44 shlokas
- 1
अथातो जङ्गमविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः
athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश
समासेन मया यानि विस्तरस्तेषु वक्ष्यते
jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa
samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate
- 4
तत्र दृष्टिनिःश्वासदंष्ट्रानखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसंदंशविशर्धिततुण्डास्थिपित्तशूकशवानीति
tatra dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasaṃdaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti
- 5
तत्र दृष्टिनिःश्वासविषा दिव्याः सर्पाः भौमास्तु दंष्ट्राविषाः मार्जारश्ववानरमकरमण्डूकपाकमत्स्यगोधाशम्बूकप्रचलाकगृहगोधिकाचतुष्पादकीटास्तथान्ये दंष्ट्रानखविषाः चिपिटपिच्चिटककषायवासिकसर्षपकतोटकवर्चःकीटकौण्डिन्यकाः शकृन्मूत्रविषाः मूषिकाः शुक्रविषाः लूता लालामूत्रपुरीषमुखसंदंशनखशुक्रार्तवविषाः वृश्चिकविश्वम्भरवरटीराजीवमत्स्योच्चिटिङ्गाः समुद्रवृश्चिकाश्चालविषाः चित्रशिरःसरावकुर्दिशतदारुकारिमेदकसारिकामुखा मुखसंदंशविशर्धितमूत्रपुरीषविषाः मक्षिकाकणभजलायुका मुखसंदंशविषाः विषहतास्थि सर्पकण्टकवरटीमत्स्यास्थि चेत्यस्थिविषाणि शकुलीमत्स्यरक्तराजिवरटीमत्स्याश्च पित्तविषाः सूक्ष्मतुण्डोच्चिटिङ्गवरटीशतपदीशूकवलभिकाशृङ्गिभ्रमराः शूकतुण्डविषाः कीटसर्पदेहा गतासवः शवविषाः शेषास्त्वनुक्ता मुखसंदंशविषेष्वेव गणयितव्याः
tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭāstathānye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ mūṣikāḥ śukraviṣāḥ lūtā lālāmūtrapurīṣamukhasaṃdaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāścālaviṣāḥ citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasaṃdaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasaṃdaṃśaviṣāḥ viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi śakulīmatsyaraktarājivaraṭīmatsyāśca pittaviṣāḥ sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ śeṣāstvanuktā mukhasaṃdaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ
- 6
भवन्ति चात्र
राज्ञो ऽरिदेशे रिपवस्तृणाम्बुमार्गान्नधूमश्वसनान्विषेण
संदूषयन्त्येभिर् अतिप्रदुष्टान्विज्ञाय लिङ्गैर् अभिशोधयेत्तान्
bhavanti cātra
rājño 'rideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanānviṣeṇa
saṃdūṣayantyebhir atipraduṣṭānvijñāya liṅgair abhiśodhayettān
- 7
दुष्टं जलं पिच्छिलमुग्रगन्धि फेनान्वितं राजिभिर् आवृतं च
मण्डूकमत्स्यं म्रियते विहङ्गा मत्ताश्च सानूपचरा भ्रमन्ति
duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhir āvṛtaṃ ca
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti
- 8
मज्जन्ति ये चात्र नराश्वनागास्ते छर्दिमोहज्वरदाहशोफान्
ऋच्छन्ति तेषामपहृत्य दोषान्दुष्टं जलं शोधयितुं यतेत
majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān
ṛcchanti teṣāmapahṛtya doṣānduṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta
- 9
धवाश्वकर्णासनपारिभद्रान्सपाटलान्सिद्धकमोक्षकौ च
दग्ध्वा सराजद्रुमसोमवल्कांस्तद्भस्म शीतं वितरेत्सरःसु
dhavāśvakarṇāsanapāribhadrānsapāṭalānsiddhakamokṣakau ca
dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaretsaraḥsu
- 10
भस्माञ्जलिं चापि घटे निधाय विशोधयेदीप्सितमेवमम्भः
क्षितिप्रदेशं विषदूषितं तु शिलातलं तीर्थमथेरिणं वा
bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu śilātalaṃ tīrthamatheriṇaṃ vā
- 11
स्पृशन्ति गात्रेण तु येन येन गोवाजिनागोष्ट्रखरा नरा वा
तच्छूनतां यात्यथ दह्यते च विशीर्यते रोमनखं तथैव
spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā
tacchūnatāṃ yātyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva
- 12
तत्राप्यनन्तां सह सर्वगन्धैः पिष्ट्वा सुराभिर्विनियोज्य मार्गम्
सिञ्चेत्पयोभिः सुमृदन्वितैस्तं विडङ्गपाठाकटभीजलैर्वा
tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam
siñcetpayobhiḥ sumṛdanvitaistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā
- 13
तृणेषु भक्तेषु च दूषितेषु सीदन्ति मूर्छन्ति वमन्ति चान्ये
विड्भेदमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते तेषां चिकित्सां प्रणयेद्यथोक्ताम्
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrchanti vamanti cānye
viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām
- 14
विषापहैर्वाप्यगदैर्विलिप्य वाद्यानि चित्राण्यपि वादयेत
तारः सुतारः ससुरेन्द्रगोपः सर्वैश्च तुल्यः कुरुविन्दभागः
viṣāpahairvāpyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta
tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ
- 15
पित्तेन युक्तः कपिलान्वयेन वाद्यप्रलेपो विहितः प्रशस्तः
वाद्यस्य शब्देन हि यान्ति नाशं विषाणि घोराण्यपि यानि सन्ति
pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni santi
- 16
धूमे ऽनिले वा विषसम्प्रयुक्ते खगाः श्रमार्ताः प्रपतन्ति भूमौ
कासप्रतिश्यायशिरोरुजश्च भवन्ति तीव्रा नयनामयाश्च
dhūme 'nile vā viṣasamprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau
kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca
- 17
लाक्षाहरिद्रातिविषाभयाब्दहरेणुकैलादलवक्रकुष्ठम्
प्रियङ्गुकां चाप्यनले निधाय धूमानिलौ चापि विशोधयेत
lākṣāharidrātiviṣābhayābdahareṇukailādalavakrakuṣṭham
priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta
- 18
प्रजामिमामात्मयोनेर्ब्रह्मणः सृजतः किल
अकरोदसुरो विघ्नं कैटभो नाम दर्पितः
prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila
akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ
- 19
तस्य क्रुद्धस्य वै वक्त्राद्ब्रह्मणस्तेजसो निधेः
क्रोधो विग्रहवान्भूत्वा निपपातातिदारुणः
tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ
krodho vigrahavānbhūtvā nipapātātidāruṇaḥ
- 20
स तं ददाह गर्जन्तमन्तकाभं महाबलम्
ततो ऽसुरं घातयित्वा तत्तेजो ऽवर्धताद्भुतम्
sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam
tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo 'vardhatādbhutam
- 21
ततो विषादो देवानामभवत्तं निरीक्ष्य वै
विषादजननत्वाच्च विषमित्यभिधीयते
tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai
viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate
- 22
ततः सृष्ट्वा प्रजाः शेषं तदा तं क्रोधमीश्वरः
विन्यस्तवान्स भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ
vinyastavānsa bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca
- 23
यथाव्यक्तरसं तोयमन्तरीक्षान्महीगतम्
तेषु तेषु प्रदेशेषु रसं तं तं नियच्छति
yathāvyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati
- 24
एवम् एव विषं यद्यद्द्रव्यं व्याप्यावतिष्ठते
स्वभावादेव तं तस्य रसं समनुवर्तते
evam eva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate
svabhāvādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate
- 25
विषे यस्माद्गुणाः सर्वे तीक्ष्णाः प्रायेण सन्ति हि
विषं सर्वमतो ज्ञेयं सर्वदोषप्रकोपणम्
viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi
viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam
- 26
ते तु वृत्तिं प्रकुपिता जहति स्वां विषार्दिताः
नोपयाति विषं पाकमतः प्राणान्रुणद्धि च
te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ
nopayāti viṣaṃ pākamataḥ prāṇānruṇaddhi ca
- 27
श्लेष्मणावृतमार्गत्वादुच्छ्वासो ऽस्य निरुध्यते
विसंज्ञः सति जीवे ऽपि तस्मात्तिष्ठति मानवः
śleṣmaṇāvṛtamārgatvāducchvāso 'sya nirudhyate
visaṃjñaḥ sati jīve 'pi tasmāttiṣṭhati mānavaḥ
- 28
शुक्रवत्सर्वसर्पाणां विषं सर्वशरीरगम्
क्रुद्धानामेति चाङ्गेभ्यः शुक्रं निर्मन्थनादिव
śukravatsarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam
kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva
- 29
तेषां बडिशवद्दंष्ट्रास्तासु सजति चागतम्
अनुद्वृत्ता विषं तस्मान्न मुञ्चन्ति च भोगिनः
teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajati cāgatam
anudvṛttā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ
- 30
यस्मादत्यर्थमुष्णं च तीक्ष्णं च पठितं विषम्
अतः सर्वविषेषूक्तः परिषेकस्तु शीतलः
yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ

