32 shlokas
- 1
अथातो दुन्दुभिस्वनीयं कल्पं व्याख्यास्यामः
athāto dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
यथोवाच भगवान्धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavāndhanvantariḥ
- 3
धवाश्वकर्णशिरीषतिनिशपलाशपिचुमर्दपाटलिपारिभद्रकाम्रोदुम्बरकरहाटकार्जुनककुभसर्जकपीतनश्लेष्मातकाङ्कोठामलकप्रग्रहकुटजशमीकपित्थाश्मन्तकार्कचिरबिल्वमहावृक्षारुष्करारलुमधुकमधुशिग्रुशाकगोजीमूर्वाभूर्जतिल्वकेक्षुरकगोपघोण्टारिमेदानां भस्मान्याहृत्य गवां मूत्रेण क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत्दद्याच्चात्र पिप्पलीमूलतण्डुलीयकवराङ्गचोचमञ्जिष्ठाकरञ्जिकाहस्तिपिप्पलीमरिचविडङ्गगृहधूमानन्तासोमसरलाबाह्लीकगुहाकोशाम्र श्वेतसर्षपवरुणलवणप्लक्षनिचुलकवञ्जुलवक्रालवर्धमानपुत्रश्रेणीसप्तपर्णटुण्टुकैलवालुकनागदन्त्यतिविषाभयाभद्रदारुकुष्ठहरिद्रावचाचूर्णानि लोहानां च समभागानि ततः क्षारवदागतपाकमवतार्य लोहकुम्भे निदध्यात्
dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadrakāmrodumbarakarahāṭakārjunakakubhasarjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirabilvamahāvṛkṣāruṣkarāralumadhukamadhuśigruśākagojīmūrvābhūrjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacetdadyāccātra pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagṛhadhūmānantāsomasaralābāhlīkaguhākośāmra śvetasarṣapavaruṇalavaṇaplakṣaniculakavañjulavakrālavardhamānaputraśreṇīsaptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadradārukuṣṭhaharidrāvacācūrṇāni lohānāṃ ca samabhāgāni tataḥ kṣāravadāgatapākamavatārya lohakumbhe nidadhyāt
- 4
अनेन दुन्दुभिं लिम्पेत्पताकां तोरणानि च
श्रवणाद्दर्शनात्स्पर्शात्विषात्संप्रतिमुच्यते
anena dundubhiṃ limpetpatākāṃ toraṇāni ca
śravaṇāddarśanātsparśātviṣātsaṃpratimucyate
- 5
एष क्षारागदो नाम शर्करास्वश्मरीषु च
अर्शःसु वातगुल्मेषु कासशूलोदरेषु च
eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsvaśmarīṣu ca
arśaḥsu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca
- 6
अजीर्णे ग्रहणीदोषे भक्तद्वेषे च दारुणे
शोफे सर्वसरे चापि देयः श्वासे च दारुणे
ajīrṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe
śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dāruṇe
- 7
सदा सर्वविषार्तानां सर्वथैवोपयुज्यते
एष तक्षकमुख्यानाम् अपि दर्पाङ्कुशो ऽगदः
sadā sarvaviṣārtānāṃ sarvathaivopayujyate
eṣa takṣakamukhyānām api darpāṅkuśo 'gadaḥ
- 8
विडङ्गत्रिफलादन्तीभद्रदारुहरेणवः
तालीशपत्रमञ्जिष्ठाकेशरोत्पलपद्मकम्
viḍaṅgatriphalādantībhadradāruhareṇavaḥ
tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam
- 9
दाडिमं मालतीपुष्पं रजन्यौ सारिवे स्थिरे
प्रियङ्गुस्तगरं कुष्ठं बृहत्यौ चैलवालुकम्
dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive sthire
priyaṅgustagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam
- 10
सचन्दनगवाक्षीभिर् एतैः सिद्धं विषापहम्
सर्पिः कल्याणकं ह्येतद्ग्रहापस्मारनाशनम्
sacandanagavākṣībhir etaiḥ siddhaṃ viṣāpaham
sarpiḥ kalyāṇakaṃ hyetadgrahāpasmāranāśanam
- 11
पाण्ड्वामयगरश्वासमन्दाग्निज्वरकासनुत्
शोषिणामल्पशुक्राणां वन्ध्यानां च प्रशस्यते
pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut
śoṣiṇāmalpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca praśasyate
- 12
अपामार्गस्य बीजानि शिरीषस्य च माषकान्
श्वेते द्वे काकमाचीं च गवां मूत्रेण पेषयेत्
apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakān
śvete dve kākamācīṃ ca gavāṃ mūtreṇa peṣayet
- 13
सर्पिरेतैस्तु संसिद्धं विषसंशमनं परम्
अमृतं नाम विख्यातम् अपि संजीवयेन्मृतम्
sarpiretaistu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param
amṛtaṃ nāma vikhyātam api saṃjīvayenmṛtam
