Sanskrit

34 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10

    तत्रेमे शरीरधातुगुणाः संख्यासामर्थ्यकरास्तद्यथा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः

    तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैर् अभ्यस्यमानैर् आप्याय्यन्ते लघवश्च ह्रसन्ति लघवस्तु लघुभिर् आप्याय्यन्ते गुरवश्च ह्रसन्ति

    एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः विपर्ययाद्ध्रासः

    तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरम् अन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः तथा लोहितं लोहितेन मेदो मेदसा वसा वसया अस्थि तरुणास्थ्ना मज्जा मज्ज्ञा शुक्रं शुक्रेण गर्भस्त्वामगर्भेण

    tatreme śarīradhātuguṇāḥ saṃkhyāsāmarthyakarāstadyathā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ

    teṣu ye guravaste gurubhirāhāravikāraguṇair abhyasyamānair āpyāyyante laghavaśca hrasanti laghavastu laghubhir āpyāyyante guravaśca hrasanti

    evameva sarvadhātuguṇānāṃ sāmānyayogādvṛddhiḥ viparyayāddhrāsaḥ

    tasmānmāṃsamāpyāyyate māṃsena bhūyastaram anyebhyaḥ śarīradhātubhyaḥ tathā lohitaṃ lohitena medo medasā vasā vasayā asthi taruṇāsthnā majjā majjñā śukraṃ śukreṇa garbhastvāmagarbheṇa

  11. 11

    यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवताम् आहारविकाराणाम् असान्निध्यं स्यात्संनिहितानां वाप्य् अयुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वाद् अन्यस्माद्वा कारणात्स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च तत्र समानगुणभूयिष्ठानाम् अन्यप्रकृतीनाम् अप्याहारविकाराणाम् उपयोगः स्यात्

    तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां मूत्रक्षये पुनर् इक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्

    कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्

    एवमन्येषाम् अपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ

    इति सर्वधातूनामेकैकशो ऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति

    yatra tvevaṃlakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatām āhāravikārāṇām asānnidhyaṃ syātsaṃnihitānāṃ vāpy ayuktatvānnopayogo ghṛṇitvād anyasmādvā kāraṇātsa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāttasya ye samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asevyāśca tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānām anyaprakṛtīnām apyāhāravikārāṇām upayogaḥ syāt

    tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇāṃ mūtrakṣaye punar ikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇopakledināṃ purīṣakṣaye kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṃ vātakṣaye kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṃ pittakṣaye'mlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇānāṃ śleṣmakṣaye snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṃ dravyāṇām

    karmāpi yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam

    evamanyeṣām api śarīradhātūnāṃ sāmānyaviparyayābhyāṃ vṛddhihrāsau yathākālaṃ kāryau

    iti sarvadhātūnāmekaikaśo 'tideśataśca vṛddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti

  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17

    शरीरगुणाः पुनर्द्विविधाः संग्रहेण मलभूताः प्रसादभूताश्च

    तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः

    तद्यथा शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः परिपक्वाश्च धातवः प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते सर्वांस्तान्मले संचक्ष्महे इतरांस्तु प्रसादे गुर्वादींश्च द्रवान्तान्गुणभेदेन रसादींश्च शुक्रान्तान्द्रव्यभेदेन

    śarīraguṇāḥ punardvividhāḥ saṃgraheṇa malabhūtāḥ prasādabhūtāśca

    tatra malabhūtāste ye śarīrasyābādhakarāḥ syuḥ

    tadyathā śarīracchidreṣūpadehāḥ pṛthagjanmāno bahirmukhāḥ paripakvāśca dhātavaḥ prakupitāśca vātapittaśleṣmāṇaḥ ye cānye'pi keciccharīre tiṣṭhanto bhāvāḥ śarīrasyopaghātāyopapadyante sarvāṃstānmale saṃcakṣmahe itarāṃstu prasāde gurvādīṃśca dravāntānguṇabhedena rasādīṃśca śukrāntāndravyabhedena

  18. 18
  19. 19
  20. 20

    एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः

    किंनु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति किमाहारश्च वर्तयति कथंभूतश्च निष्क्रामति कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यते कैर् अव्याधिरभिवर्धते किं चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न किं चास्य कालाकालमृत्य्वोर्भावाभावयोर्भगवान् अध्यवस्यति किं चास्य परमायुः कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति

    evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca śrutametadyaduktaṃ bhagavatā śarīrādhikāre vacaḥ

    kiṃnu khalu garbhasyāṅgaṃ pūrvamabhinirvartate kukṣau kathaṃ cāntargatastiṣṭhati kimāhāraśca vartayati kathaṃbhūtaśca niṣkrāmati kaiścāyamāhāropacārairjātaḥ sadyo hanyate kair avyādhirabhivardhate kiṃ cāsya devādiprakopanimittā vikārāḥ sambhavanti āhosvinna kiṃ cāsya kālākālamṛtyvorbhāvābhāvayorbhagavān adhyavasyati kiṃ cāsya paramāyuḥ kāni cāsya paramāyuṣo nimittānīti

  21. 21

    तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान्पुनर्वसुरात्रेय उवाच पूर्वम् उक्तम् एतद्गर्भावक्रान्तौ यथायमभिनिवर्तते कुक्षौ यास्य यदा संतिष्ठतेऽङ्गजातम्

    विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां तानपि निबोधोच्यमानान्शिरःपूर्वम् अभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्चेतनाधिष्ठानत्वात्नाभिरिति भद्रकाप्यः आहारागम इतिकृत्वा पक्वाशयगुदम् इति भद्रशौनकः मारुताधिष्ठानत्वात्हस्तपादमिति बडिशः तत्करणत्वात्पुरुषस्य इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा परोक्षत्वाद् अचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपद् इति धन्वन्तरिः तदुपपन्नं सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम्

    सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलम् अधिष्ठानं च केषांचिद्भावानाम्न च तस्मात्पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां तस्माद्धृदयप्रभृतीनां सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः तस्माद्यथाभूतदर्शनं साधु

    tamevamuktavantamagniveśaṃ bhagavānpunarvasurātreya uvāca pūrvam uktam etadgarbhāvakrāntau yathāyamabhinivartate kukṣau yāsya yadā saṃtiṣṭhate'ṅgajātam

    viprativādāstvatra bahuvidhāḥ sūtrakṛtāmṛṣīṇāṃ santi sarveṣāṃ tānapi nibodhocyamānānśiraḥpūrvam abhinirvartate kukṣāviti kumāraśirā bharadvājaḥ paśyati sarvendriyāṇāṃ tadadhiṣṭhānamiti kṛtvā hṛdayamiti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣakcetanādhiṣṭhānatvātnābhiriti bhadrakāpyaḥ āhārāgama itikṛtvā pakvāśayagudam iti bhadraśaunakaḥ mārutādhiṣṭhānatvāthastapādamiti baḍiśaḥ tatkaraṇatvātpuruṣasya indriyāṇīti janako vaidehaḥ tānyasya buddhyadhiṣṭhānānīti kṛtvā parokṣatvād acintyamiti mārīciḥ kaśyapaḥ sarvāṅgābhinirvṛttiryugapad iti dhanvantariḥ tadupapannaṃ sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttatvāddhṛdayaprabhṛtīnām

    sarvāṅgānāṃ hyasya hṛdayaṃ mūlam adhiṣṭhānaṃ ca keṣāṃcidbhāvānāmna ca tasmātpūrvābhinirvṛttireṣāṃ tasmāddhṛdayaprabhṛtīnāṃ sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttiḥ sarve bhāvā hyanyonyapratibaddhāḥ tasmādyathābhūtadarśanaṃ sādhu

  22. 22
  23. 23

    व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल्लोमकूपायनैर् उपस्नेहः कश्चिन्नाभिनाड्ययनैः

    नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता नाड्यां चापरा अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये मातृहृदयं ह्यस्य ताम् अपराम् अभिसंप्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते स च सर्वरसवान् आहारः

    स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते स्वशरीरपुष्टये स्तन्याय गर्भवृद्धये च

    स तेनाहारेणोपष्टब्धः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्यन्तर्गतः

    vyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravṛttirmātaramāśritya vartayatyupasnehopasvedābhyāṃ garbhāśaye sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ tadanantaraṃ hyasya kaścillomakūpāyanair upasnehaḥ kaścinnābhināḍyayanaiḥ

    nābhyāṃ hyasya nāḍī prasaktā nāḍyāṃ cāparā aparā cāsya mātuḥ prasaktā hṛdaye mātṛhṛdayaṃ hyasya tām aparām abhisaṃplavate sirābhiḥ syandamānābhiḥ sa tasya raso balavarṇakaraḥ sampadyate sa ca sarvarasavān āhāraḥ

    striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyate svaśarīrapuṣṭaye stanyāya garbhavṛddhaye ca

    sa tenāhāreṇopaṣṭabdhaḥ paratantravṛttirmātaramāśritya vartayatyantargataḥ

  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28

    कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोर् इदम् अध्यवसितं नः यः कश्चिन्म्रियते स काल एव म्रियते न हि कालच्छिद्रमस्तीत्येके भाषन्ते

    तच्चासम्यक्

    न ह्यछिद्रता सछिद्रता वा कालस्योपपद्यते कालस्वलक्षणस्वभावात्

    तत्राहुरपरे यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः स सर्वभूतानां सत्यः समक्रियत्वादिति

    एतदपि चान्यथार्थग्रहणम्

    न हि कश्चिन्न म्रियत इति समक्रियः

    कालो ह्यायुषः प्रमाणम् अधिकृत्योच्यते

    यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति तच्च नोपपद्यते प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं विपर्यये चेष्टं प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थम् अभिसमीक्ष्य तद्यथा कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य अकालो वेति

    लोके ऽप्येतद्भवति काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति काले शीतमकाले शीतं काले तपत्यकाले तपति काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति

    तस्मादुभयमस्ति काले मृत्युरकाले च नैकान्तिकमत्र

    यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणम् आयुः सर्वं स्यात् एवंगते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात्प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते

    वाग्वस्तुमात्रम् एतद्वादम् ऋषयो मन्यन्ते नाकाले मृत्युरस्तीति

    kālākālamṛtyvostu khalu bhāvābhāvayor idam adhyavasitaṃ naḥ yaḥ kaścinmriyate sa kāla eva mriyate na hi kālacchidramastītyeke bhāṣante

    taccāsamyak

    na hyachidratā sachidratā vā kālasyopapadyate kālasvalakṣaṇasvabhāvāt

    tatrāhurapare yo yadā mriyate sa tasya niyato mṛtyukālaḥ sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ samakriyatvāditi

    etadapi cānyathārthagrahaṇam

    na hi kaścinna mriyata iti samakriyaḥ

    kālo hyāyuṣaḥ pramāṇam adhikṛtyocyate

    yasya ceṣṭaṃ yo yadā mriyate sa tasya mṛtyukāla iti tasya sarve bhāvā yathāsvaṃ niyatakālā bhaviṣyanti tacca nopapadyate pratyakṣaṃ hyakālāhāravacanakarmaṇāṃ phalamaniṣṭaṃ viparyaye ceṣṭaṃ pratyakṣataścopalabhyate khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṃ tamartham abhisamīkṣya tadyathā kālo'yamasya vyādherāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇo visargasya akālo veti

    loke 'pyetadbhavati kāle devo varṣatyakāle devo varṣati kāle śītamakāle śītaṃ kāle tapatyakāle tapati kāle puṣpaphalamakāle ca puṣpaphalamiti

    tasmādubhayamasti kāle mṛtyurakāle ca naikāntikamatra

    yadi hyakāle mṛtyurna syānniyatakālapramāṇam āyuḥ sarvaṃ syāt evaṃgate hitāhitajñānamakāraṇaṃ syātpratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syurye pramāṇabhūtāḥ sarvatantreṣu yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi copalabhyante

    vāgvastumātram etadvādam ṛṣayo manyante nākāle mṛtyurastīti

  29. 29
  30. 30