Charak Samhita · 4.6 4.6.11
4.6.11यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवताम् आहारविकाराणाम् असान्निध्यं स्यात्संनिहितानां वाप्य् अयुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वाद् अन्यस्माद्वा कारणात्स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च तत्र समानगुणभूयिष्ठानाम् अन्यप्रकृतीनाम् अप्याहारविकाराणाम् उपयोगः स्यात्
तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां मूत्रक्षये पुनर् इक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्
कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्
एवमन्येषाम् अपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ
इति सर्वधातूनामेकैकशो ऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति
Transliteration
yatra tvevaṃlakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatām āhāravikārāṇām asānnidhyaṃ syātsaṃnihitānāṃ vāpy ayuktatvānnopayogo ghṛṇitvād anyasmādvā kāraṇātsa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāttasya ye samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asevyāśca tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānām anyaprakṛtīnām apyāhāravikārāṇām upayogaḥ syāt
tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇāṃ mūtrakṣaye punar ikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇopakledināṃ purīṣakṣaye kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṃ vātakṣaye kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṃ pittakṣaye'mlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇānāṃ śleṣmakṣaye snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṃ dravyāṇām
karmāpi yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam
evamanyeṣām api śarīradhātūnāṃ sāmānyaviparyayābhyāṃ vṛddhihrāsau yathākālaṃ kāryau
iti sarvadhātūnāmekaikaśo 'tideśataśca vṛddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti
By System Admin
Translation
Draft in progress