123 shlokas
- 1
अथ विषोपरससाधनाध्यायं व्याचक्ष्महे
atha viṣoparasasādhanādhyāyaṃ vyācakṣmahe
- 2
विषं हि नाम निखिलरसायनानाम् ऊर्जस्वलम् अखिलव्याधिविध्वंसविधायकताम् आसादयति
viṣaṃ hi nāma nikhilarasāyanānām ūrjasvalam akhilavyādhividhvaṃsavidhāyakatām āsādayati
- 3
तत्खल्वष्टादशप्रकारं भवति
यत्र सक्तुकमुस्तककौर्मदार्वीकसार्षपसैकतवत्सनाभश्वेतशृङ्गिभेदानि प्रयोगार्थम् आहरणीयानि भवन्ति
tatkhalvaṣṭādaśaprakāraṃ bhavati
yatra saktukamustakakaurmadārvīkasārṣapasaikatavatsanābhaśvetaśṛṅgibhedāni prayogārtham āharaṇīyāni bhavanti
- 4
चित्रमुत्पलकन्दाभं सुपिष्टं सक्तुवद्भवेत्
सक्तुकं तद्विजानीयाद्दीर्घवेगं महोल्बणम्
citramutpalakandābhaṃ supiṣṭaṃ saktuvadbhavet
saktukaṃ tadvijānīyāddīrghavegaṃ maholbaṇam
- 5
ह्रस्ववेगं च रोगघ्नं मुस्तकं मुस्तकाकृति
कूर्माकृति भवेत्कौर्मं दार्वीको ऽहिफणाकृति
hrasvavegaṃ ca rogaghnaṃ mustakaṃ mustakākṛti
kūrmākṛti bhavetkaurmaṃ dārvīko 'hiphaṇākṛti
- 6
ज्वरहृत्सार्षपं रोमसर्षपामकणाचितम्
स्थूलसूक्ष्मैः कणैर्युक्तः श्वेतपीतैर्विरोमकः
jvarahṛtsārṣapaṃ romasarṣapāmakaṇācitam
sthūlasūkṣmaiḥ kaṇairyuktaḥ śvetapītairviromakaḥ
- 7
ज्वरादिसर्वरोगघ्नः कन्दः सैकतमुच्यते
jvarādisarvarogaghnaḥ kandaḥ saikatamucyate
- 8
यः कन्दो गोस्तनाकारो न दीर्घः पञ्चमाङ्गुलात्
न स्थूलो गोस्तनादूर्ध्वं द्विविधो वत्सनाभकः
yaḥ kando gostanākāro na dīrghaḥ pañcamāṅgulāt
na sthūlo gostanādūrdhvaṃ dvividho vatsanābhakaḥ
- 9
आशुकारी लघुस्त्यागी शुक्लकृष्णोऽन्यथा भवेत्
प्रयोज्यो रोगहरणे जारणायां रसायने
āśukārī laghustyāgī śuklakṛṣṇo'nyathā bhavet
prayojyo rogaharaṇe jāraṇāyāṃ rasāyane
- 10
गोशृङ्गवद्द्विधा शृङ्गी श्वेतः स्याद्बहिरन्तरे
gośṛṅgavaddvidhā śṛṅgī śvetaḥ syādbahirantare
- 11
एतानि सक्तुकाद्यानि वातादौ रक्तमेलनेनोन्मादसन्निपातादौ च प्रयोज्यानि
etāni saktukādyāni vātādau raktamelanenonmādasannipātādau ca prayojyāni
- 12
कालकूटमेषशृङ्गीदर्दुरहालाहलकर्कोटग्रन्थिहारिद्ररक्तशृङ्गीकेशरयमदंष्ट्राप्रभेदेन दशविषाणि परिवर्जनीयानि
kālakūṭameṣaśṛṅgīdardurahālāhalakarkoṭagranthihāridraraktaśṛṅgīkeśarayamadaṃṣṭrāprabhedena daśaviṣāṇi parivarjanīyāni
- 13
वृत्तकन्दो भवेत्कृष्णो जम्बीरफलवच्च यः
तं कालकूटं जानीयात्घ्राणमात्रान्मृतिप्रदम्
vṛttakando bhavetkṛṣṇo jambīraphalavacca yaḥ
taṃ kālakūṭaṃ jānīyātghrāṇamātrānmṛtipradam
- 14
मेषशृङ्गाकृतिः कन्दो मेषशृङ्गीति कीर्त्यते
दर्दुराकृतिकः कन्दो दर्दुरः कथितस्तु सः
meṣaśṛṅgākṛtiḥ kando meṣaśṛṅgīti kīrtyate
dardurākṛtikaḥ kando darduraḥ kathitastu saḥ
- 15
अन्तर्नीलं बहिः श्वेतं विजानीयाद्धलाहलम्
कर्कोटाभं तु कर्कोटं खरं बाह्येऽन्तरे मृदु
antarnīlaṃ bahiḥ śvetaṃ vijānīyāddhalāhalam
karkoṭābhaṃ tu karkoṭaṃ kharaṃ bāhye'ntare mṛdu
- 16
हरिद्राग्रन्थिवद्ग्रन्थिः कृष्णवर्णोऽतिभीषणः
मूलाग्रयोः सुवृत्तः स्यादायतः पीतगर्भकः
कञ्चुकाढ्यः स्निग्धपर्वा हारिद्रः स्याच्च कन्दकः
haridrāgranthivadgranthiḥ kṛṣṇavarṇo'tibhīṣaṇaḥ
mūlāgrayoḥ suvṛttaḥ syādāyataḥ pītagarbhakaḥ
kañcukāḍhyaḥ snigdhaparvā hāridraḥ syācca kandakaḥ
- 17
गोशृङ्गाग्रेऽथ संक्षिप्ते नाशयासृक्प्रवर्तते
कन्दो लघुर्गोस्तनवद्रक्तशृङ्गीति तद्विषम्
gośṛṅgāgre'tha saṃkṣipte nāśayāsṛkpravartate
kando laghurgostanavadraktaśṛṅgīti tadviṣam
- 18
शुक्लाभं यत्केशरं स्याद्गर्भे तत्केशरं विदुः
श्वदंष्ट्रारूपसंस्थाना यमदंष्ट्रेति सोच्यते
śuklābhaṃ yatkeśaraṃ syādgarbhe tatkeśaraṃ viduḥ
śvadaṃṣṭrārūpasaṃsthānā yamadaṃṣṭreti socyate
- 19
रसवादे धातुवादे विषवादे क्वचित्क्वचित्
दशैतानि प्रयुज्यन्ते न भैषज्ये रसायने
rasavāde dhātuvāde viṣavāde kvacitkvacit
daśaitāni prayujyante na bhaiṣajye rasāyane
- 20
उद्धरेत्फलपाके तु नवं स्निग्धं घनं गुरु
अव्याहतं विषहरैर्वातादिभिर् अशोषितम्
uddharetphalapāke tu navaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru
avyāhataṃ viṣaharairvātādibhir aśoṣitam
- 21
विषभागान्चणकवत्स्थूलान्कृत्वा तु भाजने
तत्र गोमूत्रकं क्षिप्त्वा प्रत्यहं नित्यनूतनम्
viṣabhāgāncaṇakavatsthūlānkṛtvā tu bhājane
tatra gomūtrakaṃ kṣiptvā pratyahaṃ nityanūtanam
- 22
शोषयेत्त्रिदिनाद् ऊर्ध्वं धृत्वा तीव्रातपे ततः
प्रयोगेषु प्रयुञ्जीत भागमानेन तद्विषम्
śoṣayettridinād ūrdhvaṃ dhṛtvā tīvrātape tataḥ
prayogeṣu prayuñjīta bhāgamānena tadviṣam
- 23
रक्तसर्षपतैलेन लिप्ते वाससि धारयेत्
विषं शुद्धं प्रयत्नेन नान्यत्र गुणहानितः
raktasarṣapatailena lipte vāsasi dhārayet
viṣaṃ śuddhaṃ prayatnena nānyatra guṇahānitaḥ
- 24
समटङ्कणसम्पिष्टं तद्विषं मृतमुच्यते
योजयेत्सर्वरोगेषु न विकारं करोति तत्
samaṭaṅkaṇasampiṣṭaṃ tadviṣaṃ mṛtamucyate
yojayetsarvarogeṣu na vikāraṃ karoti tat
- 25
श्वेतो रक्तश्च पीतश्च कृष्णश्चेति चतुर्विधः
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः क्रमाज्ज्ञेयश्च शूद्रकः
śveto raktaśca pītaśca kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ kramājjñeyaśca śūdrakaḥ
- 26
सर्वरोगहरो विप्रः क्षत्रियो रसवादकृत्
वैश्योऽपि रोगहर्ता स्याच्छूद्रः सर्वत्र निन्दितः
sarvarogaharo vipraḥ kṣatriyo rasavādakṛt
vaiśyo'pi rogahartā syācchūdraḥ sarvatra ninditaḥ
- 27
ब्राह्मणो दीयते रोगे क्षत्रियो विषभक्षणे
वैश्यो व्याधिषु सर्वेषु सर्पदंष्ट्रे च शूद्रकः
brāhmaṇo dīyate roge kṣatriyo viṣabhakṣaṇe
vaiśyo vyādhiṣu sarveṣu sarpadaṃṣṭre ca śūdrakaḥ
- 28
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु न तु दापयेत्
चतुर्मासे हरेद्रोगान्कुष्ठलूतादिकानपि
śaradgrīṣmavasanteṣu varṣāsu na tu dāpayet
caturmāse haredrogānkuṣṭhalūtādikānapi
- 29
यवाष्टकं भवेद्यावदभ्यस्तं तिलमात्रया
सर्वरोगोपशमनं दृष्टिपुष्टिकरं भवेत्
yavāṣṭakaṃ bhavedyāvadabhyastaṃ tilamātrayā
sarvarogopaśamanaṃ dṛṣṭipuṣṭikaraṃ bhavet
- 30
प्रथमे सार्षपी मात्रा द्वितीये सर्षपद्वयम्
तृतीये च चतुर्थे च पञ्चमे दिवसे तथा
prathame sārṣapī mātrā dvitīye sarṣapadvayam
tṛtīye ca caturthe ca pañcame divase tathā

