Sanskrit

44 shlokas

  1. 1
  2. 2

    द्विविधमौषधमूर्जस्करं रोगघ्नं च

    उभयमपि चोभयात्मकम्

    बाहुल्येन तु निर्देशः

    तत्रोर्जस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणं च

    रोगघ्नमपि द्विविधं रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरं च

    पुनश्च द्विविधं द्रव्यमद्रव्यं च

    तत्र द्रव्यं त्रिविधं भौममौद्भिदं जङ्गममिति

    तेषु वक्ष्यमाणहेमादिलवणान्तं प्रायेण भौमम्

    औद्भिदं तु पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति

    तत्र फलिनो वनस्पतिः

    पुष्पफलवान्वानस्पत्यः

    वल्लीगुल्मं वीरुत्

    फलपाकान्ता त्वौषधिरिति

    जङ्गमोद्भवं तु मधुघृतादि जङ्गमं द्रव्यमाहुः

    dvividhamauṣadhamūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca

    ubhayamapi cobhayātmakam

    bāhulyena tu nirdeśaḥ

    tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca

    rogaghnamapi dvividhaṃ rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca

    punaśca dvividhaṃ dravyamadravyaṃ ca

    tatra dravyaṃ trividhaṃ bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamamiti

    teṣu vakṣyamāṇahemādilavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam

    audbhidaṃ tu punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati

    tatra phalino vanaspatiḥ

    puṣpaphalavānvānaspatyaḥ

    vallīgulmaṃ vīrut

    phalapākāntā tvauṣadhiriti

    jaṅgamodbhavaṃ tu madhughṛtādi jaṅgamaṃ dravyamāhuḥ

  3. 3
  4. 4
  5. 5

    पुनरपि च त्रिविधम्

    अपकर्षणं प्रकृतिविधानं निदानत्यागश्च

    ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधा बाह्याभ्यन्तरभेदेन

    तत्र बाह्यापकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मकृमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः

    आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः

    प्रकृतिविधानं संशमनम्

    तद्बाह्यम् अभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनादि

    आभ्यन्तरं यदन्तरम् अनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान्शमयति

    निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णासनव्यायामादीनां वर्जनम्स्निग्धरूक्षाद्यनभ्यवहारश्च

    तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजम् अनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि

    punarapi ca trividham

    apakarṣaṇaṃ prakṛtividhānaṃ nidānatyāgaśca

    te punarapakarṣaṇādayo dvividhā bāhyābhyantarabhedena

    tatra bāhyāpakarṣaṇaṃ granthyarbudopapakṣmakṛmiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ

    ābhyantaraṃ punarvamanavirecanādibhiḥ

    prakṛtividhānaṃ saṃśamanam

    tadbāhyam abhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādi

    ābhyantaraṃ yadantaram anupraviśyāvikṣobhayaddoṣānśamayati

    nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītoṣṇāsanavyāyāmādīnāṃ varjanamsnigdharūkṣādyanabhyavahāraśca

    tatra śastrādisādhye bheṣajam anukramate na tu bheṣajasādhye śastrādi

  6. 6
  7. 7

    यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतोऽभिहितं मुस्तापर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि

    रक्तपित्ते चोर्ध्वगे विरेचनमधोगे वमनम्

    उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम्

    तथा छर्द्यां छर्दनम् अतीसारेऽनुलोमनं मदात्यये मद्यपानं तुच्छदग्धेऽग्निप्रतपनं पित्तेऽन्तर्गूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिःप्रवर्तनाय स्वमार्गापादनाय च

    श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणो ऽन्तःप्रवेशेन कफविलयनायेति

    एवंविधं ह्यविपरीतमेव सद्भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति

    yacca doṣaśamanatve satyapi jvare viśeṣato'bhihitaṃ mustāparpaṭakaṃ yavāgvaśca pramehe rajanī yavānnaṃ cetyādi

    raktapitte cordhvage virecanamadhoge vamanam

    ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham

    tathā chardyāṃ chardanam atīsāre'nulomanaṃ madātyaye madyapānaṃ tucchadagdhe'gnipratapanaṃ pitte'ntargūḍhe vimārgage vā svedaḥ kaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥpravartanāya svamārgāpādanāya ca

    śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacārastatpīḍitasyoṣmaṇo 'ntaḥpraveśena kaphavilayanāyeti

    evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sadbheṣajaṃ hetuvyādhiviparītamarthaṃ karoti

  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28
  29. 29
  30. 30