20 shlokas
- 1
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख्यास्याम इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
athāto rogabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
- 2
सप्तविधाः खलु रोगा भवन्ति सहगर्भजातपीडाकालप्रभावस्वभावजाः
ते तु पृथक्द्विविधाः
तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः कुष्ठार्शोमेहादयः पितृजा मातृजाश्च
गर्भजा जनन्यपचारात्कौब्ज्यपाङ्गुल्यपैङ्गल्यकिलासादयो ऽन्नरसजा दौहृदविमानजाश्च
जातजाः स्वापचारात्संतर्पणजा अपतर्पणजाश्च
पीडाकृताः क्षतभङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरा मानसाश्च
कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्च
प्रभावजा देवगुरूल्लङ्घनशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्च
स्वभावजाः क्षुत्पिपासाजरादयः कालजा अकालजाश्च
तत्र कालजा रक्षणकृताः अरक्षणजा अकालजाः
त एते समासतः पुनर्द्विविधा भवन्ति प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च
तत्र रोगोत्पत्ति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टं चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रतिषिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा
जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्
तत्तु पुनर्दैवाख्यमुक्तं च नियतानियतभेदेन प्राक्
तस्माददृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः
विपरीता दैवजन्मानः
अल्पनिदाना महारुजश्चोभयात्मकाः
saptavidhāḥ khalu rogā bhavanti sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ
te tu pṛthakdvividhāḥ
tatra sahajāḥ śukrārtavadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśomehādayaḥ pitṛjā mātṛjāśca
garbhajā jananyapacārātkaubjyapāṅgulyapaiṅgalyakilāsādayo 'nnarasajā dauhṛdavimānajāśca
jātajāḥ svāpacārātsaṃtarpaṇajā apatarpaṇajāśca
pīḍākṛtāḥ kṣatabhaṅgaprahārakrodhaśokabhayādayaḥ śārīrā mānasāśca
kālajāḥ śītādikṛtā jvarādayo vyāpannajā asaṃrakṣaṇajāśca
prabhāvajā devagurūllaṅghanaśāpātharvaṇādikṛtā jvarādayaḥ piśācādayaśca
svabhāvajāḥ kṣutpipāsājarādayaḥ kālajā akālajāśca
tatra kālajā rakṣaṇakṛtāḥ arakṣaṇajā akālajāḥ
ta ete samāsataḥ punardvividhā bhavanti pratyutpannakarmajāḥ pūrvakarmajāśca
tatra rogotpatti pratyutpannaṃ karma yadanenaiva śarīreṇa dṛṣṭamadṛṣṭaṃ coddiśyāptopadiṣṭānāṃ vihitānāṃ pratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṃ vā
janmāntarātītena tu pūrvam
tattu punardaivākhyamuktaṃ ca niyatāniyatabhedena prāk
tasmādadṛṣṭahetavaḥ pratyutpannakarmajāḥ
viparītā daivajanmānaḥ
alpanidānā mahārujaścobhayātmakāḥ
- 3
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः
सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्
दोषकर्मक्षयादन्येषाम्
अन्ये तु पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति
तच्च पराभिसंस्कारम् आचक्षते
एवं चाहुः
यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्न दृष्टं पुरुषान्तरकृतात्किमिति विद्वानपि पराचरितयोर् उपकारापकारयोः सुखदुःखानुरोधात्तोषरोषौ प्रतिकर्तव्यचिन्तां वा प्रतिपद्यते
एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तस्त्रिविधा जायन्ते
ततश्च दोषविशेषतो भूयः सप्तविधाः
tatra yathāsvaṃ pratipakṣaśīlanātpūrveṣāṃ rogāṇāmupaśamaḥ
satyeva vipakṣaśīlane'niṣṭakarmakṣayāddaivikānām
doṣakarmakṣayādanyeṣām
anye tu punaḥ pratyutpannaṃ karma parakṛtamapi varṇayanti
tacca parābhisaṃskāram ācakṣate
evaṃ cāhuḥ
yadi svayaṃ kṛtādeva karmaṇaḥ kāryanirvṛttiḥ syātna dṛṣṭaṃ puruṣāntarakṛtātkimiti vidvānapi parācaritayor upakārāpakārayoḥ sukhaduḥkhānurodhāttoṣaroṣau pratikartavyacintāṃ vā pratipadyate
evamete vyādhayo dvividhāḥ santastrividhā jāyante
tataśca doṣaviśeṣato bhūyaḥ saptavidhāḥ
- 4
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतीकारवान् आयुर्वेदविहितम् उपदेशम् अपेक्षते
यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्यग्भिषगादेशानुष्ठानाद् उपात्तायुःसंस्कारापरिक्षये सति सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते
अनुपक्रम्यमाणस्तु सर्व एव प्रायशो भनक्त्यकाण्डे
स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भाद् आशुतरम् अपरिक्लिष्टस्य चापगच्छति
अनियतफलदायिनि तु दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः
तस्मान्न कस्यांचिद् अवस्थायाम् आत्मवान्हिताहितयोस्तुल्यदर्शी स्यात्
sakalo'pi cāyaṃ rogasamūhaḥ pratīkāravān āyurvedavihitam upadeśam apekṣate
yasmānniyatahetuko'pyāmayaḥ samyagbhiṣagādeśānuṣṭhānād upāttāyuḥsaṃskārāparikṣaye sati sahyavedanatāṃ pratipadyate
anupakramyamāṇastu sarva eva prāyaśo bhanaktyakāṇḍe
svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaḥ ṣoḍaśaguṇasamuditakriyopalambhād āśutaram aparikliṣṭasya cāpagacchati
aniyataphaladāyini tu daive hitābhyāsaratasyāvakāśameva na labhate vyādhiḥ
tasmānna kasyāṃcid avasthāyām ātmavānhitāhitayostulyadarśī syāt
- 5
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्यातिमात्रभेदेन
तत्राल्पलक्षणा मृदवो मध्यलक्षणा मध्याः सम्पूर्णलक्षणास्त्वधिमात्राः
ते पुनः सुखसाध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः
सुबहुशो ऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति
तत्र निजास्तु दोषोत्थास्तेषु पूर्वं वातादयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाभिनिर्वर्तते
बाह्यहेतुजास्त्वागन्तवस्तेषु व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्
दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्धते च
एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगानुबन्धः केवलं पौर्वापर्ये विशेषः
तस्मादेकाकारा एव रोगास्तथा रुक्सामान्यादसंख्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानधर्मनामवेदना प्रभावोपक्रमविशेषात्ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते
असंख्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभजेत्
trividhāśca punarvyādhayo mṛdumadhyātimātrabhedena
tatrālpalakṣaṇā mṛdavo madhyalakṣaṇā madhyāḥ sampūrṇalakṣaṇāstvadhimātrāḥ
te punaḥ sukhasādhyādiviśeṣeṇa caturvidhāḥ prāgupadiṣṭāḥ
subahuśo 'pi ca bhidyamānā vyādhayo nijāgantutāṃ na vyabhicaranti
tatra nijāstu doṣotthāsteṣu pūrvaṃ vātādayo vaiṣamyamāpadyante tato vyathābhinirvartate
bāhyahetujāstvāgantavasteṣu vyathā pūrvamupajāyate tato doṣavaiṣamyam
doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā ruganubadhyate pravardhate ca
evaṃ ca kṛtvā na doṣavyatirekeṇa rogānubandhaḥ kevalaṃ paurvāparye viśeṣaḥ
tasmādekākārā eva rogāstathā ruksāmānyādasaṃkhyabhedā vā pratyekaṃ samutthānasthānasaṃsthānadharmanāmavedanā prabhāvopakramaviśeṣātte yathāsthūlaṃ yathāsvamevopadekṣyante
asaṃkhyeyatvācca doṣaliṅgaireva rogānupakramaṃ ca vibhajet
- 6
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्
यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन्दिवसं स्वां छायां नातिवर्तते
यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयम् अव्यतिरिच्य वर्तते तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोषत्रयमिति
यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्ववश्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि
तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः
doṣā eva hi sarvarogaikakāraṇam
yathaiva śakuniḥ sarvataḥ paripatandivasaṃ svāṃ chāyāṃ nātivartate
yathā vā kṛtsnaṃ vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇa vyavasthitaṃ guṇatrayam avyatiricya vartate tathaivedamapi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ doṣatrayamiti
yathā ca vidyudvarṣādayo nabhasi bhavanti na tvavaśyaṃ nimittatastvavaśyamapi
taraṅgabudbudādayaścāmbhasi tathā doṣeṣu rogāḥ
- 7
त्रिविधं तु निमित्तमेषाम् असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्च
ते पुनः प्रत्येकम् अतियोगायोगमिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते
तत्र यथास्वं चक्षुरादीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः
सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थातिभास्वद्भैरवाप्रियविकृतादिदर्शनम्
द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणादिश्रवणम्
पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याघ्राणम्
स्वभावादिभिर् आहारकल्पनाविशेषायतनैर् अपथ्यानां रसानामभ्यवहारस्तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानाम् अयथावदुपसेवनम् अशुचिभूताभिघ्रातविषवातादिसंस्पर्शश्च मिथ्यायोगः
trividhaṃ tu nimittameṣām asātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca
te punaḥ pratyekam atiyogāyogamithyāyogabhedāttridhā bhidyante
tatra yathāsvaṃ cakṣurādīndriyāṇāṃ rūpādibhirarthairatisaṃsargo'tiyogaḥ alpaśo naiva vā saṃsargastvayogaḥ
sūkṣmātidūrāntikasthātibhāsvadbhairavāpriyavikṛtādidarśanam
dviṣṭātyuccaparuṣabhīṣaṇādiśravaṇam
pūtyamedhyātitīkṣṇograpratikūlādyāghrāṇam
svabhāvādibhir āhārakalpanāviśeṣāyatanair apathyānāṃ rasānāmabhyavahārastathā snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānām ayathāvadupasevanam aśucibhūtābhighrātaviṣavātādisaṃsparśaśca mithyāyogaḥ
- 8
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः
तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरतियोगः
अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः
वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्खलनकण्डूयनप्रहारप्राणायामादि तथा क्षुत्पिपासार्धभुक्तभाषणादि भयशोकेर्ष्यामात्सर्यादि दशधियं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः
kāyavāṅmanobhedena tu trividhamapyahitaṃ karma prajñāparādhaḥ
tatra kāyādikarmaṇo'tipravṛttiratiyogaḥ
alpaśo naiva vā pravṛttirayogaḥ
vegodīraṇadhāraṇaviṣamāṅgaceṣṭanaskhalanakaṇḍūyanaprahāraprāṇāyāmādi tathā kṣutpipāsārdhabhuktabhāṣaṇādi bhayaśokerṣyāmātsaryādi daśadhiyaṃ cākuśalaṃ karma yathāsvaṃ mithyāyogaḥ
- 9
परिणामः पुनः काल उच्यते सोऽपि शीतोष्णवर्षभेदात्त्रिधा
तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः
हीनस्वलक्षणस्त्वयोगः
विपरीतो मिथ्यायोगः
pariṇāmaḥ punaḥ kāla ucyate so'pi śītoṣṇavarṣabhedāttridhā
tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālo'tiyogaḥ
hīnasvalakṣaṇastvayogaḥ
viparīto mithyāyogaḥ
- 10
त एतेऽतियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः
सर्वो वा प्रज्ञापराध एवायं यदेषाम् अविवर्जनम्
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयाद्भूयिष्ठं स्वास्थ्यहेतवः
तत्रापि रसवर्जा विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च
शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्
अपि च
सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगातियोगादीन्व्यवस्येत्
सर्वेषां पुनर्विकाराणां निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति
यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषान्नान्यो ऽन्यम् अनुबध्नन्तीषद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाभिनिर्वर्तन्ते व्याधयश्चिराद्वाभिनिर्वर्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसंपूर्णलिङ्गा वा विपरीते तु विपरीताः
ta ete'tiyogādayaḥ sāmānyato'nupaśayalakṣaṇāḥ
sarvo vā prajñāparādha evāyaṃ yadeṣām avivarjanam
arthakarmakālāḥ punaḥ samyagyogenopaśayādbhūyiṣṭhaṃ svāsthyahetavaḥ
tatrāpi rasavarjā viṣayā yathāyathamindriyaṃ bādhante'nugṛhṇanti ca
śeṣā rasakarmakālāstu sarvaṃ deham
api ca
sarvabhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogātiyogādīnvyavasyet
sarveṣāṃ punarvikārāṇāṃ nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo bhāvābhāvaviśeṣā bhavanti
yadā hyete trayo nidānādiviśeṣānnānyo 'nyam anubadhnantīṣadvānubadhnantyabalā vā na tadābhinirvartante vyādhayaścirādvābhinirvartante tanavo vā bhavantyasaṃpūrṇaliṅgā vā viparīte tu viparītāḥ
- 11
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तरास्तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक्च
स पुनः शाखाख्यः
तदाश्रया गण्डपिटिकालज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमषव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोथार्शोगुल्मविसर्पविद्रध्यादयः
मध्यो मूर्धहृदयवस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः
तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः
तदाश्रयाः पक्षवधग्रहापतानकादितराजयक्ष्मास्थिसन्धिश्गुदभ्रंशादयो मूर्धादिरोगाश्च
आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः
तदाश्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासहिध्मानाहोदरप्लीहादयो ऽन्तर्भागाश्च शोफार्शोविद्रधिगुल्मादयः
trayaśca rogāṇāṃ mārgā bāhyamadhyābhyantarāstatra bāhyo raktādidhātavastvakca
sa punaḥ śākhākhyaḥ
tadāśrayā gaṇḍapiṭikālajyapacīcarmakīlārbudādhimāṃsamaṣavyaṅgādayo bahirbhāgāśca śothārśogulmavisarpavidradhyādayaḥ
madhyo mūrdhahṛdayavastyādīni marmāṇyasthisandhayaḥ
tatropanibaddhāśca snāyusirākaṇḍarādayaḥ
tadāśrayāḥ pakṣavadhagrahāpatānakāditarājayakṣmāsthisandhiśgudabhraṃśādayo mūrdhādirogāśca
ābhyantaro mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayāśrayaḥ koṣṭho'ntariti paryāyāḥ
tadāśrayā jvarātisārachardyalasakavisūcikāśvāsakāsahidhmānāhodaraplīhādayo 'ntarbhāgāśca śophārśovidradhigulmādayaḥ
- 12
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमाद् अननुबन्धानुबन्धाख्याः
तत्राद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयाश्च
इतरे तु तद्विपरीताः
तद्वच्च दोषा अपि
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः पुरोगामिनोऽनुगामिनश्च
तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञा उपद्रवास्त्वितरे
तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणान् उपलक्षयेत्
प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति तेषाम्
अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानुपक्रमेत्
त्वरितं वा बलवन्तम् उपद्रवं प्रधानाविरोधेन
स हि पीडाकरतरो भवति व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात्प्रमेहपिडिकादिवत्
तथान्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य हेतुर्भवति यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य
तौ श्वासस्य प्लीहा जठरस्य
तच्छ्वयथोः
अर्शांसि गुल्मोदरातिसारग्रहणीनाम्
प्रतिश्यायः कासज्वरयोः
तौ क्षयस्य क्षयः शोषस्य
एकश्चापचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः बहूनां च तथा बहवः
तद्वदेकं लिङ्गम्
एवमेव प्रशमेऽभ्युपायस्तथा स एवान्यस्य प्रकोपे
तस्मात्तानवहितः सम्यगागमादिभिः परीक्षेत
te ca rogāḥ svapradhānā bhavantyanyaparivārā vā kramād ananubandhānubandhākhyāḥ
tatrādyāḥ svatantrāḥ spaṣṭākṛtayo yathāsvaṃ samutthānopaśayāśca
itare tu tadviparītāḥ
tadvacca doṣā api
tatrānyaparivārā vyādhayo dvividhāḥ purogāmino'nugāminaśca
teṣvādyāḥ pūrvarūpasaṃjñā upadravāstvitare
tānyathāyathameva vakṣyamāṇān upalakṣayet
pradhānapraśame praśamo bhavati teṣām
anupaśāmyato vā paścāttānupakramet
tvaritaṃ vā balavantam upadravaṃ pradhānāvirodhena
sa hi pīḍākarataro bhavati vyādhiparikliṣṭadehatvātpramehapiḍikādivat
tathānyaḥ pradhāna eva rogo'nyasya heturbhavati yathā jvaro raktapittasya raktapittaṃ vā jvarasya
tau śvāsasya plīhā jaṭharasya
tacchvayathoḥ
arśāṃsi gulmodarātisāragrahaṇīnām
pratiśyāyaḥ kāsajvarayoḥ
tau kṣayasya kṣayaḥ śoṣasya
ekaścāpacāro nimittamekasya vyādheḥ bahūnāṃ ca tathā bahavaḥ
tadvadekaṃ liṅgam
evameva praśame'bhyupāyastathā sa evānyasya prakope
tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣeta
- 13
तत्रागमतो रोगमेवमेवं प्रकोपनमेवं योनिमेवमात्मानम् एवम् अधिष्ठानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शम् एवं पूर्वरूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवम् उदर्कम् एवंनामानम्
तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः
प्रत्यक्षतस्त्वातुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमाणोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमन्त्रकूजनमङ्गुल्यादिसंधिस्फुटनं देहशकृद्व्रणादिगन्धं सुप्तशीतोष्णस्तम्भसंस्पन्दश्लक्ष्णखरस्पर्शं च
प्रकृतिविकृतिभुक्तम् आस्यरसं तु प्रश्नेन तथा सुछर्ददुश्छर्दत्वं मृदुक्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्रद्विष्टेष्टसुखदुःखानि च
तथा वयः प्रत्यक्षेण च
अनुमानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरस्य वैरस्यं मक्षिकोपसर्पणेन माधुर्यं तथाग्निं जरणशक्त्या बलं व्यायामशक्त्या गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयतो दोषप्रमाणम् उपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः
प्रकृतिसत्त्वसारसात्म्यबलान्य् अनुशीलनेनेति
tatrāgamato rogamevamevaṃ prakopanamevaṃ yonimevamātmānam evam adhiṣṭhānamevaṃ vedanamevaṃ rūpaśabdagandharasasparśam evaṃ pūrvarūpamevamupadravamevaṃ vṛddhisthānakṣayānvitamevam udarkam evaṃnāmānam
tasminniyaṃ pratīkārasya pravṛttiranyathā nivṛttiḥ
pratyakṣatastvāturasya yathāsvamindriyairvarṇasaṃsthānapramāṇopacayachāyāviṇmūtracharditādhikyamantrakūjanamaṅgulyādisaṃdhisphuṭanaṃ dehaśakṛdvraṇādigandhaṃ suptaśītoṣṇastambhasaṃspandaślakṣṇakharasparśaṃ ca
prakṛtivikṛtibhuktam āsyarasaṃ tu praśnena tathā suchardaduśchardatvaṃ mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatradviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca
tathā vayaḥ pratyakṣeṇa ca
anumānatastu yūkāpasarpaṇena śarīrasya vairasyaṃ makṣikopasarpaṇena mādhuryaṃ tathāgniṃ jaraṇaśaktyā balaṃ vyāyāmaśaktyā gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayato doṣapramāṇam upacāraviśeṣeṇāyuṣaḥ kṣayaṃ riṣṭaiḥ
prakṛtisattvasārasātmyabalāny anuśīlaneneti
- 14
ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्
आतुरस्यान्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति
jñānabuddhipradīpena yo nāviśati yogivat
āturasyāntarātmānaṃ na sa rogāṃścikitsati
- 15
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ
तद्यथैको गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्
dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyāprakāśakau
tadyathaiko guruvyādhiḥ sattvadehabalāśrayāt
- 16
लघुव्याधिवदाभाति लघुव्याधिस्ततोऽन्यथा
बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः
laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhistato'nyathā
bāhyāvayavamātreṇa tayormuhyati bāliśaḥ
- 17
ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा
पथ्यं विपर्यये युञ्जन्प्राणान्मुष्णाति रोगिणाम्
tato'lpamalpavīryaṃ vā viparītamato'thavā
pathyaṃ viparyaye yuñjanprāṇānmuṣṇāti rogiṇām
- 18
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते
बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्त्वं तन्त्रानुशीलनात्
jñānāṃśena na hi jñānaṃ kṛtsne jñeye pravartate
bubhutseta bhiṣaktasmāttattvaṃ tantrānuśīlanāt
- 19
अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा
न जातु स्खलति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे
abhiyuktastu satataṃ sarvamālocya sarvathā
na jātu skhalati prājño viṣame'pi kriyāpathe
- 20
आगन्तुरन्वेति निजं विकारं निजस्तथागन्तुमतिप्रवृद्धम्
तत्रानुबन्धं प्रकृतिं च सम्यक्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत
āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathāgantumatipravṛddham
tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyakjñātvā tataḥ karma samārabheta