- 14
चन्दनागुरुणी कुष्ठं तगरं तिलपर्णिकम्
प्रपौण्डरीकं नलदं सरलं देवदारु च
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tilaparṇikam
prapauṇḍarīkaṃ naladaṃ saralaṃ devadāru ca
- 15
भद्रश्रियं यवफलां भार्गीं नीलीं सुगन्धिकाम्
कालेयकं पद्मकं च मधुकं नागरं जटाम्
bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīṃ nīlīṃ sugandhikām
kāleyakaṃ padmakaṃ ca madhukaṃ nāgaraṃ jaṭām
- 16
पुंनागैलैलवालूनि गैरिकं ध्यामकं बलाम्
तोयं सर्जरसं मांसीं शतपुष्पां हरेणुकाम्
puṃnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ balām
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām
- 17
तालीशपत्रं क्षुद्रैलां प्रियङ्गुं सकुटन्नटम्
शिलापुष्पं सशैलेयं पत्रं कालानुसारिवाम्
tālīśapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅguṃ sakuṭannaṭam
śilāpuṣpaṃ saśaileyaṃ patraṃ kālānusārivām
- 18
कटुत्रिकं शीतशिवं काश्मर्यं कटुरोहिणीम्
सोमराजीमतिविषां पृथ्विकामिन्द्रवारुणीम्
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm
somarājīmativiṣāṃ pṛthvikāmindravāruṇīm
- 19
उशीरं वरुणं मुस्तं कुस्तुम्बुरु नखं तथा
श्वेते हरिद्रे स्थौणेयं लाक्षां च लवणानि च
uśīraṃ varuṇaṃ mustaṃ kustumburu nakhaṃ tathā
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāṃ ca lavaṇāni ca
- 20
कुमुदोत्पलपद्मानि पुष्पं चापि तथार्कजम्
चम्पकाशोकसुमनस्तिल्वकप्रसवानि च
kumudotpalapadmāni puṣpaṃ cāpi tathārkajam
campakāśokasumanastilvakaprasavāni ca
- 21
पाटलीशाल्मलीशैलुशिरीषाणां तथैव च
कुसुमं तृणमूल्याश्च सुरभीसिन्धुवारजम्
pāṭalīśālmalīśailuśirīṣāṇāṃ tathaiva ca
kusumaṃ tṛṇamūlyāśca surabhīsindhuvārajam
- 22
धवाश्वकर्णपार्थानां पुष्पाणि तिनिशस्य च
गुग्गुलुं कुङ्कुमं बिम्बीं सर्पाक्षीं गन्धनाकुलीम्
dhavāśvakarṇapārthānāṃ puṣpāṇi tiniśasya ca
gugguluṃ kuṅkumaṃ bimbīṃ sarpākṣīṃ gandhanākulīm
- 23
एतत्संभृत्य संभारं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्
गोपित्तमधुसर्पिर्भिर्युक्तं शृङ्गे निधापयेत्
etatsaṃbhṛtya saṃbhāraṃ sūkṣmacūrṇāni kārayet
gopittamadhusarpirbhiryuktaṃ śṛṅge nidhāpayet
- 24
भग्नस्कन्धं विवृताक्षं मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम्
अनेनागदमुख्येन मनुष्यं पुनराहरेत्
bhagnaskandhaṃ vivṛtākṣaṃ mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam
anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punarāharet
- 25
एषो ऽग्निकल्पं दुर्वारं क्रुद्धस्यामिततेजसः
विषं नागपतेर्हन्यात्प्रसभं वासुकेर् अपि
eṣo 'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ
viṣaṃ nāgapaterhanyātprasabhaṃ vāsuker api
- 26
महासुगन्धिनामायं पञ्चाशीत्यङ्गसंयुतः
राजागदानां सर्वेषां राज्ञो हस्ते भवेत्सदा
mahāsugandhināmāyaṃ pañcāśītyaṅgasaṃyutaḥ
rājāgadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavetsadā
- 27
स्नातानुलिप्तस्तु नृपो भवेत्सर्वजनप्रियः
भ्राजिष्णुतां च लभते शत्रुमध्यगतो ऽपि सन्
snātānuliptastu nṛpo bhavetsarvajanapriyaḥ
bhrājiṣṇutāṃ ca labhate śatrumadhyagato 'pi san
- 28
उष्णवर्ज्यो विधिः कार्यो विषार्तानां विजानता
मुक्त्वा कीटविषं तद्धि शीतेनाभिप्रवर्धते
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārtānāṃ vijānatā
muktvā kīṭaviṣaṃ taddhi śītenābhipravardhate
- 29
अन्नपानविधावुक्तम् उपधार्य शुभाशुभम्
शुभं देयं विषार्तेभ्यो विरुद्धेभ्यश्च वारयेत्
annapānavidhāvuktam upadhārya śubhāśubham
śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaśca vārayet
- 30
फाणितं शिग्रुसौवीरम् अजीर्णाध्यशनं तथा
वर्जयेच्च समासेन नवधान्यादिकं गणम्
phāṇitaṃ śigrusauvīram ajīrṇādhyaśanaṃ tathā
varjayecca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam

