65 shlokas
- 1
अथातो मूषिककल्पं व्याख्यास्यामः
athāto mūṣikakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
पूर्वं शुक्रविषा उक्ता मूषिका ये समासतः
नामलक्षणभैषज्यैर् अष्टादश निबोध मे
pūrvaṃ śukraviṣā uktā mūṣikā ye samāsataḥ
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nibodha me
- 4
लालनः पुत्रकः कृष्णो हंसिरश्चिक्विरस्तथा
छुच्छुन्दरो ऽलसश्चैव कषायदशनो ऽपि च
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo haṃsiraścikvirastathā
chucchundaro 'lasaścaiva kaṣāyadaśano 'pi ca
- 5
कुलिङ्गश्चाजितश्चैव चपलः कपिलस्तथा
कोकिलो ऽरुणसंज्ञश्च महाकृष्णस्तथोन्दुरः
kuliṅgaścājitaścaiva capalaḥ kapilastathā
kokilo 'ruṇasaṃjñaśca mahākṛṣṇastathonduraḥ
- 6
श्वेतेन महता सार्धं कपिलेनाखुना तथा
मूषिकश्च कपोताभस्तथैवाष्टादश स्मृताः
śvetena mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā
mūṣikaśca kapotābhastathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ
- 7
शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्रस्पृष्टैः स्पृशन्ति वा
नखदन्तादिभिस्तस्मिन्गात्रे रक्तं प्रदुष्यति
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti vā
nakhadantādibhistasmingātre raktaṃ praduṣyati
- 8
जायन्ते ग्रन्थयः शोफाः कर्णिका मण्डलानि च
पीडकोपचयश्चोग्रो विसर्पाः किटिभानि च
jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇikā maṇḍalāni ca
pīḍakopacayaścogro visarpāḥ kiṭibhāni ca
- 9
पर्वभेदो रुजस्तीव्रा मूर्च्छाङ्गसदनं ज्वरः
दौर्बल्यमरुचिः श्वासो वमथुर्लोमहर्षणम्
parvabhedo rujastīvrā mūrcchāṅgasadanaṃ jvaraḥ
daurbalyamaruciḥ śvāso vamathurlomaharṣaṇam
- 10
दष्टरूपं समासोक्तमेतद्व्यासमतः शृणु
लालास्रावो लालनेन हिक्का छर्दिश्च जायते
daṣṭarūpaṃ samāsoktametadvyāsamataḥ śṛṇu
lālāsrāvo lālanena hikkā chardiśca jāyate
- 11
तण्डुलीयककल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम्
पुत्रकेणाङ्गसादश्च पाण्डुवर्णश्च जायते
taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam
putrakeṇāṅgasādaśca pāṇḍuvarṇaśca jāyate
- 12
चीयते ग्रन्थिभिश्चाङ्गमाखुशावकसन्निभैः
शिरीषेङ्गुदकल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम्
cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ
śirīṣeṅgudakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam
- 13
कृष्णेन दंशे शोफो ऽसृक्छर्दिः प्रायश्च दुर्दिने
शिरीषफलकुष्ठं तु पिबेत्किंशुकभस्मना
kṛṣṇena daṃśe śopho 'sṛkchardiḥ prāyaśca durdine
śirīṣaphalakuṣṭhaṃ tu pibetkiṃśukabhasmanā
- 14
हंसिरेणान्नविद्वेषो जृम्भा रोम्णां च हर्षणम्
पिबेदारग्वधादिं तु सुवान्तस्तत्र मानवः
haṃsireṇānnavidveṣo jṛmbhā romṇāṃ ca harṣaṇam
pibedāragvadhādiṃ tu suvāntastatra mānavaḥ
- 15
चिक्विरेण शिरोदुःखं शोफो हिक्का वमिस्तथा
जालिनीमदनाङ्कोठकषायैर्वामयेत्तु तम्
cikvireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamistathā
jālinīmadanāṅkoṭhakaṣāyairvāmayettu tam
- 16
यवनालर्षभीक्षारं बृहत्योश्चात्र दापयेत्
छुच्छुन्दरेण तृट्छर्दिर्ज्वरो दौर्बल्यम् एव च
yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet
chucchundareṇa tṛṭchardirjvaro daurbalyam eva ca
- 17
ग्रीवास्तम्भः पृष्ठशोफो गन्धाज्ञानं विसूचिका
चव्यं हरीतकी शुण्ठी विडङ्गं पिप्पली मधु
grīvāstambhaḥ pṛṣṭhaśopho gandhājñānaṃ visūcikā
cavyaṃ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṃ pippalī madhu
- 18
अङ्कोठबीजं च तथा पिबेदत्र विषापहम्
ग्रीवास्तम्भो ऽलसेनोर्ध्ववायुर्दंशे रुजा ज्वरः
aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibedatra viṣāpaham
grīvāstambho 'lasenordhvavāyurdaṃśe rujā jvaraḥ
- 19
महागदं ससर्पिष्कं लिह्यात्तत्र समाक्षिकम्
निद्रा कषायदन्तेन हृच्छोषः कार्श्यम् एव च
mahāgadaṃ sasarpiṣkaṃ lihyāttatra samākṣikam
nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kārśyam eva ca
- 20
क्षौद्रोपेताः शिरीषस्य लिह्यात्सारफलत्वचः
कुलिङ्गेन रुजः शोफो राज्यश्च दंशमण्डले
kṣaudropetāḥ śirīṣasya lihyātsāraphalatvacaḥ
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaśca daṃśamaṇḍale
- 21
सहे ससिन्धुवारे च लिह्यात्तत्र समाक्षिके
अजितेनाङ्गकृष्णत्वं छर्दिर्मूर्च्छा च हृद्ग्रहः
sahe sasindhuvāre ca lihyāttatra samākṣike
ajitenāṅgakṛṣṇatvaṃ chardirmūrcchā ca hṛdgrahaḥ
- 22
स्नुक्क्षीरपिष्टां पालिन्दीं मञ्जिष्ठां मधुना लिहेत्
चपलेन भवेच्छर्दिर्मूर्च्छा च सह तृष्णया
snukkṣīrapiṣṭāṃ pālindīṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet
capalena bhavecchardirmūrcchā ca saha tṛṣṇayā
- 23
क्षौद्रेण त्रिफलां लिह्याद्भद्रकाष्ठजटान्विताम्
कपिलेन व्रणे कोथो ज्वरो ग्रन्थ्युद्गमः सतृट्
kṣaudreṇa triphalāṃ lihyādbhadrakāṣṭhajaṭānvitām
kapilena vraṇe kotho jvaro granthyudgamaḥ satṛṭ
- 24
लिह्यान्मधुयुतां श्वेतां श्वेतां चापि पुनर्नवाम्
ग्रन्थयः कोकिलेनोग्रा ज्वरो दाहश्च दारुणः
lihyānmadhuyutāṃ śvetāṃ śvetāṃ cāpi punarnavām
granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaśca dāruṇaḥ
- 25
वर्षाभूनीलिनीक्वाथकल्कसिद्धं घृतं पिबेत्
अरुणेनानिलः क्रुद्धो वातजान्कुरुते गदान्
varṣābhūnīlinīkvāthakalkasiddhaṃ ghṛtaṃ pibet
aruṇenānilaḥ kruddho vātajānkurute gadān
- 26
महाकृष्णेन पित्तं च श्वेतेन कफ एव च
महता कपिलेनासृक्कपोतेन चतुष्टयम्
mahākṛṣṇena pittaṃ ca śvetena kapha eva ca
mahatā kapilenāsṛkkapotena catuṣṭayam
- 27
भवन्ति चैषां दंशेषु ग्रन्थिमण्डलकर्णिकाः
पिडकोपचयश्चोग्रः शोफश्च भृशदारुणः
bhavanti caiṣāṃ daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇikāḥ
piḍakopacayaścograḥ śophaśca bhṛśadāruṇaḥ
- 28
दधिक्षीरघृतप्रस्थास्त्रयः प्रत्येकशो मताः
करञ्जारग्वधव्योषबृहत्यंशुमतीस्थिराः
dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśo matāḥ
karañjāragvadhavyoṣabṛhatyaṃśumatīsthirāḥ
- 29
निष्क्वाथ्य चैषां क्वाथस्य चतुर्थो ऽंशः पुनर्भवेत्
त्रिवृद्गोज्यमृतावक्रसर्पगन्धाः समृत्तिकाः
niṣkvāthya caiṣāṃ kvāthasya caturtho 'ṃśaḥ punarbhavet
trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ samṛttikāḥ
- 30
कपित्थदाडिमत्वक्च श्लक्ष्णपिष्टाः प्रदापयेत्
तत्सर्वमेकतः कृत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत्
kapitthadāḍimatvakca ślakṣṇapiṣṭāḥ pradāpayet
tatsarvamekataḥ kṛtvā śanairmṛdvagninā pacet

