85 shlokas
- 1
अथातो ऽन्नपानरक्षकल्पं व्याख्यास्यामः
athāto 'nnapānarakṣakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
धन्वन्तरिः काशिपतिस्तपोधर्मभृतां वरः
सुश्रुतप्रभृतीञ्छिष्याञ्छशासाहतशासनः
dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ
suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ
- 4
रिपवो विक्रमाक्रान्ता ये च स्वे कृत्यतां गताः
सिसृक्षवः क्रोधविषं विवरं प्राप्य तादृशम्
ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam
- 5
विषैर्निहन्युर्निपुणं नृपतिं दुष्टचेतसः
स्त्रियो वा विविधान्योगान्कदाचित्सुभगेच्छया
viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ
striyo vā vividhānyogānkadācitsubhagecchayā
- 6
विषकन्योपयोगाद्वा क्षणाज्जह्यादसून्नरः
तस्माद्वैद्येन सततं विषाद्रक्ष्यो नराधिपः
viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ
tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ
- 7
यस्माच्च चेतोऽनित्यत्वम् अश्ववत्प्रथितं नृणाम्
न विश्वस्यात्ततो राजा कदाचिद् अपि कस्यचित्
yasmācca ceto'nityatvam aśvavatprathitaṃ nṛṇām
na viśvasyāttato rājā kadācid api kasyacit
- 8
कुलीनं धार्मिकं स्निग्धं सुभृतं संततोत्थितम्
अलुब्धम् अशठं भक्तं कृतज्ञं प्रियदर्शनम्
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ saṃtatotthitam
alubdham aśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam
- 9
क्रोधपारुष्यमात्सर्यमायालस्यविवर्जितम्
जितेन्द्रियं क्षमावन्तं शुचिं शीलदयान्वितम्
krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam
- 10
मेधाविनम् असंश्रान्तम् अनुरक्तं हितैषिणम्
पटुं प्रगल्भं निपुणं दक्षमालस्यवर्जितम्
medhāvinam asaṃśrāntam anuraktaṃ hitaiṣiṇam
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam
- 11
पूर्वोक्तैश्च गुणैर्युक्तं नित्यं संनिहितागदम्
महानसे प्रयुञ्जीत वैद्यं तद्विद्यपूजितम्
pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ saṃnihitāgadam
mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam
- 12
प्रशस्तदिग्देशकृतं शुचिभाण्डं महच्छुचि
सजालकं गवाक्षाढ्यम् आप्तवर्गनिषेवितम्
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci
sajālakaṃ gavākṣāḍhyam āptavarganiṣevitam
- 13
विकक्षसृष्टसंसृष्टं सवितानं कृतार्चनम्
परीक्षितस्त्रीपुरुषं भवेच्चापि महानसम्
vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam
- 14
तत्राध्यक्षं नियुञ्जीत प्रायो वैद्यगुणान्वितम्
शुचयो दक्षिणा दक्षा विनीताः प्रियदर्शनाः
tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ
- 15
संविभक्ताः सुमनसो नीचकेशनखाः स्थिराः
स्नाता दृढं संयमिनः कृतोष्णीषाः सुसंयताः
saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ
- 16
तस्य चाज्ञाविधेयाः स्युर्विविधाः परिकर्मिणः
आहारस्थितयश्चापि भवन्ति प्राणिनो यतः
tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ
- 17
तस्मान्महानसे वैद्यः प्रमादरहितो भवेत्
माहानसिकवोढारः सौपौदनिकपौपिकाः
tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet
māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ
- 18
भवेयुर्वैद्यवशगा ये चाप्यन्ये ऽत्र केचन
इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः
bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye 'tra kecana
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ
- 19
विद्याद्विषस्य दातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान्
न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षन्मोहमेति च
vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān
na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣanmohameti ca
- 20
अपार्थं बहु संकीर्णं भाषते चापि मूढवत्
स्फोटयत्यङ्गुलीर्भूमिमकस्माद्विलिखेद्धसेत्
apārthaṃ bahu saṃkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat
sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset
- 21
वेपथुर्जायते तस्य त्रस्तश्चान्यो ऽन्यमीक्षते
क्षामो विवर्णवक्त्रश्च नखैः किंचिच्छिनत्त्यपि
vepathurjāyate tasya trastaścānyo 'nyamīkṣate
kṣāmo vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiṃcicchinattyapi
- 22
आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान्
निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः
ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān
niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ
- 23
वर्तते विपरीतं तु विषदाता विचेतनः
केचिद्भयात्पार्थिवस्य त्वरिता वा तदाज्ञया
vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ
kecidbhayātpārthivasya tvaritā vā tadājñayā
- 24
असताम् अपि सन्तो ऽपि चेष्टां कुर्वन्ति मानवाः
तस्मात्परीक्षणं कार्यं भृत्यानामादृतैर्नृपैः
asatām api santo 'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ
tasmātparīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ
- 25
अन्ने पाने दन्तकाष्ठे तथाभ्यङ्गे ऽवलेखने
उत्सादने कषाये च परिषेके ऽनुलेपने
anne pāne dantakāṣṭhe tathābhyaṅge 'valekhane
utsādane kaṣāye ca pariṣeke 'nulepane
- 26
स्रक्षु वस्त्रेषु शय्यासु कवचाभरणेषु च
पादुकापादपीठेषु पृष्ठेषु गजवाजिनाम्
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām
- 27
विषजुष्टेषु चान्येषु नस्यधूमाञ्जनादिषु
लक्षणानि प्रवक्ष्यामि चिकित्सामप्यनन्तरम्
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram
- 28
नृपभक्ताद्बलिं न्यस्तं सविषं भक्षयन्ति ये
तत्रैव ते विनश्यन्ति मक्षिकावायसादयः
nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ
- 29
हुतभुक्तेन चान्नेन भृशं चटचटायते
मयूरकण्ठप्रतिमो जायते चापि दुःसहः
hutabhuktena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ
- 30
भिन्नार्चिस्तीक्ष्णधूमश्च नचिराच्चोपशाम्यति
चकोरस्याक्षिवैराग्यं जायते क्षिप्रम् एव तु
bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu

