45 shlokas
- 1
अथातः सर्पदष्टविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः
athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
धन्वन्तरिं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम्
पादयोरुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam
pādayorupasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati
- 4
सर्पसंख्यां विभागं च दष्टलक्षणम् एव च
ज्ञानं च विषवेगानां भगवन्वक्तुमर्हसि
sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca
jñānaṃ ca viṣavegānāṃ bhagavanvaktumarhasi
- 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः
असंख्या वासुकिश्रेष्ठा विख्यातास्तक्षकादयः
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ
asaṃkhyā vāsukiśreṣṭhā vikhyātāstakṣakādayaḥ
- 6
महीधराश्च नागेन्द्रा हुताग्निसमतेजसः
ये चाप्यजस्रं गर्जन्ति वर्षन्ति च तपन्ति च
mahīdharāśca nāgendrā hutāgnisamatejasaḥ
ye cāpyajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca
- 7
ससागरगिरिद्वीपा यैरियं धार्यते मही
क्रुद्धा निःश्वासदृष्टिभ्यां ये हन्युरखिलं जगत्
sasāgaragiridvīpā yairiyaṃ dhāryate mahī
kruddhā niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyurakhilaṃ jagat
- 8
नमस्तेभ्यो ऽस्ति नो तेषां कार्यं किंचिच्चिकित्सया
ये तु दंष्ट्राविषा भौमा ये दशन्ति च मानुषान्
namastebhyo 'sti no teṣāṃ kāryaṃ kiṃciccikitsayā
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānuṣān
- 9
तेषां संख्यां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः
अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्चधा तु सा
teṣāṃ saṃkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ
aśītistveva sarpāṇāṃ bhidyate pañcadhā tu sā
- 10
दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च
निर्विषा वैकरञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः
darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca
nirviṣā vaikarañjāśca trividhāste punaḥ smṛtāḥ
- 11
दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः
तेषु दर्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट्च पन्नगाः
darvīkarā maṇḍalino rājimantaśca pannagāḥ
teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭca pannagāḥ
- 12
द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश
निर्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा
dvāviṃśatirmaṇḍalino rājimantastathā daśa
nirviṣā dvādaśa jñeyā vaikarañjāstrayastathā
- 13
वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रा मण्डलिराजिलाः
पादाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनो ऽपि वा
vaikarañjodbhavāḥ sapta citrā maṇḍalirājilāḥ
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino 'pi vā
- 14
ते दशन्ति महाक्रोधास्त्रिविधं भीमदर्शनाः
सर्पितं रदितं चापि तृतीयमथ निर्विषम्
सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः
te daśanti mahākrodhāstrividhaṃ bhīmadarśanāḥ
sarpitaṃ raditaṃ cāpi tṛtīyamatha nirviṣam
sarpāṅgābhihataṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ
- 15
पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि वा
निमग्नान्यल्परक्तानि यान्युद्वृत्य करोति हि
padāni yatra dantānāmekaṃ dve vā bahūni vā
nimagnānyalparaktāni yānyudvṛtya karoti hi
- 16
चञ्चुमालकयुक्तानि वैकृत्यकरणानि च
संक्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत्सर्पितं भिषक्
cañcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāttatsarpitaṃ bhiṣak
- 17
राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताः सितास्तथा
विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषं च तत्
rājyaḥ salohitā yatra nīlāḥ pītāḥ sitāstathā
vijñeyaṃ raditaṃ tattu jñeyamalpaviṣaṃ ca tat
- 18
अशोफम् अल्पदुष्टासृक्प्रकृतिस्थस्य देहिनः
पदं पदानि वा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः
aśopham alpaduṣṭāsṛkprakṛtisthasya dehinaḥ
padaṃ padāni vā vidyādaviṣaṃ taccikitsakaḥ
- 19
सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हि भयेन कुपितो ऽनिलः
कस्यचित्कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत्
sarpaspṛṣṭasya bhīrorhi bhayena kupito 'nilaḥ
kasyacitkurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat
- 20
व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणि तु
तथातिवृद्धबालाभिदष्टम् अल्पविषं स्मृतम्
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyānyalpaviṣāṇi tu
tathātivṛddhabālābhidaṣṭam alpaviṣaṃ smṛtam
- 21
सुपर्णदेवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते
विषघ्नौषधियुक्ते च देशे न क्रमते विषम्
suparṇadevabrahmarṣiyakṣasiddhaniṣevite
viṣaghnauṣadhiyukte ca deśe na kramate viṣam
- 22
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः
ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ
jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ
- 23
मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः
ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनार्कसमप्रभाः
maṇḍalairvividhaiścitrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ
jñeyā maṇḍalinaḥ sarpā jvalanārkasamaprabhāḥ
- 24
स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च राजिभिः
चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः
snigdhā vividhavarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca rājibhiḥ
citritā iva ye bhānti rājimantastu te smṛtāḥ
- 25
मुक्तारूप्यप्रभा ये च कपिला ये च पन्नगाः
सुगन्धयः सुवर्णाभास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ
sugandhayaḥ suvarṇābhāste jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
- 26
क्षत्रियाः स्निग्धवर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः
सूर्यचन्द्राकृतिच्छत्रलक्ष्म तेषां तथाम्बुजम्
kṣatriyāḥ snigdhavarṇāstu pannagā bhṛśakopanāḥ
sūryacandrākṛticchatralakṣma teṣāṃ tathāmbujam
- 27
कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहिता वर्णतस्तथा
धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाः स्मृताः
kṛṣṇā vajranibhā ye ca lohitā varṇatastathā
dhūmrāḥ pārāvatābhāśca vaiśyāste pannagāḥ smṛtāḥ
- 28
महिषद्वीपिवर्णाभास्तथैव परुषत्वचः
भिन्नवर्णाश्च ये केचिच्छूद्रास्ते परिकीर्तिताः
mahiṣadvīpivarṇābhāstathaiva paruṣatvacaḥ
bhinnavarṇāśca ye kecicchūdrāste parikīrtitāḥ
- 29
कोपयन्त्यनिलं जन्तोः फणिनः सर्व एव तु
पित्तं मण्डलिनश्चापि कफं चानेकराजयः
kopayantyanilaṃ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu
pittaṃ maṇḍalinaścāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ
- 30
अपत्यमसवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम्
ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्योर्विशेषश्चात्र वक्ष्यते
apatyamasavarṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam
jñeyau doṣaiśca dampatyorviśeṣaścātra vakṣyate

