156 shlokas
- 1
अथातः कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः
athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः
iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ
- 3
कतिधा पुरुषो धीमन्धातुभेदेन भिद्यते
पुरुषः कारणं कस्मात्प्रभवः पुरुषस्य कः
katidhā puruṣo dhīmandhātubhedena bhidyate
puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmātprabhavaḥ puruṣasya kaḥ
- 4
किम् अज्ञो ज्ञः स नित्यः किं किम् अनित्यो निदर्शितः
प्रकृतिः का विकाराः के किं लिङ्गं पुरुषस्य च
kim ajño jñaḥ sa nityaḥ kiṃ kim anityo nidarśitaḥ
prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca
- 5
निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम्
वदन्त्य् आत्मानम् आत्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा
niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum
vadanty ātmānam ātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā
- 6
निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन्विद्यते कथम्
स्वतन्त्रश्चेद् अनिष्टासु कथं योनिषु जायते
niṣkriyasya kriyā tasya bhagavanvidyate katham
svatantraśced aniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate
- 7
वशी यद्य् असुखैः कस्माद्भावैर् आक्रम्यते बलात्
सर्वाः सर्वगतत्वाच्च वेदनाः किं न वेत्ति सः
vaśī yady asukhaiḥ kasmādbhāvair ākramyate balāt
sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ
- 8
न पश्यति विभुः कस्माच्छैलकुड्यतिरस्कृतम्
क्षेत्रज्ञः क्षेत्रम् अथवा किं पूर्वम् इति संशयः
na paśyati vibhuḥ kasmācchailakuḍyatiraskṛtam
kṣetrajñaḥ kṣetram athavā kiṃ pūrvam iti saṃśayaḥ
- 9
ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते
क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात्क्षेत्रज्ञः स्याद् अशाश्वतः
jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajño hi na yujyate
kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syātkṣetrajñaḥ syād aśāśvataḥ
- 10
साक्षिभूतश्च कस्यायं कर्ता ह्य् अन्यो न विद्यते
स्यात्कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाकृतः
sākṣibhūtaśca kasyāyaṃ kartā hy anyo na vidyate
syātkathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ
- 11
अथ चार्तस्य भगवंस्तिसृणां कां चिकित्सति
अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम्
atha cārtasya bhagavaṃstisṛṇāṃ kāṃ cikitsati
atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm
- 12
भविष्यन्त्या असंप्राप्तिर् अतीताया अनागमः
सांप्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्य् अर्तेः संशयो ह्य् अतः
bhaviṣyantyā asaṃprāptir atītāyā anāgamaḥ
sāṃpratikyā api sthānaṃ nāsty arteḥ saṃśayo hy ataḥ
- 13
कारणं वेदनानां किं किम् अधिष्ठानम् उच्यते
क्व चैता वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्य् अशेषतः
kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ kim adhiṣṭhānam ucyate
kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yānty aśeṣataḥ
- 14
सर्ववित्सर्वसंन्यासी सर्वसंयोगनिःसृतः
एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर्लिङ्गैर् उपलभ्यते
sarvavitsarvasaṃnyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ
ekaḥ praśānto bhūtātmā kairliṅgair upalabhyate
- 15
इत्य् अग्निवेशस्य वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः
सर्वं यथावत्प्रोवाच प्रशान्तात्मा पुनर्वसुः
ity agniveśasya vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ
sarvaṃ yathāvatprovāca praśāntātmā punarvasuḥ
- 16
खादयश्चेतनाषष्ठा धातवः पुरुषः स्मृतः
चेतनाधातुर् अप्य् एकः स्मृतः पुरुषसंज्ञकः
khādayaścetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ
cetanādhātur apy ekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ
- 17
पुनश्च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्मृतः
मनो दशेन्द्रियाण्य् अर्थाः प्रकृतिश्चाष्टधातुकी
punaśca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ
mano daśendriyāṇy arthāḥ prakṛtiścāṣṭadhātukī
- 18
लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च
सति ह्य् आत्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे न वर्तते
lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca
sati hy ātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate
- 19
वैवृत्त्यान्मनसो ज्ञानं सान्निध्यात्तच्च वर्तते
अणुत्वम् अथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ
vaivṛttyānmanaso jñānaṃ sānnidhyāttacca vartate
aṇutvam atha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau
- 20
चिन्त्यं विचार्यम् ऊह्यं च ध्येयं संकल्प्यम् एव च
यत्किंचिन्मनसो ज्ञेयं तत्सर्वं ह्य् अर्थसंज्ञकम्
cintyaṃ vicāryam ūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṃkalpyam eva ca
yatkiṃcinmanaso jñeyaṃ tatsarvaṃ hy arthasaṃjñakam
- 21
इन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः
ऊहो विचारश्च ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते
indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ
ūho vicāraśca tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate
- 22
इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते
कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा
indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate
kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā
- 23
जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका
व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धिपूर्वकम्
jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā
vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam
- 24
एकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु
पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते
ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu
pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate
- 25
हस्तौ पादौ गुदोपस्थं वागिन्द्रियम् अथापि च
कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पादौ गमनकर्मणि
hastau pādau gudopasthaṃ vāgindriyam athāpi ca
karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi
- 26
पायूपस्थं विसर्गार्थं हस्तौ ग्रहणधारणे
जिह्वावागिन्द्रियं वाक्च सत्या ज्योतिस्तमोऽनृता
pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe
jihvāvāgindriyaṃ vākca satyā jyotistamo'nṛtā
- 27
महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपः क्षितिस्तथा
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः
mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpaḥ kṣitistathā
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ
- 28
तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे
पूर्वः पूर्वगुणश्चैव क्रमशो गुणिषु स्मृतः
teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare
pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ
- 29
खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम्
आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम्
kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām
ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam
- 30
लक्षणं सर्वमेवैतत्स्पर्शनेन्द्रियगोचरम्
स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः
lakṣaṇaṃ sarvamevaitatsparśanendriyagocaram
sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ

