87 shlokas
- 1
अथातः सर्वलोहाध्यायं व्याचक्ष्महे
athātaḥ sarvalohādhyāyaṃ vyācakṣmahe
- 2
रसीभवन्ति लोहानि मृतानि सुरवन्दिते
विनिघ्नन्ति जराव्याधीन्रसयुक्तानि किं पुनः
rasībhavanti lohāni mṛtāni suravandite
vinighnanti jarāvyādhīnrasayuktāni kiṃ punaḥ
- 3
स्वर्णतारारताम्रायःपत्राण्य् अग्नौ प्रतापयेत्
निषिञ्चेत्तप्ततैलानि तैले तक्रे गवां जले
svarṇatārāratāmrāyaḥpatrāṇy agnau pratāpayet
niṣiñcettaptatailāni taile takre gavāṃ jale
- 4
काञ्जिके च कुलत्थानां कषाये सप्तधा पृथक्
एवं स्वर्णादिलोहानां विशुद्धिः सम्प्रजायते
kāñjike ca kulatthānāṃ kaṣāye saptadhā pṛthak
evaṃ svarṇādilohānāṃ viśuddhiḥ samprajāyate
- 5
तप्तानि सर्वलोहानि कदलीमूलवारिणि
सप्तधाभिनिषिक्तानि शुद्धिम् आयान्त्यनुत्तमाम्
taptāni sarvalohāni kadalīmūlavāriṇi
saptadhābhiniṣiktāni śuddhim āyāntyanuttamām
- 6
नागवङ्गौ प्रतप्तौ च गालितौ तौ निषेचयेत्
सप्तधैव विशुद्धिः स्याद्रविदुग्धे च सप्तधा
nāgavaṅgau prataptau ca gālitau tau niṣecayet
saptadhaiva viśuddhiḥ syādravidugdhe ca saptadhā
- 7
वर्णवृत्तिकया लिप्त्वा सप्तधा ध्मापितं वसु
विशुध्यति वरं किंचिद्वर्षवृद्धिश्च जायते
varṇavṛttikayā liptvā saptadhā dhmāpitaṃ vasu
viśudhyati varaṃ kiṃcidvarṣavṛddhiśca jāyate
- 8
वल्मीकमृत्तिका धूमं गैरिकं चेष्टका पटुः
इत्येता मृत्तिकाः पञ्च जम्बीरैरारनालकैः
valmīkamṛttikā dhūmaṃ gairikaṃ ceṣṭakā paṭuḥ
ityetā mṛttikāḥ pañca jambīrairāranālakaiḥ
- 9
पिष्ट्वा लेप्यं स्वर्णपत्रं श्रेष्ठं पुटेन शुध्यति
नागेन टङ्कणेनैव द्रावितं शुद्धिमृच्छति
रजतं दोषनिर्मुक्तं किं वा क्षाराम्लपाचितम्
piṣṭvā lepyaṃ svarṇapatraṃ śreṣṭhaṃ puṭena śudhyati
nāgena ṭaṅkaṇenaiva drāvitaṃ śuddhimṛcchati
rajataṃ doṣanirmuktaṃ kiṃ vā kṣārāmlapācitam
- 10
स्नुह्यर्कक्षीरलवणकाञ्जिकैस्ताम्रपत्रकम्
लिप्त्वा प्रताप्य निर्गुण्डीरसे सिञ्चेत्पुनः पुनः
वारान्द्वादश तच्छुध्येल्लेपात्तापाच्च सेचनात्
snuhyarkakṣīralavaṇakāñjikaistāmrapatrakam
liptvā pratāpya nirguṇḍīrase siñcetpunaḥ punaḥ
vārāndvādaśa tacchudhyellepāttāpācca secanāt
- 11
गोमूत्रेण पचेद्यामं ताम्रपत्रं दृढाग्निना
साम्लक्षारेण संशुद्धिं ताम्रमाप्नोति सर्वथा
gomūtreṇa pacedyāmaṃ tāmrapatraṃ dṛḍhāgninā
sāmlakṣāreṇa saṃśuddhiṃ tāmramāpnoti sarvathā
- 12
राजरीतिं तथा घोषं ताम्रवच्छोधयेद्भिषक्
ताम्रवन्मारयेच्चापि ताम्रवच्च तयोर्गुणाः
rājarītiṃ tathā ghoṣaṃ tāmravacchodhayedbhiṣak
tāmravanmārayeccāpi tāmravacca tayorguṇāḥ
- 13
घोषारनागवङ्गानि निषेकैर्मुनितुल्यकैः
निर्गुण्डीरसमध्ये तु शुध्यन्ते नात्र संशयः
ghoṣāranāgavaṅgāni niṣekairmunitulyakaiḥ
nirguṇḍīrasamadhye tu śudhyante nātra saṃśayaḥ
- 14
त्रिफलाष्टगुणे तोये त्रिफलाषोडशं पलम्
तत्क्वाथे पादशेषे तु लोहस्य पलपञ्चकम्
triphalāṣṭaguṇe toye triphalāṣoḍaśaṃ palam
tatkvāthe pādaśeṣe tu lohasya palapañcakam
- 15
कृत्वा पत्राणि तप्तानि सप्तवारान्निषेचयेत्
एवं प्रलीयते दोषो गिरिजो लोहसम्भवः
kṛtvā patrāṇi taptāni saptavārānniṣecayet
evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasambhavaḥ
- 16
तत्तद्व्याध्युपयुक्तानाम् औषधानां जलेऽयसः
प्रक्षेपं प्राह तत्त्वज्ञः सिद्धो नागार्जुनस्ततः
tattadvyādhyupayuktānām auṣadhānāṃ jale'yasaḥ
prakṣepaṃ prāha tattvajñaḥ siddho nāgārjunastataḥ
- 17
सर्वाभावे निषेक्तव्यं क्षीरतैलाज्यगोजले
शुद्धस्य शोधनं ह्येतद्गुणाधिक्याय संमतम्
sarvābhāve niṣektavyaṃ kṣīratailājyagojale
śuddhasya śodhanaṃ hyetadguṇādhikyāya saṃmatam
- 18
खसत्त्वं लौहवच्छोध्यं ताम्रवत्ताप्यसत्त्वकम्
रसकालशिलातुत्थसत्त्वं क्षाराम्लपाचनैः
दिनैकेनैव शुध्यन्ति भूनागाद्यास्तथाविधैः
khasattvaṃ lauhavacchodhyaṃ tāmravattāpyasattvakam
rasakālaśilātutthasattvaṃ kṣārāmlapācanaiḥ
dinaikenaiva śudhyanti bhūnāgādyāstathāvidhaiḥ
- 19
सिद्धलक्ष्मीश्वरप्रोक्तप्रक्रियाकुशलो भिषक्
लोहानां सरसं भस्म सर्वोत्कृष्टं प्रकल्पयेत्
siddhalakṣmīśvaraproktaprakriyākuśalo bhiṣak
lohānāṃ sarasaṃ bhasma sarvotkṛṣṭaṃ prakalpayet
- 20
शिलागन्धार्कदुग्धाक्ताः स्वर्णाद्याः सप्तधातवः
म्रियन्ते द्वादशपुटैः सत्यं गुरुवचो यथा
śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ saptadhātavaḥ
mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā
- 21
रसमिश्राश्चतुर्यामं स्वर्णाद्याः सप्तधातवः
म्रियन्ते सिकतायन्त्रे गन्धकैरमृताधिकाः
rasamiśrāścaturyāmaṃ svarṇādyāḥ saptadhātavaḥ
mriyante sikatāyantre gandhakairamṛtādhikāḥ
- 22
गन्धैर् एकद्वित्रिवारान्पच्यन्ते फलदर्शनात्
षड्गुणादिश्च गन्धोऽत्र गुणाधिक्याय जार्यते
gandhair ekadvitrivārānpacyante phaladarśanāt
ṣaḍguṇādiśca gandho'tra guṇādhikyāya jāryate
- 23
समसूतेन वै पिष्टिं कृत्वाग्नौ नाशयेद्रसम्
स्वर्णं तत्समताप्येन पुटितं भस्म जायते
samasūtena vai piṣṭiṃ kṛtvāgnau nāśayedrasam
svarṇaṃ tatsamatāpyena puṭitaṃ bhasma jāyate
- 24
हेमपत्राणि सूक्ष्माणि जम्भाम्भो नागभस्मतः
लेपतः पुटयोगेन त्रिवारं भस्मतां नयेत्
पुनः पुटे त्रिवारं तन्म्लेच्छतो नागहानये
hemapatrāṇi sūkṣmāṇi jambhāmbho nāgabhasmataḥ
lepataḥ puṭayogena trivāraṃ bhasmatāṃ nayet
punaḥ puṭe trivāraṃ tanmlecchato nāgahānaye
- 25
शुद्धसूतसमं स्वर्णं खल्वे कृत्वा तु गोलकम्
ऊर्ध्वाधो गन्धकं दत्त्वा सर्वतुल्यं निरुध्य च
śuddhasūtasamaṃ svarṇaṃ khalve kṛtvā tu golakam
ūrdhvādho gandhakaṃ dattvā sarvatulyaṃ nirudhya ca
- 26
त्रिंशद्वनोपलैर्देयाः पुटाश्चैवं चतुर्दश
निरुत्थं जायते भस्म गन्धो देयः पुनः पुनः
triṃśadvanopalairdeyāḥ puṭāścaivaṃ caturdaśa
nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ
- 27
स्वर्णम् आवृत्य तोलैकं माषैकं शुद्धगन्धकम्
क्षिप्त्वा चाम्लेन संचूर्ण्य तत्तुल्यौ गन्धमाक्षिकौ
svarṇam āvṛtya tolaikaṃ māṣaikaṃ śuddhagandhakam
kṣiptvā cāmlena saṃcūrṇya tattulyau gandhamākṣikau
- 28
अम्लेन मर्दयेद्यामं रुद्ध्वा लघुपुटे पचेत्
गन्धः पुनः पुनर्देयो म्रियते दशभिः पुटैः
amlena mardayedyāmaṃ ruddhvā laghupuṭe pacet
gandhaḥ punaḥ punardeyo mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ
- 29
विधाय पिष्टिं सूतेन रजतस्याथ मेलयेत्
तालं गन्धं समं पश्चान्मर्दयेन्निम्बुकद्रवैः
द्वित्रिपुटैर्भवेद्भस्म योज्यमेवं रसादिषु
vidhāya piṣṭiṃ sūtena rajatasyātha melayet
tālaṃ gandhaṃ samaṃ paścānmardayennimbukadravaiḥ
dvitripuṭairbhavedbhasma yojyamevaṃ rasādiṣu
- 30
सूतेन समेनेत्यर्थः
अत्र सूतरक्षार्थं गन्धः पुनर् अधिको देयः
sūtena samenetyarthaḥ
atra sūtarakṣārthaṃ gandhaḥ punar adhiko deyaḥ

