Sanskrit

20 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4

    तमुवाच भगवानात्रेयः शृणु मत्तोऽग्निवेश सर्वशरीरम् आचक्षाणस्य यथाप्रश्नमेकमना यथावत्

    शरीरे षट्त्वचः तद्यथा उदकधरा त्वग्बाह्या द्वितीया त्वसृग्धरा तृतीया सिध्मकिलाससंभवाधिष्ठाना चतुर्थी दद्रूकुष्ठसंभवाधिष्ठाना पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसंभवाधिष्ठाना षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च इति षट्त्वचः

    एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति

    tamuvāca bhagavānātreyaḥ śṛṇu matto'gniveśa sarvaśarīram ācakṣāṇasya yathāpraśnamekamanā yathāvat

    śarīre ṣaṭtvacaḥ tadyathā udakadharā tvagbāhyā dvitīyā tvasṛgdharā tṛtīyā sidhmakilāsasaṃbhavādhiṣṭhānā caturthī dadrūkuṣṭhasaṃbhavādhiṣṭhānā pañcamī tvalajīvidradhisaṃbhavādhiṣṭhānā ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ca iti ṣaṭtvacaḥ

    etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti

  5. 5
  6. 6

    त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन

    तद्यथा द्वात्रिंशद्दन्ताः द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि विंशतिर्नखाः षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि विंशतिः पाणिपादशलाकाः चत्वारि पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी चत्वारः पादयोर्गुल्फाः द्वौ मणिकौ हस्तयोः चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि चत्वारि जङ्घयोः द्वे जानुनी द्वे जानुकपालिके द्वावूरुनलकौ द्वौ बाहुनलकौ द्वावंसौ द्वे अंसफलके द्वावक्षकौ एकं जत्रु द्वे तालुके द्वे श्रोणिफलके एकं भगास्थि पञ्चचत्वारिंशत्पृष्ठगतान्यस्थीनि पञ्चदश ग्रीवायां चतुर्दशोरसि द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः तावन्ति स्थालकानि तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि एकं हन्वस्थि द्वे हनुमूलबन्धने एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं द्वौ शङ्खौ चत्वारि शिरःकपालानीति एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्य् अस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति

    trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakhena

    tadyathā dvātriṃśaddantāḥ dvātriṃśaddantolūkhalāni viṃśatirnakhāḥ ṣaṣṭiḥ pāṇipādāṅgulyasthīni viṃśatiḥ pāṇipādaśalākāḥ catvāri pāṇipādaśalākādhiṣṭhānāni dve pārṣṇyorasthinī catvāraḥ pādayorgulphāḥ dvau maṇikau hastayoḥ catvāryaratnyorasthīni catvāri jaṅghayoḥ dve jānunī dve jānukapālike dvāvūrunalakau dvau bāhunalakau dvāvaṃsau dve aṃsaphalake dvāvakṣakau ekaṃ jatru dve tāluke dve śroṇiphalake ekaṃ bhagāsthi pañcacatvāriṃśatpṛṣṭhagatānyasthīni pañcadaśa grīvāyāṃ caturdaśorasi dvayoḥ pārśvayoścaturviṃśatiḥ parśukāḥ tāvanti sthālakāni tāvanti caiva sthālakārbudāni ekaṃ hanvasthi dve hanumūlabandhane ekāsthi nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭaṃ dvau śaṅkhau catvāri śiraḥkapālānīti evaṃ trīṇi saṣaṣṭīni śatāny asthnāṃ saha dantolūkhalanakheneti

  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11

    षट्पञ्चाशत्प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि यान्यपरिसंख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसंख्यायमानेषु तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि भवन्ति

    तद्यथा द्वे जङ्घापिण्डिके द्वे ऊरुपिण्डिके द्वौ स्फिचौ द्वौ वृषणौ एकं शेफः द्वे उखे द्वौ वङ्घणौ द्वौ कुकुन्दरौ एकं वस्तिशीर्षम् एकमुदरं द्वौ स्तनौ द्वौ श्लेष्मभुवौ द्वे बाहुपिण्डिके चिबुकमेकं द्वावोष्ठौ द्वे सृक्कण्यौ द्वौ दन्तवेष्टकौ एकं तालु एका गलशुण्डिका द्वे उपजिह्विके एका गोजिह्विका द्वौ गण्डौ द्वे कर्णशष्कुलिके द्वौ कर्णपुत्रकौ द्वे अक्षिकूटे चत्वार्यक्षिवर्त्मानि द्वे अक्षिकनीनिके द्वे भ्रुवौ एकावटुः चत्वारि पाणिपादहृदयानि

    ṣaṭpañcāśatpratyaṅgāni ṣaṭsvaṅgeṣūpanibaddhāni yānyaparisaṃkhyātāni pūrvamaṅgeṣu parisaṃkhyāyamāneṣu tānyanyaiḥ paryāyairiha prakāśyāni bhavanti

    tadyathā dve jaṅghāpiṇḍike dve ūrupiṇḍike dvau sphicau dvau vṛṣaṇau ekaṃ śephaḥ dve ukhe dvau vaṅghaṇau dvau kukundarau ekaṃ vastiśīrṣam ekamudaraṃ dvau stanau dvau śleṣmabhuvau dve bāhupiṇḍike cibukamekaṃ dvāvoṣṭhau dve sṛkkaṇyau dvau dantaveṣṭakau ekaṃ tālu ekā galaśuṇḍikā dve upajihvike ekā gojihvikā dvau gaṇḍau dve karṇaśaṣkulike dvau karṇaputrakau dve akṣikūṭe catvāryakṣivartmāni dve akṣikanīnike dve bhruvau ekāvaṭuḥ catvāri pāṇipādahṛdayāni

  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15

    यत्त्वञ्जलिसंख्येयं तदुपदेक्ष्यामः तत्परं प्रमाणम् अभिज्ञेयं तच्च वृद्धिह्रासयोगि तर्क्यमेव

    तद्यथा दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते यच्चोष्मणानुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत्स्वेदशब्दम् अवाप्नोति तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः यं रस इत्याचक्षते अष्टौ शोणितस्य सप्त पुरीषस्य षट्श्लेष्मणः पञ्च पित्तस्य चत्वारो मूत्रस्य त्रयो वसायाः द्वौ मेदसः एको मज्जायाः मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं तावदेव श्लैष्मिकस्यौजस इति

    एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्

    yattvañjalisaṃkhyeyaṃ tadupadekṣyāmaḥ tatparaṃ pramāṇam abhijñeyaṃ tacca vṛddhihrāsayogi tarkyameva

    tadyathā daśodakasyāñjalayaḥ śarīre svenāñjalipramāṇena yattu pracyavamānaṃ purīṣamanubadhnātyatiyogena tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīradhātūnyattu sarvaśarīracaraṃ bāhyā tvagbibharti yattu tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdaṃ labhate yaccoṣmaṇānubaddhaṃ lomakūpebhyo niṣpatatsvedaśabdam avāpnoti tadudakaṃ daśāñjalipramāṇaṃ navāñjalayaḥ pūrvasyāhārapariṇāmadhātoḥ yaṃ rasa ityācakṣate aṣṭau śoṇitasya sapta purīṣasya ṣaṭśleṣmaṇaḥ pañca pittasya catvāro mūtrasya trayo vasāyāḥ dvau medasaḥ eko majjāyāḥ mastiṣkasyārdhāñjaliḥ śukrasya tāvadeva pramāṇaṃ tāvadeva ślaiṣmikasyaujasa iti

    etaccharīratattvamuktam

  16. 16

    तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनम् अङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत्पार्थिवं गन्धो घ्राणं च यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च यत्पित्तम् ऊष्मा च यो या च भाः शरीरे तत्सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च यद् उच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च यत्प्रयोक्तृ तत्प्रधानं बुद्धिर्मनश्च

    इति शरीरावयवसंख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा

    tatra yadviśeṣataḥ sthūlaṃ sthiraṃ mūrtimadgurukharakaṭhinam aṅgaṃ nakhāsthidantamāṃsacarmavarcaḥkeśaśmaśrulomakaṇḍarādi tatpārthivaṃ gandho ghrāṇaṃ ca yaddravasaramandasnigdhamṛdupicchilaṃ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṃ raso rasanaṃ ca yatpittam ūṣmā ca yo yā ca bhāḥ śarīre tatsarvamāgneyaṃ rūpaṃ darśanaṃ ca yad ucchvāsapraśvāsonmeṣanimeṣākuñcanaprasāraṇagamanapreraṇadhāraṇādi tadvāyavīyaṃ sparśaḥ sparśanaṃ ca yadviviktaṃ yaducyate mahānti cāṇūni srotāṃsi tadāntarīkṣaṃ śabdaḥ śrotraṃ ca yatprayoktṛ tatpradhānaṃ buddhirmanaśca

    iti śarīrāvayavasaṃkhyā yathāsthūlabhedenāvayavānāṃ nirdiṣṭā

  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20