141 shlokas
- 1
एवमुक्त्वा वररुचिः पुनरेतदवर्णयत्
कालेन योगनन्दो ऽथ कामादिवशमाययौ
evamuktvā vararuciḥ punaretadavarṇayat
kālena yoganando 'tha kāmādivaśamāyayau
- 2
गजेन्द्र इव मत्तश्च नापैक्षत स किंचन
अकाण्डपातोपनता कं न लक्ष्मीर्विमोहयेत्
gajendra iva mattaśca nāpaikṣata sa kiṃcana
akāṇḍapātopanatā kaṃ na lakṣmīrvimohayet
- 3
अचिन्तयं ततश्चाहं राजा तावद्विशृङ्खलः
तत्कार्यचिन्तयाक्रान्तः स्वधर्मो मे ऽवसीदति
acintayaṃ tataścāhaṃ rājā tāvadviśṛṅkhalaḥ
tatkāryacintayākrāntaḥ svadharmo me 'vasīdati
- 4
तस्माद्वरं सहायं तं शकटालं समुद्धरे
क्रियेत चेद्विरुद्धं च किं स कुर्यान्मयि स्थिते
tasmādvaraṃ sahāyaṃ taṃ śakaṭālaṃ samuddhare
kriyeta cedviruddhaṃ ca kiṃ sa kuryānmayi sthite
- 5
निश्चित्यैतन्मयाभ्यर्थ्य राजानं सो ऽन्धकूपतः
उद्धृतः शकटालो ऽथ मृदवो हि द्विजातयः
niścityaitanmayābhyarthya rājānaṃ so 'ndhakūpataḥ
uddhṛtaḥ śakaṭālo 'tha mṛdavo hi dvijātayaḥ
- 6
दुर्जयो योगनन्दो ऽयं स्थिते वररुचावतः
आश्रये वैतसीं वृत्तिं कालं तावत्प्रतीक्षितुम्
durjayo yoganando 'yaṃ sthite vararucāvataḥ
āśraye vaitasīṃ vṛttiṃ kālaṃ tāvatpratīkṣitum
- 7
इति संचिन्त्य स प्राज्ञः शकटालो मदिच्छया
अकरोद्राजकार्याणि पुनः सम्प्राप्य मन्त्रिताम्
iti saṃcintya sa prājñaḥ śakaṭālo madicchayā
akarodrājakāryāṇi punaḥ samprāpya mantritām
- 8
कदाचिद्योगनन्दो ऽथ निर्गतो नगराद्बहिः
श्लिष्यत्पञ्चाङ्गुलिं हस्तं गङ्गामध्ये व्यलोकयत्
kadācidyoganando 'tha nirgato nagarādbahiḥ
śliṣyatpañcāṅguliṃ hastaṃ gaṅgāmadhye vyalokayat
- 9
किमेतदिति पप्रच्छ मामाहूय स तत्क्षणम्
अहं च द्वे निजाङ्गुल्यौ दिशि तस्यामदर्शयम्
kimetaditi papraccha māmāhūya sa tatkṣaṇam
ahaṃ ca dve nijāṅgulyau diśi tasyāmadarśayam
- 10
तेन तस्मिंस्तिरोभूते हस्ते राजातिविस्मयात्
भूयो ऽपि तदपृच्छन्मां ततश्चाहं तमब्रवम्
tena tasmiṃstirobhūte haste rājātivismayāt
bhūyo 'pi tadapṛcchanmāṃ tataścāhaṃ tamabravam
- 11
पञ्चभिर्मिलितैः किं यज्जगतीह न साध्यते
इत्युक्तवानसौ हस्तः स्वाङ्गुलीः पञ्च दर्शयन्
pañcabhirmilitaiḥ kiṃ yajjagatīha na sādhyate
ityuktavānasau hastaḥ svāṅgulīḥ pañca darśayan
- 12
ततो ऽस्य राजन्नङ्गुल्यावेते द्वे दर्शिते मया
ऐकचित्ये द्वयोरेव किमसाध्यं भवेदिति
tato 'sya rājannaṅgulyāvete dve darśite mayā
aikacitye dvayoreva kimasādhyaṃ bhavediti
- 13
इत्युक्ते गूढविज्ञाने समतुष्यत्ततो नृपः
शकटालो व्यषीदच्च मद्बुद्धिं वीक्ष्य दुर्जयाम्
ityukte gūḍhavijñāne samatuṣyattato nṛpaḥ
śakaṭālo vyaṣīdacca madbuddhiṃ vīkṣya durjayām
- 14
एकदा योगनन्दश्च दृष्टवान्महिषीं निजाम्
वातायनाग्रात्पश्यन्तीं ब्राह्मणातिथिमुन्मुखम्
ekadā yoganandaśca dṛṣṭavānmahiṣīṃ nijām
vātāyanāgrātpaśyantīṃ brāhmaṇātithimunmukham
- 15
तन्मात्रादेव कुपितो राजा विप्रस्य तस्य सः
आदिशद्वधम् ईर्ष्या हि विवेकपरिपन्थिनी
tanmātrādeva kupito rājā viprasya tasya saḥ
ādiśadvadham īrṣyā hi vivekaparipanthinī
- 16
हन्तुं वध्यभुवं तस्मिन्नीयमाने द्विजे तदा
अहसद्गतजीवो ऽपि मत्स्यो विपणिमध्यगः
hantuṃ vadhyabhuvaṃ tasminnīyamāne dvije tadā
ahasadgatajīvo 'pi matsyo vipaṇimadhyagaḥ
- 17
तदैव राजा तद्बुद्ध्वा वधं तस्य न्यवारयत्
विप्रस्य मामपृच्छच्च मत्स्यहासस्य कारणम्
tadaiva rājā tadbuddhvā vadhaṃ tasya nyavārayat
viprasya māmapṛcchacca matsyahāsasya kāraṇam
- 18
निरूप्य कथयाम्येतदित्युक्त्वा निर्गतं च माम्
चिन्तितोपस्थितैकान्ते सरस्वत्येवमब्रवीत्
nirūpya kathayāmyetadityuktvā nirgataṃ ca mām
cintitopasthitaikānte sarasvatyevamabravīt
- 19
अस्य तालतरोः पृष्ठे तिष्ठ रात्रावलक्षितः
अत्र श्रोष्यसि मत्स्यस्य हासहेतुम् असंशयम्
asya tālataroḥ pṛṣṭhe tiṣṭha rātrāvalakṣitaḥ
atra śroṣyasi matsyasya hāsahetum asaṃśayam
- 20
तच्छ्रुत्वा निशि तत्राहं गत्वा तालोपरि स्थितः
अपश्यं राक्षसीं घोरां बालैः पुत्रैः सहागताम्
tacchrutvā niśi tatrāhaṃ gatvā tālopari sthitaḥ
apaśyaṃ rākṣasīṃ ghorāṃ bālaiḥ putraiḥ sahāgatām
- 21
सा भक्ष्यं याचमानांस्तानवादीत्प्रतिपाल्यताम्
प्रातर्वो विप्रमांसानि दास्याम्यद्य हतो न सः
sā bhakṣyaṃ yācamānāṃstānavādītpratipālyatām
prātarvo vipramāṃsāni dāsyāmyadya hato na saḥ
- 22
कस्मात्स न हतो ऽद्येति पृष्टा तैरब्रवीत्पुनः
तं हि दृष्ट्वा मृतो ऽपीह मत्स्यो हसितवान् इति
kasmātsa na hato 'dyeti pṛṣṭā tairabravītpunaḥ
taṃ hi dṛṣṭvā mṛto 'pīha matsyo hasitavān iti
- 23
हसितं किमु तेनेति पृष्टा भूयः सुतैश्च सा
अवोचद्राक्षसी राज्ञः सर्वा राज्ञ्यो ऽपि विप्लुताः
hasitaṃ kimu teneti pṛṣṭā bhūyaḥ sutaiśca sā
avocadrākṣasī rājñaḥ sarvā rājñyo 'pi viplutāḥ
- 24
सर्वत्रान्तःपुरे ह्यत्र स्त्रीरूपाः पुरुषाः स्थिताः
हन्यते ऽनपराधस्तु विप्र इत्य् अहसत्तिमिः
sarvatrāntaḥpure hyatra strīrūpāḥ puruṣāḥ sthitāḥ
hanyate 'naparādhastu vipra ity ahasattimiḥ
- 25
भूतानां पार्थिवात्यर्थनिर्विवेकत्वहासिनाम्
सर्वान्तश्चारिणां ह्येता भवन्त्येव च विक्रियाः
bhūtānāṃ pārthivātyarthanirvivekatvahāsinām
sarvāntaścāriṇāṃ hyetā bhavantyeva ca vikriyāḥ
- 26
एतत्तस्या वचः श्रुत्वा ततो ऽपक्रान्तवाहनम्
प्रातश्च मत्स्यहासस्य हेतुं राज्ञे न्यवेदयम्
etattasyā vacaḥ śrutvā tato 'pakrāntavāhanam
prātaśca matsyahāsasya hetuṃ rājñe nyavedayam
- 27
प्राप्य चान्तःपुरेभ्यस्तान्स्त्रीरूपान्पुरुषांस्ततः
बह्व् अमन्यत मां राजा वधाद्विप्रं च मुक्तवान्
prāpya cāntaḥpurebhyastānstrīrūpānpuruṣāṃstataḥ
bahv amanyata māṃ rājā vadhādvipraṃ ca muktavān
- 28
इत्यादि चेष्टितं दृष्ट्वा तस्य राज्ञो विशृङ्खलम्
खिन्ने मयि कदाचिच्च तत्रागाच्चित्रकृन्नवः
ityādi ceṣṭitaṃ dṛṣṭvā tasya rājño viśṛṅkhalam
khinne mayi kadācicca tatrāgāccitrakṛnnavaḥ
- 29
अलिखत्स महादेवीं योगनन्दं च तं पटे
सजीवम् इव तच्चित्रं वाक्चेष्टारहितं त्व् अभूत्
alikhatsa mahādevīṃ yoganandaṃ ca taṃ paṭe
sajīvam iva taccitraṃ vākceṣṭārahitaṃ tv abhūt
- 30
तं च चित्रकरं राजा तुष्टो वित्तैरपूरयत्
तं च वासगृहे चित्रपटं भित्तावकारयत्
taṃ ca citrakaraṃ rājā tuṣṭo vittairapūrayat
taṃ ca vāsagṛhe citrapaṭaṃ bhittāvakārayat

