaṃ ca nāsthāpanamanuvāsanaṃ vā kuryād anyatrātyayikādvyādheḥ
aṣṭamaṃ māsamupādāya vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣvātyayikeṣu mṛdubhirvamanādibhistadarthakāribhirvopacāraḥ syāt
pūrṇamiva tailapātram asaṃkṣobhayatāntarvatnī bhavatyupacaryā
- 23
सा चेदपचाराद्द्वयोस्त्रिषु वा मासेषु पुष्पं पश्येन्नास्या गर्भः स्थास्यतीति विद्यात् अजातसारो हि तस्मिन्काले भवति गर्भः
sā cedapacārāddvayostriṣu vā māseṣu puṣpaṃ paśyennāsyā garbhaḥ sthāsyatīti vidyāt ajātasāro hi tasminkāle bhavati garbhaḥ
- 24
सा चेच्चतुष्प्रभृतिषु मासेषु क्रोधशोकासूयेर्ष्याभयत्रासव्यवायव्यायामसंक्षोभसंधारणविषमाशनशयनस्थानक्षुत्पिपासातियोगात्कदाहाराद्वा पुष्पं पश्येत्तस्या गर्भस्थापनविधिम् उपदेक्ष्यामः
पुष्पदर्शनादेवैनां ब्रूयात्शयनं तावन्मृदुसुखशिशिरास्तरणसंस्तीर्णम् ईषदवनतशिरस्कं प्रतिपद्यस्वेति
ततो यष्टीमधुकसर्पिर्भ्यां परमशिशिरवारिणि संस्थिताभ्यां पिचुम् आप्लाव्योपस्थसमीपे स्थापयेत्तस्याः तथा शतधौतसहस्रधौताभ्यां सर्पिर्भ्यामधोनाभेः सर्वतः प्रदिह्यात्सर्वतश्च गव्येन चैनां पयसा सुशीतेन मधुकाम्बुना वा न्यग्रोधादिकषायेण वा परिषेचयेदधो नाभेः उदकं वा सुशीतम् अवगाहयेत्क्षीरिणां कषायद्रुमाणां च स्वरसपरिपीतानि चेलानि ग्राहयेत्न्यग्रोधादिशुङ्गासिद्धयोर्वा क्षीरसर्पिषोः पिचुं ग्राहयेत् अतश्चैवाक्षमात्रं प्राशयेत्प्राशयेद्वा केवलं क्षीरसर्पिः पद्मोत्पलकुमुदकिञ्जल्कांश्चास्यै समधुशर्करान्लेहार्थं दद्यात्शृङ्गाटकपुष्करबीजकशेरुकान्भक्षणार्थं गन्धप्रियङ्ग्वसितोत्पलशालूकोदुम्बरशलाटुन्यग्रोधशुङ्गानि वा पाययेदेनामाजेन पयसा पयसा चैनां बलातिबलाशालिषष्टिकेक्षुमूलकाकोलीशृतेन समधुशर्करं रक्तशालीनामोदनं मृदुसुरभिशीतलं भोजयेत्लावकपिञ्जलकुरङ्गशम्बरशशहरिणैणकालपुच्छकरसेन वा घृतसुसंस्कृतेन सुखशिशिरोपवातदेशस्थां भोजयेत्क्रोधशोकायासव्यवायव्यायामेभ्यश्चाभिरक्षेत्सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोऽनुकूलाभिर् उपासीत तथास्या गर्भस्तिष्ठति
sā ceccatuṣprabhṛtiṣu māseṣu krodhaśokāsūyerṣyābhayatrāsavyavāyavyāyāmasaṃkṣobhasaṃdhāraṇaviṣamāśanaśayanasthānakṣutpipāsātiyogātkadāhārādvā puṣpaṃ paśyettasyā garbhasthāpanavidhim upadekṣyāmaḥ
puṣpadarśanādevaināṃ brūyātśayanaṃ tāvanmṛdusukhaśiśirāstaraṇasaṃstīrṇam īṣadavanataśiraskaṃ pratipadyasveti
tato yaṣṭīmadhukasarpirbhyāṃ paramaśiśiravāriṇi saṃsthitābhyāṃ picum āplāvyopasthasamīpe sthāpayettasyāḥ tathā śatadhautasahasradhautābhyāṃ sarpirbhyāmadhonābheḥ sarvataḥ pradihyātsarvataśca gavyena caināṃ payasā suśītena madhukāmbunā vā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayedadho nābheḥ udakaṃ vā suśītam avagāhayetkṣīriṇāṃ kaṣāyadrumāṇāṃ ca svarasaparipītāni celāni grāhayetnyagrodhādiśuṅgāsiddhayorvā kṣīrasarpiṣoḥ picuṃ grāhayet ataścaivākṣamātraṃ prāśayetprāśayedvā kevalaṃ kṣīrasarpiḥ padmotpalakumudakiñjalkāṃścāsyai samadhuśarkarānlehārthaṃ dadyātśṛṅgāṭakapuṣkarabījakaśerukānbhakṣaṇārthaṃ gandhapriyaṅgvasitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśuṅgāni vā pāyayedenāmājena payasā payasā caināṃ balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena samadhuśarkaraṃ raktaśālīnāmodanaṃ mṛdusurabhiśītalaṃ bhojayetlāvakapiñjalakuraṅgaśambaraśaśahariṇaiṇakālapucchakarasena vā ghṛtasusaṃskṛtena sukhaśiśiropavātadeśasthāṃ bhojayetkrodhaśokāyāsavyavāyavyāyāmebhyaścābhirakṣetsaumyābhiścaināṃ kathābhirmano'nukūlābhir upāsīta tathāsyā garbhastiṣṭhati
- 25
यस्याः पुनरामान्वयात्पुष्पदर्शनं स्यात्प्रायस्तस्यास्तद्गर्भोपघातकरं भवति विरुद्धोपक्रमत्वात्तयोः
yasyāḥ punarāmānvayātpuṣpadarśanaṃ syātprāyastasyāstadgarbhopaghātakaraṃ bhavati viruddhopakramatvāttayoḥ
- 26
यस्याः पुनर् उष्णतीक्ष्णोपयोगाद्गर्भिण्या महति संजातसारे गर्भे पुष्पदर्शनं स्यादन्यो वा योनिस्रावस्तस्या गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति निःस्रुतत्वात्स कालमवतिष्ठतेऽतिमात्रं तमुपविष्टकमित्याचक्षते केचित्
उपवासव्रतकर्मपरायाः पुनः कदाहारायाः स्नेहद्वेषिण्या वातप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति परिशुष्कत्वात्स चापि कालमवतिष्ठतेऽतिमात्रम् अस्पन्दनश्च भवति तं तु नागोदरम् इत्याचक्षते
yasyāḥ punar uṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati saṃjātasāre garbhe puṣpadarśanaṃ syādanyo vā yonisrāvastasyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti niḥsrutatvātsa kālamavatiṣṭhate'timātraṃ tamupaviṣṭakamityācakṣate kecit
upavāsavratakarmaparāyāḥ punaḥ kadāhārāyāḥ snehadveṣiṇyā vātaprakopaṇoktānyāsevamānāyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti pariśuṣkatvātsa cāpi kālamavatiṣṭhate'timātram aspandanaśca bhavati taṃ tu nāgodaram ityācakṣate
- 27
नार्योस्तयोर् उभयोरपि चिकित्सितविशेषम् उपदेक्ष्यामः भौतिकजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसिद्धानां सर्पिषां पयसामामगर्भाणां चोपयोगो गर्भवृद्धिकरः तथा सम्भोजनमेतैरेव सिद्धैश्च घृतादिभिः सुभिक्षायाः अभीक्ष्णं यानवाहनापमार्जनावजृम्भणैर् उपपादनम् इति
nāryostayor ubhayorapi cikitsitaviśeṣam upadekṣyāmaḥ bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhānāṃ sarpiṣāṃ payasāmāmagarbhāṇāṃ copayogo garbhavṛddhikaraḥ tathā sambhojanametaireva siddhaiśca ghṛtādibhiḥ subhikṣāyāḥ abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpamārjanāvajṛmbhaṇair upapādanam iti
- 28
यस्याः पुनर्गर्भः सुप्तो न स्पन्दते तां श्येनमत्स्यगवयशिखिताम्रचूडतित्तिरीणाम् अन्यतमस्य सर्पिष्मता रसेन माषयूषेण वा प्रभूतसर्पिषा मूलकयूषेण वा रक्तशालीनाम् ओदनं मृदुमधुशीतलं भोजयेत्
तैलाभ्यङ्गेन चास्या अभीक्ष्णम् उदरवस्तिवङ्क्षणोरुकटीपार्श्वपृष्ठप्रदेशान् ईषद् उष्णेनोपचरेत्
yasyāḥ punargarbhaḥ supto na spandate tāṃ śyenamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇām anyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa vā prabhūtasarpiṣā mūlakayūṣeṇa vā raktaśālīnām odanaṃ mṛdumadhuśītalaṃ bhojayet
tailābhyaṅgena cāsyā abhīkṣṇam udaravastivaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhapradeśān īṣad uṣṇenopacaret
- 29
यस्याः पुनरुदावर्तविबन्धः स्यादष्टमे मासे न चानुवासनसाध्यं मन्येत ततस्तस्यास्तद्विकारप्रशमनम् उपकल्पयेन्निरूहम्
उदावर्तो ह्युपेक्षितः सहसा सगर्भां गर्भिणीं गर्भम् अथवातिपातयेत्
तत्र वीरणशालिषष्टिककुशकाशेक्षुवालिकावेतसपरिव्याधमूलानां भूतीकानन्ताकाश्मर्यपरूषकमधुकमृद्वीकानां च पयसार्धोदकेनोद्गमय्य रसं प्रियालविभीतकमज्जतिलकल्कसम्प्रयुक्तम् ईषल्लवणम् अनत्युष्णं च निरूहं दद्यात्
व्यपगतविबन्धां चैनां सुखसलिलपरिषिक्ताङ्गीं स्थैर्यकरम् अविदाहिनम् आहारं भुक्तवतीं सायं मधुरकसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्
न्युब्जां त्वेनाम् आस्थापनानुवासनाभ्याम् उपचरेत्
yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syādaṣṭame māse na cānuvāsanasādhyaṃ manyeta tatastasyāstadvikārapraśamanam upakalpayennirūham
udāvarto hyupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ garbhiṇīṃ garbham athavātipātayet
tatra vīraṇaśāliṣaṣṭikakuśakāśekṣuvālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasārdhodakenodgamayya rasaṃ priyālavibhītakamajjatilakalkasamprayuktam īṣallavaṇam anatyuṣṇaṃ ca nirūhaṃ dadyāt
vyapagatavibandhāṃ caināṃ sukhasalilapariṣiktāṅgīṃ sthairyakaram avidāhinam āhāraṃ bhuktavatīṃ sāyaṃ madhurakasiddhena tailenānuvāsayet
nyubjāṃ tvenām āsthāpanānuvāsanābhyām upacaret
- 30
यस्याः पुनर् अतिमात्रदोषोपचयाद्वा तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेवनाद्वा वातमूत्रपुरीषवेगविधारणैर्वा विषमाशनशयनस्थानसम्पीडनाभिघातैर्वा क्रोधशोकेर्ष्याभयत्रासादिभिर्वा साहसैर्वापरैः कर्मभिरन्तः कुक्षेर्गर्भो म्रियते तस्याः स्तिमितं स्तब्धमुदरम् आततं शीतमश्मान्तर्गतमिव भवत्यस्पन्दनो गर्भः शूलम् अधिकमुपजायते न चाव्यः प्रादुर्भवन्ति योनिर्न प्रस्रवति अक्षिणी चास्याः स्रस्ते भवतः ताम्यति व्यथते भ्रमते श्वसिति अरतिबहुला च भवति न चास्या वेगप्रादुर्भावो यथावदुपलभ्यते इत्येवंलक्षणां स्त्रियम्मृतगर्भेयमिति विद्यात्
yasyāḥ punar atimātradoṣopacayādvā tīkṣṇoṣṇātimātrasevanādvā vātamūtrapurīṣavegavidhāraṇairvā viṣamāśanaśayanasthānasampīḍanābhighātairvā krodhaśokerṣyābhayatrāsādibhirvā sāhasairvāparaiḥ karmabhirantaḥ kukṣergarbho mriyate tasyāḥ stimitaṃ stabdhamudaram ātataṃ śītamaśmāntargatamiva bhavatyaspandano garbhaḥ śūlam adhikamupajāyate na cāvyaḥ prādurbhavanti yonirna prasravati akṣiṇī cāsyāḥ sraste bhavataḥ tāmyati vyathate bhramate śvasiti aratibahulā ca bhavati na cāsyā vegaprādurbhāvo yathāvadupalabhyate ityevaṃlakṣaṇāṃ striyammṛtagarbheyamiti vidyāt

