81 shlokas
- 1
तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati
- 2
आकृतिः शब्दार्थः
ākṛtiḥ śabdārthaḥ
- 3
कुतः क्रियार्थत्वात्
kutaḥ kriyārthatvāt
- 4
श्येनचितं चिन्वीतेति वचनम् आकृतौ सम्भवति यद्य् आकृत्यर्थः श्येनशब्दः
śyenacitaṃ cinvīteti vacanam ākṛtau sambhavati yady ākṛtyarthaḥ śyenaśabdaḥ
- 5
व्यक्तिवचने तु न चयनेन श्येनव्यक्तिर् उत्पादयितुं शक्यत इत्य् अशक्यार्थवचनाद् अनर्थकः
vyaktivacane tu na cayanena śyenavyaktir utpādayituṃ śakyata ity aśakyārthavacanād anarthakaḥ
- 6
तस्माद् आकृतिवचनः
tasmād ākṛtivacanaḥ
- 7
ननु श्येनव्यक्तिभिश्चयनम् अनुष्ठास्यते
nanu śyenavyaktibhiścayanam anuṣṭhāsyate
- 8
न साधकतमः श्येनशब्दार्थ ईप्सिततमो ह्य् असौ श्येनशब्देन निर्दिश्यते
na sādhakatamaḥ śyenaśabdārtha īpsitatamo hy asau śyenaśabdena nirdiśyate
- 9
अतश्चयनेन श्येनो निवर्तयितव्यः स आकृतिवचनत्वे ऽवकल्प्यते
ataścayanena śyeno nivartayitavyaḥ sa ākṛtivacanatve 'vakalpyate
- 10
ननूभयत्र क्रियाया असंभव एव व्यपदिश्यते
nanūbhayatra kriyāyā asaṃbhava eva vyapadiśyate
- 11
नाकृतिः शब्दार्थः
nākṛtiḥ śabdārthaḥ
- 12
कुतः
kutaḥ
- 13
क्रिया न सम्भवेद् आकृतौ शब्दार्थे व्रीहीन्प्रोक्षतीति
kriyā na sambhaved ākṛtau śabdārthe vrīhīnprokṣatīti
- 14
तथा न व्यक्तिः शब्दार्थः क्रियैव न सम्भवेद्व्यक्तेः शब्दार्थत्वे श्येनचितं चिन्वीतेति
tathā na vyaktiḥ śabdārthaḥ kriyaiva na sambhavedvyakteḥ śabdārthatve śyenacitaṃ cinvīteti
- 15
यद् अप्य् उच्यते व्रीहीन्प्रोक्षतीति व्यक्तिलक्षणार्थाकृतिर् इति शक्यम् अन्यत्रापि श्येनचितं चिन्वीतेति वदितुम् आकृतिलक्षणार्था व्यक्तिर् इति
yad apy ucyate vrīhīnprokṣatīti vyaktilakṣaṇārthākṛtir iti śakyam anyatrāpi śyenacitaṃ cinvīteti vaditum ākṛtilakṣaṇārthā vyaktir iti
- 16
किं पुनर् अत्र ज्यायः
kiṃ punar atra jyāyaḥ
- 17
आकृतिः शब्दार्थ इति
ākṛtiḥ śabdārtha iti
- 18
यदि व्यक्तिः शब्दार्थो भवेद्व्यक्त्यन्तरे न प्रयुज्येत
yadi vyaktiḥ śabdārtho bhavedvyaktyantare na prayujyeta
- 19
अथ व्यक्त्यन्तरे प्रयुज्यते न तर्हि व्यक्तिः शब्दार्थः सर्वसामान्यविशेषविनिर्मुक्ता हि व्यक्तिर् इति
atha vyaktyantare prayujyate na tarhi vyaktiḥ śabdārthaḥ sarvasāmānyaviśeṣavinirmuktā hi vyaktir iti
- 20
उच्यते नैष दोषः
ucyate naiṣa doṣaḥ
- 21
व्यक्त्यन्तरे सर्वसामान्यविशेषविनिर्मुक्त एव प्रवर्तिष्यते
vyaktyantare sarvasāmānyaviśeṣavinirmukta eva pravartiṣyate
- 22
यदि व्यक्त्यन्तरे सर्वसामान्यविशेषवियुक्ते प्रवर्तिष्यते सामान्यम् एव तर्हि तत्
yadi vyaktyantare sarvasāmānyaviśeṣaviyukte pravartiṣyate sāmānyam eva tarhi tat
- 23
नेत्य् उच्यते यो ह्य् अर्थः सामान्यस्य विशेषाणां चाश्रयः सा व्यक्तिः
nety ucyate yo hy arthaḥ sāmānyasya viśeṣāṇāṃ cāśrayaḥ sā vyaktiḥ
- 24
व्यक्तिवचनश्च शब्दो न सामान्ये न विशेषे वर्तते
vyaktivacanaśca śabdo na sāmānye na viśeṣe vartate
- 25
तेषां त्व् आश्रयम् एवाभिदधाति तेन व्यक्त्यन्तरे वृत्तिर् अदोषः
teṣāṃ tv āśrayam evābhidadhāti tena vyaktyantare vṛttir adoṣaḥ
- 26
न हि तत्सामान्यम्
na hi tatsāmānyam
- 27
यदि व्यक्त्यन्तरेष्व् अपि भवति सर्वसामान्यविशेषवियुक्तायाम् अश्वव्यक्तौ गोशब्दः किम् इति न वर्तते
yadi vyaktyantareṣv api bhavati sarvasāmānyaviśeṣaviyuktāyām aśvavyaktau gośabdaḥ kim iti na vartate
- 28
आह येष्व् एव प्रयोगो दृष्टस्तेषु वर्तिष्यते न सर्वत्र
āha yeṣv eva prayogo dṛṣṭasteṣu vartiṣyate na sarvatra
- 29
न चाश्वव्यक्तौ गोशब्दस्य प्रयोगो दृष्टः
na cāśvavyaktau gośabdasya prayogo dṛṣṭaḥ
- 30
तस्मात्तत्र न वर्तिष्यते
tasmāttatra na vartiṣyate

