143 shlokas
- 1
अथातः कीटकल्पं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसंभवाः
वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु विविधाः स्मृताः
sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasaṃbhavāḥ
vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vividhāḥ smṛtāḥ
- 4
सर्वदोषप्रकृतिभिर्युक्तास्ते परिणामतः
कीटत्वे ऽपि सुघोराः स्युः सर्व एव चतुर्विधाः
sarvadoṣaprakṛtibhiryuktāste pariṇāmataḥ
kīṭatve 'pi sughorāḥ syuḥ sarva eva caturvidhāḥ
- 5
कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः
उच्चिटिङ्गो ऽग्निनामा च चिच्चिटिङ्गो मयूरिका
kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ
ucciṭiṅgo 'gnināmā ca cicciṭiṅgo mayūrikā
- 6
आवर्तकस्तथोरभ्रः सारिकामुखवैदलौ
शरावकुर्दो ऽभीराजिः परुषश्चित्रशीर्षकः
āvartakastathorabhraḥ sārikāmukhavaidalau
śarāvakurdo 'bhīrājiḥ paruṣaścitraśīrṣakaḥ
- 7
शतबाहुश्च यश्चापि रक्तराजिश्च कीर्तितः
अष्टादशेति वायव्याः कीटाः पवनकोपनाः
śatabāhuśca yaścāpi raktarājiśca kīrtitaḥ
aṣṭādaśeti vāyavyāḥ kīṭāḥ pavanakopanāḥ
- 8
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगा वातनिमित्तजाः
कौण्डिन्यकः कणभको वरटी पत्त्रवृश्चिकः
tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ
kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī pattravṛścikaḥ
- 9
विनासिका ब्राह्मणिका बिन्दुलो भ्रमरस्तथा
बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भी वर्चःकीटो ऽरिमेदकः
vināsikā brāhmaṇikā bindulo bhramarastathā
bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo 'rimedakaḥ
- 10
पद्मकीटो दुन्दुभिको मकरः शतपादकः
पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डो ऽथ गर्दभी
padmakīṭo dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha gardabhī
- 11
क्लीतः कृमिसरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकस्तथा
एते ह्यग्निप्रकृतयश्चतुर्विंशतिरेव च
klītaḥ kṛmisarārī ca yaścāpyutkleśakastathā
ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśatireva ca
- 12
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः पित्तनिमित्तजाः
विश्वम्भरः पञ्चशुक्लः पञ्चकृष्णो ऽथ कोकिलः
tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ
viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo 'tha kokilaḥ
- 13
सैरेयकः प्रचलको वलभः किटिभस्तथा
सूचीमुखः कृष्णगोधा यश्च काषायवासिकः
saireyakaḥ pracalako valabhaḥ kiṭibhastathā
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaśca kāṣāyavāsikaḥ
- 14
कीटो गर्दभकश्चैव तथा त्रोटक एव च
त्रयोदशैते सौम्याः स्युः कीटाः श्लेष्मप्रकोपणाः
kīṭo gardabhakaścaiva tathā troṭaka eva ca
trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ
- 15
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः कफनिमित्तजाः
तुङ्गीनासो विचिलकस्तालको वाहकस्तथा
tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ
tuṅgīnāso vicilakastālako vāhakastathā
- 16
कोष्ठागारी क्रिमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः
तुण्डनाभः सर्षपिको वल्गुलिः शम्बुकस्तथा
koṣṭhāgārī krimikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ
tuṇḍanābhaḥ sarṣapiko valguliḥ śambukastathā
- 17
अग्निकीटश्च विज्ञेया द्वादश प्राणनाशनाः
तैर्भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत्
agnikīṭaśca vijñeyā dvādaśa prāṇanāśanāḥ
tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat
- 18
तास्ताश्च वेदनास्तीव्रा रोगा वै सान्निपातिकाः
क्षाराग्निदग्धवद्दंशो रक्तपीतसितारुणः
tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ
kṣārāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ
- 19
ज्वराङ्गमर्दरोमाञ्चवेदनाभिः समन्वितः
छर्द्यतीसारतृष्णाश्च दाहो मूर्च्छा विजृम्भिका
jvarāṅgamardaromāñcavedanābhiḥ samanvitaḥ
chardyatīsāratṛṣṇāśca dāho mūrcchā vijṛmbhikā
- 20
वेपथुश्वासहिक्काश्च दाहः शीतं च दारुणम्
पिडकोपचयः शोफो ग्रन्थयो मण्डलानि च
vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam
piḍakopacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca
- 21
दद्रवः कर्णिकाश्चैव विसर्पाः किटिभानि च
तैर्भवन्तीह दष्टानां यथास्वं चाप्युपद्रवाः
dadravaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca
tairbhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpyupadravāḥ
- 22
ये ऽन्ये तेषां विशेषास्तु तूर्णं तेषां समादिशेत्
दूषीविषप्रकोपाच्च तथैव विषलेपनात्
ye 'nye teṣāṃ viśeṣāstu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet
dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt
- 23
लिङ्गं तीक्ष्णविषेष्वेतच्छृणु मन्दविषेष्वतः
प्रसेकारोचकच्छर्दिशिरोगौरवशीतकाः
liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣvetacchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ
prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ
- 24
पिडकाकोठकण्डूनां जन्म दोषविभागतः
योगैर्नानाविधैर् एषां चूर्णानि गरमादिशेत्
piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma doṣavibhāgataḥ
yogairnānāvidhair eṣāṃ cūrṇāni garamādiśet
- 25
दूषीविषप्रकाराणां तथा चाप्यनुलेपनात्
एकजातीनतस्तूर्ध्वं कीटान्वक्ष्यामि भेदतः
dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathā cāpyanulepanāt
ekajātīnatastūrdhvaṃ kīṭānvakṣyāmi bhedataḥ
- 26
सामान्यतो दष्टलिङ्गैः साध्यासाध्यक्रमेण च
त्रिकण्टः करिणी चापि हस्तिकक्षो ऽपराजितः
चत्वार एते कणभा व्याख्यातास्तीव्रवेदनाः
sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca
trikaṇṭaḥ kariṇī cāpi hastikakṣo 'parājitaḥ
catvāra ete kaṇabhā vyākhyātāstīvravedanāḥ
- 27
तैर्दष्टस्य श्वयथुरङ्गमर्दो गुरुता गात्राणां दंशः कृष्णश्च भवति
tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaśca bhavati
- 28
प्रतिसूर्यकः पिङ्गाभासो बहुवर्णो निरूपमो गोधेरेक इति पञ्च गोधेरकाः तैर्दष्टस्य शोफो दाहरुजौ च भवतो गोधेरकेणैतदेव ग्रन्थिप्रादुर्भावो ज्वरश्च
pratisūryakaḥ piṅgābhāso bahuvarṇo nirūpamo godhereka iti pañca godherakāḥ tairdaṣṭasya śopho dāharujau ca bhavato godherakeṇaitadeva granthiprādurbhāvo jvaraśca
- 29
गलगोलिका श्वेता कृष्णा रक्तराजी रक्तमण्डला सर्वश्वेता सर्षपिकेत्येवं षट्ताभिर्दष्टे सर्षपिकावर्जं दाहशोफक्लेदा भवन्ति सर्षपिकया हृदयपीडातिसारश्च तासु मध्ये सर्षपिका प्राणहरी
galagolikā śvetā kṛṣṇā raktarājī raktamaṇḍalā sarvaśvetā sarṣapiketyevaṃ ṣaṭtābhirdaṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti sarṣapikayā hṛdayapīḍātisāraśca tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī
- 30
शतपद्यस्तु परुषा कृष्णा चित्रा कपिला पीतिका रक्ता श्वेता अग्निप्रभा इत्यष्टौ ताभिर्दष्टे शोफो वेदना दाहश्च हृदये श्वेताग्निप्रभाभ्यामेतदेव दाहो मूर्च्छा चातिमात्रं श्वेतपिडकोत्पत्तिश्च
śatapadyastu paruṣā kṛṣṇā citrā kapilā pītikā raktā śvetā agniprabhā ityaṣṭau tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiśca

