12 shlokas
- 1
शिरो वा एतद्यज्ञस्य
यत्प्रवर्ग्यः
ग्रीवा उपसदः
पुरस्ताद् उपसदां प्रवर्ग्यं प्रवृणक्ति
ग्रीवास्व् एव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति
त्रिः प्रवृणक्ति
त्रय इमे लोकाः
एभ्य एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरो ऽवरुन्द्धे
षट्सम्पद्यन्ते
षड्वा ऋतवः
śiro vā etadyajñasya
yatpravargyaḥ
grīvā upasadaḥ
purastād upasadāṃ pravargyaṃ pravṛṇakti
grīvāsv eva yajñasya śiraḥ pratidadhāti
triḥ pravṛṇakti
traya ime lokāḥ
ebhya eva lokebhyo yajñasya śiro 'varunddhe
ṣaṭsampadyante
ṣaḍvā ṛtavaḥ
- 2
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरो ऽवरुन्द्धे
द्वादशकृत्वः प्रवृणक्ति
द्वादश मासाः संवत्सरः
संवत्सराद् एव यज्ञस्य शिरो ऽवरुन्द्धे
चतुर्विंशतिः सम्पद्यन्ते
चतुर्विंशतिर् अर्धमासाः
अर्धमासेभ्य एव यज्ञस्य शिरो ऽवरुन्द्धे
अथो खलु
सकृद् एव प्रवृज्यः
एकं हि शिरः
ṛtubhya eva yajñasya śiro 'varunddhe
dvādaśakṛtvaḥ pravṛṇakti
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsarād eva yajñasya śiro 'varunddhe
caturviṃśatiḥ sampadyante
caturviṃśatir ardhamāsāḥ
ardhamāsebhya eva yajñasya śiro 'varunddhe
atho khalu
sakṛd eva pravṛjyaḥ
ekaṃ hi śiraḥ
- 3
अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति
एतावान्वै यज्ञः
यावान् अग्निष्टोमः
यावान् एव यज्ञः
तस्य शिरः प्रतिदधाति
नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यात्
प्रजा वै पशव उक्थानि
यद् उक्थ्ये प्रवृञ्ज्यात्
प्रजां पशून् अस्य निर्दहेत्
विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्रवृणक्ति
agniṣṭome pravṛṇakti
etāvānvai yajñaḥ
yāvān agniṣṭomaḥ
yāvān eva yajñaḥ
tasya śiraḥ pratidadhāti
nokthye pravṛñjyāt
prajā vai paśava ukthāni
yad ukthye pravṛñjyāt
prajāṃ paśūn asya nirdahet
viśvajiti sarvapṛṣṭhe pravṛṇakti
- 4
पृष्ठानि वा अच्युतं च्यावयन्ति
पृष्ठैर् एवास्मा अच्युतं च्यावयित्वावरुन्द्धे
अपश्यं गोपाम् इत्य् आह
प्राणो वै गोपाः
प्राणम् एव प्रजासु वियातयति
अपश्यं गोपाम् इत्य् आह
असौ वा आदित्यो गोपाः
स हीमाः प्रजा गोपायति
तम् एव प्रजानां गोप्तारं कुरुते
अनिपद्यमानम् इत्य् आह
pṛṣṭhāni vā acyutaṃ cyāvayanti
pṛṣṭhair evāsmā acyutaṃ cyāvayitvāvarunddhe
apaśyaṃ gopām ity āha
prāṇo vai gopāḥ
prāṇam eva prajāsu viyātayati
apaśyaṃ gopām ity āha
asau vā ādityo gopāḥ
sa hīmāḥ prajā gopāyati
tam eva prajānāṃ goptāraṃ kurute
anipadyamānam ity āha
- 5
न ह्य् एष निपद्यते
आ च परा च पथिभिश्चरन्तम् इत्य् आह
आ च ह्य् एष परा च पथिभिश्चरति
स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इत्य् आह
सध्रीचीश्च ह्य् एष विषूचीश्च वसानः प्रजा अभिविपश्यति
आ वरीवर्ति भुवनेष्व् अन्तर् इत्य् आह
आ ह्य् एष वरीवर्ति भुवनेष्व् अन्तः
अत्र प्रावीर्मधु माध्वीभ्यां मधु माधूचीभ्याम् इत्य् आह
वासन्तिकाव् एवास्मा ऋतू कल्पयति
सम् अग्निर् अग्निनागतेत्य् आह
na hy eṣa nipadyate
ā ca parā ca pathibhiścarantam ity āha
ā ca hy eṣa parā ca pathibhiścarati
sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna ity āha
sadhrīcīśca hy eṣa viṣūcīśca vasānaḥ prajā abhivipaśyati
ā varīvarti bhuvaneṣv antar ity āha
ā hy eṣa varīvarti bhuvaneṣv antaḥ
atra prāvīrmadhu mādhvībhyāṃ madhu mādhūcībhyām ity āha
vāsantikāv evāsmā ṛtū kalpayati
sam agnir agnināgatety āha
- 6
ग्रैष्माव् एवास्मा ऋतू कल्पयति
सम् अग्निर् अग्निनागतेत्य् आह
अग्निर्ह्य् एवैषो ऽग्निना संगच्छते
स्वाहा सम् अग्निस्तपसागतेत्य् आह
पूर्वम् एवोदितम्
उत्तरेणाभिगृणाति
धर्ता दिवो वि भासि रजसः पृथिव्या इत्य् आह
वार्षिकाव् एवास्मा ऋतू कल्पयति
हृदे त्वा मनसे त्वेत्य् आह
शारदाव् एवास्मा ऋतू कल्पयति
graiṣmāv evāsmā ṛtū kalpayati
sam agnir agnināgatety āha
agnirhy evaiṣo 'gninā saṃgacchate
svāhā sam agnistapasāgatety āha
pūrvam evoditam
uttareṇābhigṛṇāti
dhartā divo vi bhāsi rajasaḥ pṛthivyā ity āha
vārṣikāv evāsmā ṛtū kalpayati
hṛde tvā manase tvety āha
śāradāv evāsmā ṛtū kalpayati
- 7
दिवि देवेषु होत्रा यच्छेत्य् आह
होत्राभिर् एवेमान्लोकान्त्संदधाति
विश्वासां भुवां पत इत्य् आह
हैमन्तिकाव् एवास्मा ऋतू कल्पयति
तपोजां वाचम् अस्मे नियच्छ देवायुवम् इत्य् आह
या वै मेध्या वाक्
सा तपोजाः
ताम् एवावरुन्द्धे
divi deveṣu hotrā yacchety āha
hotrābhir evemānlokāntsaṃdadhāti
viśvāsāṃ bhuvāṃ pata ity āha
haimantikāv evāsmā ṛtū kalpayati
tapojāṃ vācam asme niyaccha devāyuvam ity āha
yā vai medhyā vāk
sā tapojāḥ
tām evāvarunddhe
- 8
गर्भो देवानाम् इत्य् आह
गर्भो ह्य् एष देवानाम्
पिता मतीनाम् इत्य् आह
प्रजा वै मतयः
तासाम् एष एव पिता
यत्प्रवर्ग्यः
तस्माद् एवम् आह
पतिः प्रजानाम् इत्य् आह
पतिर्ह्य् एष प्रजानाम्
मतिः कवीनाम् इत्य् आह
garbho devānām ity āha
garbho hy eṣa devānām
pitā matīnām ity āha
prajā vai matayaḥ
tāsām eṣa eva pitā
yatpravargyaḥ
tasmād evam āha
patiḥ prajānām ity āha
patirhy eṣa prajānām
matiḥ kavīnām ity āha
- 9
मतिर्ह्य् एष कवीनाम्
सं देवो देवेन सवित्रायतिष्ट सं सूर्येणारुक्तेत्य् आह
अमुं चैवादित्यं प्रवर्ग्यं च संशास्ति
आयुर्दास्त्वम् अस्मभ्यं घर्म वर्चोदा असीत्य् आह
आशिषम् एवैताम् आशास्ते
पिता नो ऽसि पिता नो बोधेत्य् आह
बोधयत्य् एवैनम्
नवैते ऽवकाशा भवन्ति
पत्नियै दशमः
नव वै पुरुषे प्राणाः
matirhy eṣa kavīnām
saṃ devo devena savitrāyatiṣṭa saṃ sūryeṇāruktety āha
amuṃ caivādityaṃ pravargyaṃ ca saṃśāsti
āyurdāstvam asmabhyaṃ gharma varcodā asīty āha
āśiṣam evaitām āśāste
pitā no 'si pitā no bodhety āha
bodhayaty evainam
navaite 'vakāśā bhavanti
patniyai daśamaḥ
nava vai puruṣe prāṇāḥ
- 10
नाभिर्दशमी
प्राणान् एव यजमाने दधाति
अथो दशाक्षरा विराट्
अन्नं विराट्
विराजैवान्नाद्यम् अवरुन्द्धे
यज्ञस्य शिरो ऽच्छिद्यत
तद्देवा होत्राभिः प्रत्यदधुः
ऋत्विजो ऽवेक्षन्ते
एता वै होत्राः
होत्राभिर् एव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति
nābhirdaśamī
prāṇān eva yajamāne dadhāti
atho daśākṣarā virāṭ
annaṃ virāṭ
virājaivānnādyam avarunddhe
yajñasya śiro 'cchidyata
taddevā hotrābhiḥ pratyadadhuḥ
ṛtvijo 'vekṣante
etā vai hotrāḥ
hotrābhir eva yajñasya śiraḥ pratidadhāti
- 11
रुचितम् अवेक्षन्ते
रुचिताद्वै प्रजापतिः प्रजा असृजत
प्रजानां सृष्ट्यै
रुचितम् अवेक्षन्ते
रुचिताद्वै पर्जन्यो वर्षति
वर्षुकः पर्जन्यो भवति
सं प्रजा एधन्ते
रुचितम् अवेक्षन्ते
रुचितम्वै ब्रह्मवर्चसम्
ब्रह्मवर्चसिनो भवन्ति
rucitam avekṣante
rucitādvai prajāpatiḥ prajā asṛjata
prajānāṃ sṛṣṭyai
rucitam avekṣante
rucitādvai parjanyo varṣati
varṣukaḥ parjanyo bhavati
saṃ prajā edhante
rucitam avekṣante
rucitamvai brahmavarcasam
brahmavarcasino bhavanti
- 12
अधीयन्तो ऽवेक्षन्ते
सर्वम् आयुर्यन्ति
न पत्न्य् अवेक्षेत
यत्पत्न्य् अवेक्षेत
प्रजायेत
प्रजां त्व् अस्यै निर्दहेत्
यन्नावेक्षेत
न प्रजायेत
नास्यै प्रजां निर्दहेत्
तिरस्कृत्य यजुर्वाचयति
प्रजायते
नास्यै प्रजां निर्दहति
त्वष्टीमती ते सपेयेत्य् आह
सपाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते
adhīyanto 'vekṣante
sarvam āyuryanti
na patny avekṣeta
yatpatny avekṣeta
prajāyeta
prajāṃ tv asyai nirdahet
yannāvekṣeta
na prajāyeta
nāsyai prajāṃ nirdahet
tiraskṛtya yajurvācayati
prajāyate
nāsyai prajāṃ nirdahati
tvaṣṭīmatī te sapeyety āha
sapāddhi prajāḥ prajāyante

