30 shlokas
- 1
अथ मूर्च्छनाध्यायं व्याचक्ष्महे
atha mūrcchanādhyāyaṃ vyācakṣmahe
- 2
अव्यभिचरितव्याधिघातकत्वं मूर्च्छना
avyabhicaritavyādhighātakatvaṃ mūrcchanā
- 3
तत्तत्तन्त्रनिगदितदेवतापरिचरणस्मरणानन्तरं तत्तच्छोधनप्रक्रियाभिर्बह्वीभिः परिशुद्धानां रसेन्द्राणां तृणारणिमणिजन्यवह्णिन्यायेन तारतम्यम् अवलोकमानैः सूक्ष्ममतिभिः पलार्धेनापि कर्तव्यः संस्कारः सूतकस्य चेति रसार्णववचनाद्व्यावहारिकतोलकद्वयपरिमाणेनापि परिशुद्धो रसो मूर्छयितव्यः
tattattantranigaditadevatāparicaraṇasmaraṇānantaraṃ tattacchodhanaprakriyābhirbahvībhiḥ pariśuddhānāṃ rasendrāṇāṃ tṛṇāraṇimaṇijanyavahṇinyāyena tāratamyam avalokamānaiḥ sūkṣmamatibhiḥ palārdhenāpi kartavyaḥ saṃskāraḥ sūtakasya ceti rasārṇavavacanādvyāvahārikatolakadvayaparimāṇenāpi pariśuddho raso mūrchayitavyaḥ
- 4
मूर्च्छनाप्रकारस्तु बहुविधः
mūrcchanāprakārastu bahuvidhaḥ
- 5
रसगुणबलिजारणं विनायं न खलु रुजाहरणक्षमो रसेन्द्रः
न जलदकलधौतपाकहीनः स्पृशति रसायनतामिति प्रसिद्धिः
rasaguṇabalijāraṇaṃ vināyaṃ na khalu rujāharaṇakṣamo rasendraḥ
na jaladakaladhautapākahīnaḥ spṛśati rasāyanatāmiti prasiddhiḥ
- 6
तन्निमित्तकं सिकतायन्त्रद्वयं कथ्यते
tannimittakaṃ sikatāyantradvayaṃ kathyate
- 7
यथा निरवधिनिष्पीडितमृदम्बरादिपरिलिप्ताम् अतिकठिनकाचघटीम् अग्रे वक्ष्यमाणप्रकारां रसगर्भिणीम् अधस्तर्जन्यङ्गुलिप्रमाणितच्छिद्रायाम् अनुरूपस्थालिकायाम् आरोप्य परितस्तां द्वित्र्यङ्गुलिमितेन लवणेन निरन्तरालीकरणपुरःसरं सिकताभिर् आ गलम् आपूर्य वर्धमानकम् आपूरणीयं क्रमतश्च त्रिचतुराणि पञ्चषाणि वा वासराणि ज्वलनज्वालया पाचनीयम् इत्येकं यन्त्रम्
yathā niravadhiniṣpīḍitamṛdambarādipariliptām atikaṭhinakācaghaṭīm agre vakṣyamāṇaprakārāṃ rasagarbhiṇīm adhastarjanyaṅgulipramāṇitacchidrāyām anurūpasthālikāyām āropya paritastāṃ dvitryaṅgulimitena lavaṇena nirantarālīkaraṇapuraḥsaraṃ sikatābhir ā galam āpūrya vardhamānakam āpūraṇīyaṃ kramataśca tricaturāṇi pañcaṣāṇi vā vāsarāṇi jvalanajvālayā pācanīyam ityekaṃ yantram
- 8
हस्तैकमात्रप्रमाणवसुधान्तर्निखातां प्राग्वत्काचघटीं नातिचिपिटमुखीं नात्युच्चमुखीं मषीभाजनप्रायां खर्परचक्रिकया काचचक्रिकया वा निरुद्धवदनविवरां मृण्मयीं वा घटीं विधाय करीषैरुपरि पुटो देय इत्यन्यद्यन्त्रम्
hastaikamātrapramāṇavasudhāntarnikhātāṃ prāgvatkācaghaṭīṃ nāticipiṭamukhīṃ nātyuccamukhīṃ maṣībhājanaprāyāṃ kharparacakrikayā kācacakrikayā vā niruddhavadanavivarāṃ mṛṇmayīṃ vā ghaṭīṃ vidhāya karīṣairupari puṭo deya ityanyadyantram
- 9
असमशकलद्वयात्मकलोहसम्पुटकेन सिकतायन्त्रमध्ये भूधरे वेति त्रिलोचनः
asamaśakaladvayātmakalohasampuṭakena sikatāyantramadhye bhūdhare veti trilocanaḥ
- 10
कूर्मयन्त्रे रसे गन्धं षड्गुणं जारयेद्बुधः इत्यन्ये
kūrmayantre rase gandhaṃ ṣaḍguṇaṃ jārayedbudhaḥ ityanye
- 11
अत्र पक्षे रागस्तथा न स्यात्तेनादौ पञ्चगुणान्जारयित्वा शेषैकः कूपिकादौ जारणीयस्तदा रागः साधुः स्यात्
atra pakṣe rāgastathā na syāttenādau pañcaguṇānjārayitvā śeṣaikaḥ kūpikādau jāraṇīyastadā rāgaḥ sādhuḥ syāt
- 12
अत्र कज्जलिम् अन्तरेण केवलगन्धकमपि सात्म्येन जारयन्ति
atra kajjalim antareṇa kevalagandhakamapi sātmyena jārayanti
- 13
कूपीकोटरमागतं रसगुणैर्गन्धैस्तुलायां विभुं विज्ञाय ज्वलनक्रमेण सिकतायन्त्रे शनैः पाचयेत्
वारंवारमनेन वह्णिविधिना गन्धक्षयं साधयेत्सिन्दूरद्युतितोऽनुभूय भणितः कर्मक्रमोऽयं मया
kūpīkoṭaramāgataṃ rasaguṇairgandhaistulāyāṃ vibhuṃ vijñāya jvalanakrameṇa sikatāyantre śanaiḥ pācayet
vāraṃvāramanena vahṇividhinā gandhakṣayaṃ sādhayetsindūradyutito'nubhūya bhaṇitaḥ karmakramo'yaṃ mayā
- 14
आरोटकम् अन्तरेण हिङ्गुलगन्धकाभ्यां पिष्टाभ्यामपि रससिन्दूरः संपाद्यः
āroṭakam antareṇa hiṅgulagandhakābhyāṃ piṣṭābhyāmapi rasasindūraḥ saṃpādyaḥ
- 15
त्रिगुणम् इह रसेन्द्रमेकमंशं कनकपयोधरतारपङ्कजानाम्
रसगुणबलिभिर्विधाय पिष्टिं रचय निरन्तरम्बुभिः कुमार्याः
triguṇam iha rasendramekamaṃśaṃ kanakapayodharatārapaṅkajānām
rasaguṇabalibhirvidhāya piṣṭiṃ racaya nirantarambubhiḥ kumāryāḥ
- 16
आ षड्गुणम् अधरोत्तरसमादिबलिजारणेन योज्येयम्
योगे पिष्टिः पाच्या कज्जलिकार्थं जारणार्थं च
ā ṣaḍguṇam adharottarasamādibalijāraṇena yojyeyam
yoge piṣṭiḥ pācyā kajjalikārthaṃ jāraṇārthaṃ ca
- 17
प्रकारोऽयम् अधोयन्त्रेणैव सिध्यति न पुनरूर्ध्वयन्त्रेण
prakāro'yam adhoyantreṇaiva sidhyati na punarūrdhvayantreṇa
- 18
काचमृत्तिकयोः कूपी हेम्नोऽयस्तारयोः क्वचित्
कीलालायःकृतो लेपः खटिकालवणाधिकः
kācamṛttikayoḥ kūpī hemno'yastārayoḥ kvacit
kīlālāyaḥkṛto lepaḥ khaṭikālavaṇādhikaḥ
- 19
अनेन यन्त्रद्वितयेन भूरि हेमाभ्रसत्त्वाद्यपि जारयन्ति
यथेच्छमच्छैः सुमनोविचारैर्विचक्षणाः पल्लवयन्तु भूयः
anena yantradvitayena bhūri hemābhrasattvādyapi jārayanti
yathecchamacchaiḥ sumanovicārairvicakṣaṇāḥ pallavayantu bhūyaḥ
- 20
अन्तर्धूमविपाचितशतगुणगन्धेन रञ्जितः सूतः
स भवेत्सहस्रवेधी तारे ताम्रे भुजङ्गे च
antardhūmavipācitaśataguṇagandhena rañjitaḥ sūtaḥ
sa bhavetsahasravedhī tāre tāmre bhujaṅge ca
- 21
सूतप्रमाणं सिकताख्ययन्त्रे दत्त्वा बलिं मृद्घटिते ऽल्पभाण्डे
तैलाविशेषे ऽत्र रसं निदध्यान्मग्नार्धकायं प्रविलोक्य भूयः
sūtapramāṇaṃ sikatākhyayantre dattvā baliṃ mṛdghaṭite 'lpabhāṇḍe
tailāviśeṣe 'tra rasaṃ nidadhyānmagnārdhakāyaṃ pravilokya bhūyaḥ
- 22
आ षड्गुणं गन्धकम् अल्पम् अल्पं क्षिपेदसौ जीर्णबलिर्बली स्यात्
रसेषु सर्वेषु नियोजितोऽयमसंशयं हन्ति गदं जवेन
ā ṣaḍguṇaṃ gandhakam alpam alpaṃ kṣipedasau jīrṇabalirbalī syāt
raseṣu sarveṣu niyojito'yamasaṃśayaṃ hanti gadaṃ javena
- 23
नागादिशुल्वादिभिर् अत्र पिष्टिं वादेषु योगेषु च निक्षिपन्ति
nāgādiśulvādibhir atra piṣṭiṃ vādeṣu yogeṣu ca nikṣipanti
- 24
स्नुह्यर्कसम्भवं क्षीरं ब्रह्मबीजानि गुग्गुलुः
सैन्धवं द्विगुणं मर्द्यं निगडोऽयं महोत्तमः
snuhyarkasambhavaṃ kṣīraṃ brahmabījāni gugguluḥ
saindhavaṃ dviguṇaṃ mardyaṃ nigaḍo'yaṃ mahottamaḥ
- 25
मारकाम्बुसितसैन्धवमिश्रः कूपिकोदरगतः सिकतायाम्
पाचितो यदि मुहुर्मुहुरित्थं बन्धमृच्छति तदैष रसेन्द्रः
mārakāmbusitasaindhavamiśraḥ kūpikodaragataḥ sikatāyām
pācito yadi muhurmuhuritthaṃ bandhamṛcchati tadaiṣa rasendraḥ
- 26
स्थाल्यां दृढघटितायाम् अर्धं परिपूर्य तूर्यलवणांशैः
रक्तेष्टिकारजोभिस्तदुपरि सूतस्य तुर्यांशम्
sthālyāṃ dṛḍhaghaṭitāyām ardhaṃ paripūrya tūryalavaṇāṃśaiḥ
rakteṣṭikārajobhistadupari sūtasya turyāṃśam
- 27
सितसैन्धवं निधाय स्फटिकारीं तत्समां च तस्योर्ध्वे
स्फटिकारिधवलसैन्धवशुद्धरसैः कन्यकाम्बुपरिघृष्टैः
sitasaindhavaṃ nidhāya sphaṭikārīṃ tatsamāṃ ca tasyordhve
sphaṭikāridhavalasaindhavaśuddharasaiḥ kanyakāmbuparighṛṣṭaiḥ
- 28
कृत्वा पर्पटमुचितं तदुपर्याधाय तद्वदेव पुनः
स्फटिकारिसैन्धवरसौ दद्यादितः स्खलतो रसस्य
kṛtvā parpaṭamucitaṃ taduparyādhāya tadvadeva punaḥ
sphaṭikārisaindhavarasau dadyāditaḥ skhalato rasasya
- 29
लाभाय तदुपरि खर्परखण्डकान्धृत्वापरया दृढस्थाल्या
आच्छाद्य मुद्रयित्वा दिवसत्रितयं पचेद्विधिना
lābhāya tadupari kharparakhaṇḍakāndhṛtvāparayā dṛḍhasthālyā
ācchādya mudrayitvā divasatritayaṃ pacedvidhinā
- 30
अत्रानुक्तमपि भल्लातकं ददति वृद्धाः पारदतुल्यम्
atrānuktamapi bhallātakaṃ dadati vṛddhāḥ pāradatulyam

