44 shlokas
- 1
अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्याम इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
athāto dvividhauṣadhavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
- 2
द्विविधमौषधमूर्जस्करं रोगघ्नं च
उभयमपि चोभयात्मकम्
बाहुल्येन तु निर्देशः
तत्रोर्जस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणं च
रोगघ्नमपि द्विविधं रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरं च
पुनश्च द्विविधं द्रव्यमद्रव्यं च
तत्र द्रव्यं त्रिविधं भौममौद्भिदं जङ्गममिति
तेषु वक्ष्यमाणहेमादिलवणान्तं प्रायेण भौमम्
औद्भिदं तु पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति
तत्र फलिनो वनस्पतिः
पुष्पफलवान्वानस्पत्यः
वल्लीगुल्मं वीरुत्
फलपाकान्ता त्वौषधिरिति
जङ्गमोद्भवं तु मधुघृतादि जङ्गमं द्रव्यमाहुः
dvividhamauṣadhamūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca
ubhayamapi cobhayātmakam
bāhulyena tu nirdeśaḥ
tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca
rogaghnamapi dvividhaṃ rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca
punaśca dvividhaṃ dravyamadravyaṃ ca
tatra dravyaṃ trividhaṃ bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamamiti
teṣu vakṣyamāṇahemādilavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam
audbhidaṃ tu punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati
tatra phalino vanaspatiḥ
puṣpaphalavānvānaspatyaḥ
vallīgulmaṃ vīrut
phalapākāntā tvauṣadhiriti
jaṅgamodbhavaṃ tu madhughṛtādi jaṅgamaṃ dravyamāhuḥ
- 3
अद्रव्यं पुनर् उपवासानिलातपछायामन्त्रसान्त्वदानभयोत्त्रासक्षोभणहर्षणभर्त्सनस्वप्नजागरणसंवाहनादि
adravyaṃ punar upavāsānilātapachāyāmantrasāntvadānabhayottrāsakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanasvapnajāgaraṇasaṃvāhanādi
- 4
पुनरपि च त्रिविधमौषधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्चेति
तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिधानगमनादि
युक्तिव्यपाश्रयम् आहारौषधयोजनादि
सत्त्वावजयः पुनरहितान्मनोनिग्रहः
punarapi ca trividhamauṣadhaṃ daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ sattvāvajayaśceti
tatra daivavyapāśrayaṃ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇidhānagamanādi
yuktivyapāśrayam āhārauṣadhayojanādi
sattvāvajayaḥ punarahitānmanonigrahaḥ
- 5
पुनरपि च त्रिविधम्
अपकर्षणं प्रकृतिविधानं निदानत्यागश्च
ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधा बाह्याभ्यन्तरभेदेन
तत्र बाह्यापकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मकृमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः
आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः
प्रकृतिविधानं संशमनम्
तद्बाह्यम् अभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनादि
आभ्यन्तरं यदन्तरम् अनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान्शमयति
निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णासनव्यायामादीनां वर्जनम्स्निग्धरूक्षाद्यनभ्यवहारश्च
तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजम् अनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि
punarapi ca trividham
apakarṣaṇaṃ prakṛtividhānaṃ nidānatyāgaśca
te punarapakarṣaṇādayo dvividhā bāhyābhyantarabhedena
tatra bāhyāpakarṣaṇaṃ granthyarbudopapakṣmakṛmiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ
ābhyantaraṃ punarvamanavirecanādibhiḥ
prakṛtividhānaṃ saṃśamanam
tadbāhyam abhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādi
ābhyantaraṃ yadantaram anupraviśyāvikṣobhayaddoṣānśamayati
nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītoṣṇāsanavyāyāmādīnāṃ varjanamsnigdharūkṣādyanabhyavahāraśca
tatra śastrādisādhye bheṣajam anukramate na tu bheṣajasādhye śastrādi
- 6
पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतम् उभयार्थकारि च
तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि तथेतरस्मिन्नितरत्
व्याधिविपरीतं द्वौ मूलोपक्रमौ तौ च स्नेहस्वेदौ लङ्घनबृंहणे
पञ्चकर्माणि वमनादीनि सधूपधूमाञ्जनादीनि च
तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीन्
punarapi trividhaṃ hetuviparītaṃ vyādhiviparītam ubhayārthakāri ca
tatra hetuviparītaṃ gurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi tathetarasminnitarat
vyādhiviparītaṃ dvau mūlopakramau tau ca snehasvedau laṅghanabṛṃhaṇe
pañcakarmāṇi vamanādīni sadhūpadhūmāñjanādīni ca
tathā vimlāpanopanāhanapāṭanādīn
- 7
यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतोऽभिहितं मुस्तापर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि
रक्तपित्ते चोर्ध्वगे विरेचनमधोगे वमनम्
उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम्
तथा छर्द्यां छर्दनम् अतीसारेऽनुलोमनं मदात्यये मद्यपानं तुच्छदग्धेऽग्निप्रतपनं पित्तेऽन्तर्गूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिःप्रवर्तनाय स्वमार्गापादनाय च
श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणो ऽन्तःप्रवेशेन कफविलयनायेति
एवंविधं ह्यविपरीतमेव सद्भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति
yacca doṣaśamanatve satyapi jvare viśeṣato'bhihitaṃ mustāparpaṭakaṃ yavāgvaśca pramehe rajanī yavānnaṃ cetyādi
raktapitte cordhvage virecanamadhoge vamanam
ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham
tathā chardyāṃ chardanam atīsāre'nulomanaṃ madātyaye madyapānaṃ tucchadagdhe'gnipratapanaṃ pitte'ntargūḍhe vimārgage vā svedaḥ kaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥpravartanāya svamārgāpādanāya ca
śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacārastatpīḍitasyoṣmaṇo 'ntaḥpraveśena kaphavilayanāyeti
evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sadbheṣajaṃ hetuvyādhiviparītamarthaṃ karoti
- 8
अनौषधं पुनर्द्विविधमेव
बाधनम् अनुबाधनं च
तत्र सद्यःप्राणहरं बाधनं कालान्तरेणानुबाधनमिति
परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते
anauṣadhaṃ punardvividhameva
bādhanam anubādhanaṃ ca
tatra sadyaḥprāṇaharaṃ bādhanaṃ kālāntareṇānubādhanamiti
paraṃ cāto rasavīryādibhedena yathāsthūlamauṣadhaikadeśa upadiśyate
- 9
सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः
विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्
suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ
viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam
- 10
रूप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं सरम्
वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्
rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke madhuraṃ saram
vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit
- 11
ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु
कटुपाकरसं शीतं रोपणं कफपित्तजित्
tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu
kaṭupākarasaṃ śītaṃ ropaṇaṃ kaphapittajit
- 12
कांस्यं कषायानुरसं विशदं लेखनं लघु
दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफापहम्
kāṃsyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhanaṃ laghu
dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham
- 13
सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत्
लेखनं पित्तलं किंचित्त्रपु सीसं च तद्गुणम्
satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut
lekhanaṃ pittalaṃ kiṃcittrapu sīsaṃ ca tadguṇam
- 14
चक्षुष्यं कृष्णलोहं च कषायं स्वादुतिक्तकम्
लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्
cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ ca kaṣāyaṃ svādutiktakam
lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut
- 15
गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित्
तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकासि सुदुर्जरम्
gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit
tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāsi sudurjaram
- 16
पद्मरागमहानीलपुष्परागविदूरकाः
मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्
padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ
muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam
- 17
मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादु लेखनम्
चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पापालक्ष्मीविषापहम्
maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam
cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpālakṣmīviṣāpaham
- 18
धन्यम् आयुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम्
सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्
dhanyam āyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam
sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt
- 19
शंखोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ
तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विशदं लघु
śaṃkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau
tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu
- 20
लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम्
विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः
lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham
viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ
- 21
कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा
स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्
kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā
snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut
- 22
कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम्
रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्
kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam
raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam
- 23
स्रोतोञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम्
कफघ्नं तिक्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्
srotoñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam
kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam
- 24
स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम्
कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्
svādu hidhmāpraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham
kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam
- 25
तिक्तं च छेदनं योगवाहि तत्सर्वरोगजित्
विशेषात्कृच्छ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम्
tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhi tatsarvarogajit
viśeṣātkṛcchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham
- 26
कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना
तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा
kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā
tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā
- 27
विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं मृदु
वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्
viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ mṛdu
vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt
- 28
सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्
लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्
saindhavaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut
laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam
- 29
लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्
कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्
laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam
kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam
- 30
ऊर्ध्वाधःकफवातानुलोमनं दीपनं विडम्
विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्
ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam
vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam

