Sanskrit

20 shlokas

  1. 1
  2. 2

    सप्तविधाः खलु रोगा भवन्ति सहगर्भजातपीडाकालप्रभावस्वभावजाः

    ते तु पृथक्द्विविधाः

    तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः कुष्ठार्शोमेहादयः पितृजा मातृजाश्च

    गर्भजा जनन्यपचारात्कौब्ज्यपाङ्गुल्यपैङ्गल्यकिलासादयो ऽन्नरसजा दौहृदविमानजाश्च

    जातजाः स्वापचारात्संतर्पणजा अपतर्पणजाश्च

    पीडाकृताः क्षतभङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरा मानसाश्च

    कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्च

    प्रभावजा देवगुरूल्लङ्घनशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्च

    स्वभावजाः क्षुत्पिपासाजरादयः कालजा अकालजाश्च

    तत्र कालजा रक्षणकृताः अरक्षणजा अकालजाः

    त एते समासतः पुनर्द्विविधा भवन्ति प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च

    तत्र रोगोत्पत्ति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टं चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रतिषिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा

    जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्

    तत्तु पुनर्दैवाख्यमुक्तं च नियतानियतभेदेन प्राक्

    तस्माददृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः

    विपरीता दैवजन्मानः

    अल्पनिदाना महारुजश्चोभयात्मकाः

    saptavidhāḥ khalu rogā bhavanti sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ

    te tu pṛthakdvividhāḥ

    tatra sahajāḥ śukrārtavadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśomehādayaḥ pitṛjā mātṛjāśca

    garbhajā jananyapacārātkaubjyapāṅgulyapaiṅgalyakilāsādayo 'nnarasajā dauhṛdavimānajāśca

    jātajāḥ svāpacārātsaṃtarpaṇajā apatarpaṇajāśca

    pīḍākṛtāḥ kṣatabhaṅgaprahārakrodhaśokabhayādayaḥ śārīrā mānasāśca

    kālajāḥ śītādikṛtā jvarādayo vyāpannajā asaṃrakṣaṇajāśca

    prabhāvajā devagurūllaṅghanaśāpātharvaṇādikṛtā jvarādayaḥ piśācādayaśca

    svabhāvajāḥ kṣutpipāsājarādayaḥ kālajā akālajāśca

    tatra kālajā rakṣaṇakṛtāḥ arakṣaṇajā akālajāḥ

    ta ete samāsataḥ punardvividhā bhavanti pratyutpannakarmajāḥ pūrvakarmajāśca

    tatra rogotpatti pratyutpannaṃ karma yadanenaiva śarīreṇa dṛṣṭamadṛṣṭaṃ coddiśyāptopadiṣṭānāṃ vihitānāṃ pratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṃ vā

    janmāntarātītena tu pūrvam

    tattu punardaivākhyamuktaṃ ca niyatāniyatabhedena prāk

    tasmādadṛṣṭahetavaḥ pratyutpannakarmajāḥ

    viparītā daivajanmānaḥ

    alpanidānā mahārujaścobhayātmakāḥ

  3. 3

    तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः

    सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्

    दोषकर्मक्षयादन्येषाम्

    अन्ये तु पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति

    तच्च पराभिसंस्कारम् आचक्षते

    एवं चाहुः

    यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्न दृष्टं पुरुषान्तरकृतात्किमिति विद्वानपि पराचरितयोर् उपकारापकारयोः सुखदुःखानुरोधात्तोषरोषौ प्रतिकर्तव्यचिन्तां वा प्रतिपद्यते

    एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तस्त्रिविधा जायन्ते

    ततश्च दोषविशेषतो भूयः सप्तविधाः

    tatra yathāsvaṃ pratipakṣaśīlanātpūrveṣāṃ rogāṇāmupaśamaḥ

    satyeva vipakṣaśīlane'niṣṭakarmakṣayāddaivikānām

    doṣakarmakṣayādanyeṣām

    anye tu punaḥ pratyutpannaṃ karma parakṛtamapi varṇayanti

    tacca parābhisaṃskāram ācakṣate

    evaṃ cāhuḥ

    yadi svayaṃ kṛtādeva karmaṇaḥ kāryanirvṛttiḥ syātna dṛṣṭaṃ puruṣāntarakṛtātkimiti vidvānapi parācaritayor upakārāpakārayoḥ sukhaduḥkhānurodhāttoṣaroṣau pratikartavyacintāṃ vā pratipadyate

    evamete vyādhayo dvividhāḥ santastrividhā jāyante

    tataśca doṣaviśeṣato bhūyaḥ saptavidhāḥ

  4. 4

    सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतीकारवान् आयुर्वेदविहितम् उपदेशम् अपेक्षते

    यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्यग्भिषगादेशानुष्ठानाद् उपात्तायुःसंस्कारापरिक्षये सति सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते

    अनुपक्रम्यमाणस्तु सर्व एव प्रायशो भनक्त्यकाण्डे

    स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भाद् आशुतरम् अपरिक्लिष्टस्य चापगच्छति

    अनियतफलदायिनि तु दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः

    तस्मान्न कस्यांचिद् अवस्थायाम् आत्मवान्हिताहितयोस्तुल्यदर्शी स्यात्

    sakalo'pi cāyaṃ rogasamūhaḥ pratīkāravān āyurvedavihitam upadeśam apekṣate

    yasmānniyatahetuko'pyāmayaḥ samyagbhiṣagādeśānuṣṭhānād upāttāyuḥsaṃskārāparikṣaye sati sahyavedanatāṃ pratipadyate

    anupakramyamāṇastu sarva eva prāyaśo bhanaktyakāṇḍe

    svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaḥ ṣoḍaśaguṇasamuditakriyopalambhād āśutaram aparikliṣṭasya cāpagacchati

    aniyataphaladāyini tu daive hitābhyāsaratasyāvakāśameva na labhate vyādhiḥ

    tasmānna kasyāṃcid avasthāyām ātmavānhitāhitayostulyadarśī syāt

  5. 5

    त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्यातिमात्रभेदेन

    तत्राल्पलक्षणा मृदवो मध्यलक्षणा मध्याः सम्पूर्णलक्षणास्त्वधिमात्राः

    ते पुनः सुखसाध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः

    सुबहुशो ऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति

    तत्र निजास्तु दोषोत्थास्तेषु पूर्वं वातादयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाभिनिर्वर्तते

    बाह्यहेतुजास्त्वागन्तवस्तेषु व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्

    दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्धते च

    एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगानुबन्धः केवलं पौर्वापर्ये विशेषः

    तस्मादेकाकारा एव रोगास्तथा रुक्सामान्यादसंख्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानधर्मनामवेदना प्रभावोपक्रमविशेषात्ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते

    असंख्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभजेत्

    trividhāśca punarvyādhayo mṛdumadhyātimātrabhedena

    tatrālpalakṣaṇā mṛdavo madhyalakṣaṇā madhyāḥ sampūrṇalakṣaṇāstvadhimātrāḥ

    te punaḥ sukhasādhyādiviśeṣeṇa caturvidhāḥ prāgupadiṣṭāḥ

    subahuśo 'pi ca bhidyamānā vyādhayo nijāgantutāṃ na vyabhicaranti

    tatra nijāstu doṣotthāsteṣu pūrvaṃ vātādayo vaiṣamyamāpadyante tato vyathābhinirvartate

    bāhyahetujāstvāgantavasteṣu vyathā pūrvamupajāyate tato doṣavaiṣamyam

    doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā ruganubadhyate pravardhate ca

    evaṃ ca kṛtvā na doṣavyatirekeṇa rogānubandhaḥ kevalaṃ paurvāparye viśeṣaḥ

    tasmādekākārā eva rogāstathā ruksāmānyādasaṃkhyabhedā vā pratyekaṃ samutthānasthānasaṃsthānadharmanāmavedanā prabhāvopakramaviśeṣātte yathāsthūlaṃ yathāsvamevopadekṣyante

    asaṃkhyeyatvācca doṣaliṅgaireva rogānupakramaṃ ca vibhajet

  6. 6
  7. 7

    त्रिविधं तु निमित्तमेषाम् असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्च

    ते पुनः प्रत्येकम् अतियोगायोगमिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते

    तत्र यथास्वं चक्षुरादीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः

    सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थातिभास्वद्भैरवाप्रियविकृतादिदर्शनम्

    द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणादिश्रवणम्

    पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याघ्राणम्

    स्वभावादिभिर् आहारकल्पनाविशेषायतनैर् अपथ्यानां रसानामभ्यवहारस्तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानाम् अयथावदुपसेवनम् अशुचिभूताभिघ्रातविषवातादिसंस्पर्शश्च मिथ्यायोगः

    trividhaṃ tu nimittameṣām asātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca

    te punaḥ pratyekam atiyogāyogamithyāyogabhedāttridhā bhidyante

    tatra yathāsvaṃ cakṣurādīndriyāṇāṃ rūpādibhirarthairatisaṃsargo'tiyogaḥ alpaśo naiva vā saṃsargastvayogaḥ

    sūkṣmātidūrāntikasthātibhāsvadbhairavāpriyavikṛtādidarśanam

    dviṣṭātyuccaparuṣabhīṣaṇādiśravaṇam

    pūtyamedhyātitīkṣṇograpratikūlādyāghrāṇam

    svabhāvādibhir āhārakalpanāviśeṣāyatanair apathyānāṃ rasānāmabhyavahārastathā snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānām ayathāvadupasevanam aśucibhūtābhighrātaviṣavātādisaṃsparśaśca mithyāyogaḥ

  8. 8
  9. 9
  10. 10

    त एतेऽतियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः

    सर्वो वा प्रज्ञापराध एवायं यदेषाम् अविवर्जनम्

    अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयाद्भूयिष्ठं स्वास्थ्यहेतवः

    तत्रापि रसवर्जा विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च

    शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्

    अपि च

    सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगातियोगादीन्व्यवस्येत्

    सर्वेषां पुनर्विकाराणां निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति

    यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषान्नान्यो ऽन्यम् अनुबध्नन्तीषद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाभिनिर्वर्तन्ते व्याधयश्चिराद्वाभिनिर्वर्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसंपूर्णलिङ्गा वा विपरीते तु विपरीताः

    ta ete'tiyogādayaḥ sāmānyato'nupaśayalakṣaṇāḥ

    sarvo vā prajñāparādha evāyaṃ yadeṣām avivarjanam

    arthakarmakālāḥ punaḥ samyagyogenopaśayādbhūyiṣṭhaṃ svāsthyahetavaḥ

    tatrāpi rasavarjā viṣayā yathāyathamindriyaṃ bādhante'nugṛhṇanti ca

    śeṣā rasakarmakālāstu sarvaṃ deham

    api ca

    sarvabhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogātiyogādīnvyavasyet

    sarveṣāṃ punarvikārāṇāṃ nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo bhāvābhāvaviśeṣā bhavanti

    yadā hyete trayo nidānādiviśeṣānnānyo 'nyam anubadhnantīṣadvānubadhnantyabalā vā na tadābhinirvartante vyādhayaścirādvābhinirvartante tanavo vā bhavantyasaṃpūrṇaliṅgā vā viparīte tu viparītāḥ

  11. 11

    त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तरास्तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक्च

    स पुनः शाखाख्यः

    तदाश्रया गण्डपिटिकालज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमषव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोथार्शोगुल्मविसर्पविद्रध्यादयः

    मध्यो मूर्धहृदयवस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः

    तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः

    तदाश्रयाः पक्षवधग्रहापतानकादितराजयक्ष्मास्थिसन्धिश्गुदभ्रंशादयो मूर्धादिरोगाश्च

    आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः

    तदाश्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासहिध्मानाहोदरप्लीहादयो ऽन्तर्भागाश्च शोफार्शोविद्रधिगुल्मादयः

    trayaśca rogāṇāṃ mārgā bāhyamadhyābhyantarāstatra bāhyo raktādidhātavastvakca

    sa punaḥ śākhākhyaḥ

    tadāśrayā gaṇḍapiṭikālajyapacīcarmakīlārbudādhimāṃsamaṣavyaṅgādayo bahirbhāgāśca śothārśogulmavisarpavidradhyādayaḥ

    madhyo mūrdhahṛdayavastyādīni marmāṇyasthisandhayaḥ

    tatropanibaddhāśca snāyusirākaṇḍarādayaḥ

    tadāśrayāḥ pakṣavadhagrahāpatānakāditarājayakṣmāsthisandhiśgudabhraṃśādayo mūrdhādirogāśca

    ābhyantaro mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayāśrayaḥ koṣṭho'ntariti paryāyāḥ

    tadāśrayā jvarātisārachardyalasakavisūcikāśvāsakāsahidhmānāhodaraplīhādayo 'ntarbhāgāśca śophārśovidradhigulmādayaḥ

  12. 12

    ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमाद् अननुबन्धानुबन्धाख्याः

    तत्राद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयाश्च

    इतरे तु तद्विपरीताः

    तद्वच्च दोषा अपि

    तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः पुरोगामिनोऽनुगामिनश्च

    तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञा उपद्रवास्त्वितरे

    तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणान् उपलक्षयेत्

    प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति तेषाम्

    अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानुपक्रमेत्

    त्वरितं वा बलवन्तम् उपद्रवं प्रधानाविरोधेन

    स हि पीडाकरतरो भवति व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात्प्रमेहपिडिकादिवत्

    तथान्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य हेतुर्भवति यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य

    तौ श्वासस्य प्लीहा जठरस्य

    तच्छ्वयथोः

    अर्शांसि गुल्मोदरातिसारग्रहणीनाम्

    प्रतिश्यायः कासज्वरयोः

    तौ क्षयस्य क्षयः शोषस्य

    एकश्चापचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः बहूनां च तथा बहवः

    तद्वदेकं लिङ्गम्

    एवमेव प्रशमेऽभ्युपायस्तथा स एवान्यस्य प्रकोपे

    तस्मात्तानवहितः सम्यगागमादिभिः परीक्षेत

    te ca rogāḥ svapradhānā bhavantyanyaparivārā vā kramād ananubandhānubandhākhyāḥ

    tatrādyāḥ svatantrāḥ spaṣṭākṛtayo yathāsvaṃ samutthānopaśayāśca

    itare tu tadviparītāḥ

    tadvacca doṣā api

    tatrānyaparivārā vyādhayo dvividhāḥ purogāmino'nugāminaśca

    teṣvādyāḥ pūrvarūpasaṃjñā upadravāstvitare

    tānyathāyathameva vakṣyamāṇān upalakṣayet

    pradhānapraśame praśamo bhavati teṣām

    anupaśāmyato vā paścāttānupakramet

    tvaritaṃ vā balavantam upadravaṃ pradhānāvirodhena

    sa hi pīḍākarataro bhavati vyādhiparikliṣṭadehatvātpramehapiḍikādivat

    tathānyaḥ pradhāna eva rogo'nyasya heturbhavati yathā jvaro raktapittasya raktapittaṃ vā jvarasya

    tau śvāsasya plīhā jaṭharasya

    tacchvayathoḥ

    arśāṃsi gulmodarātisāragrahaṇīnām

    pratiśyāyaḥ kāsajvarayoḥ

    tau kṣayasya kṣayaḥ śoṣasya

    ekaścāpacāro nimittamekasya vyādheḥ bahūnāṃ ca tathā bahavaḥ

    tadvadekaṃ liṅgam

    evameva praśame'bhyupāyastathā sa evānyasya prakope

    tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣeta

  13. 13

    तत्रागमतो रोगमेवमेवं प्रकोपनमेवं योनिमेवमात्मानम् एवम् अधिष्ठानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शम् एवं पूर्वरूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवम् उदर्कम् एवंनामानम्

    तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः

    प्रत्यक्षतस्त्वातुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमाणोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमन्त्रकूजनमङ्गुल्यादिसंधिस्फुटनं देहशकृद्व्रणादिगन्धं सुप्तशीतोष्णस्तम्भसंस्पन्दश्लक्ष्णखरस्पर्शं च

    प्रकृतिविकृतिभुक्तम् आस्यरसं तु प्रश्नेन तथा सुछर्ददुश्छर्दत्वं मृदुक्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्रद्विष्टेष्टसुखदुःखानि च

    तथा वयः प्रत्यक्षेण च

    अनुमानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरस्य वैरस्यं मक्षिकोपसर्पणेन माधुर्यं तथाग्निं जरणशक्त्या बलं व्यायामशक्त्या गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयतो दोषप्रमाणम् उपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः

    प्रकृतिसत्त्वसारसात्म्यबलान्य् अनुशीलनेनेति

    tatrāgamato rogamevamevaṃ prakopanamevaṃ yonimevamātmānam evam adhiṣṭhānamevaṃ vedanamevaṃ rūpaśabdagandharasasparśam evaṃ pūrvarūpamevamupadravamevaṃ vṛddhisthānakṣayānvitamevam udarkam evaṃnāmānam

    tasminniyaṃ pratīkārasya pravṛttiranyathā nivṛttiḥ

    pratyakṣatastvāturasya yathāsvamindriyairvarṇasaṃsthānapramāṇopacayachāyāviṇmūtracharditādhikyamantrakūjanamaṅgulyādisaṃdhisphuṭanaṃ dehaśakṛdvraṇādigandhaṃ suptaśītoṣṇastambhasaṃspandaślakṣṇakharasparśaṃ ca

    prakṛtivikṛtibhuktam āsyarasaṃ tu praśnena tathā suchardaduśchardatvaṃ mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatradviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca

    tathā vayaḥ pratyakṣeṇa ca

    anumānatastu yūkāpasarpaṇena śarīrasya vairasyaṃ makṣikopasarpaṇena mādhuryaṃ tathāgniṃ jaraṇaśaktyā balaṃ vyāyāmaśaktyā gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayato doṣapramāṇam upacāraviśeṣeṇāyuṣaḥ kṣayaṃ riṣṭaiḥ

    prakṛtisattvasārasātmyabalāny anuśīlaneneti

  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20