55 shlokas
- 1
अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषम् उच्यते
दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम्
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣam ucyate
daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam
- 4
मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक्क्षीरं सार एव च
निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvakkṣīraṃ sāra eva ca
niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ
- 5
तत्र क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणि विषपत्त्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुकखद्योतकचर्मरीभगन्धासर्पघातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भनन्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि फेनाश्महरितालं च द्वे धातुविषे कालकूटवत्सनाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूलकहालाहलमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि इत्येवं पञ्चपञ्चाशत्स्थावरविषाणि भवन्ति
tatra klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi viṣapattrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi vetrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi phenāśmaharitālaṃ ca dve dhātuviṣe kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi ityevaṃ pañcapañcāśatsthāvaraviṣāṇi bhavanti
- 6
चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते
षट्चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकम् एव तु
catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite
ṣaṭcaiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikam eva tu
- 7
उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च
जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु
udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca
jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu
- 8
मुष्कशोफः फलविषैर्दाहो ऽन्नद्वेष एव च
भवेत्पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च
muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho 'nnadveṣa eva ca
bhavetpuṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca
- 9
त्वक्सारनिर्यासविषैर् उपयुक्तैर्भवन्ति हि
आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः
tvaksāraniryāsaviṣair upayuktairbhavanti hi
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ
- 10
फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता
हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि
phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā
hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni
- 11
प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत्
कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram
- 12
स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च
ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता
sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā
- 13
सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च
ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालके ऽनुमताविह
sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake 'numatāviha
- 14
प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता
वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते
prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo netrapītatā
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate
- 15
गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु
शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः
gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu
śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ
- 16
पुण्डरीकेण रक्तत्वम् अक्ष्णोर्वृद्धिस्तथोदरे
वैवर्ण्यं मूलकैश्छर्दिर्हिक्काशोफप्रमूढताः
puṇḍarīkeṇa raktatvam akṣṇorvṛddhistathodare
vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ
- 17
चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै
महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम्
cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai
mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam
- 18
कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन्दन्तान्दशत्यपि
कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश
karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasandantāndaśatyapi
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa
- 19
सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः
रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च
sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ
rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca
- 20
विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत्स्मृतम्
तद्रौक्ष्यात्कोपयेद्वायुमौष्ण्यात्पित्तं सशोणितम्
vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tatsmṛtam
tadraukṣyātkopayedvāyumauṣṇyātpittaṃ saśoṇitam
- 21
मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान्छिनत्ति च
शरीरावयवान्सौक्ष्म्यात्प्रविशेद्विकरोति च
matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhānchinatti ca
śarīrāvayavānsaukṣmyātpraviśedvikaroti ca
- 22
आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात्प्रकृतिं भजेत्
क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलान् अपि
āśutvādāśu taddhanti vyavāyātprakṛtiṃ bhajet
kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalān api
- 23
वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात्
दुर्हरं चाविपाकित्वात्तस्मात्क्लेशयते चिरम्
vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt
durharaṃ cāvipākitvāttasmātkleśayate ciram
- 24
स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम्
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam
- 25
सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम्
यत्स्थावरं जङ्गमकृत्रिमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत्
जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा
sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam
yatsthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā
- 26
स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषताम् उपैति
वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत्कफावृतं वर्षगणानुबन्धि
svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti
vīryālpabhāvānna nipātayettatkaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi
- 27
तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी
मूर्छन्वमन्गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः
tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī
mūrchanvamangadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ
- 28
आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थे ऽनिलपित्तरोगी
भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः
āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe 'nilapittarogī
bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ
- 29
स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान्करोति धातुप्रभवान्विकारान्
कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तत्र रूपम्
sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktānkaroti dhātuprabhavānvikārān
kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam
- 30
निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाङ्गमर्दः
ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान्
nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavāṅgamardaḥ
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān

