19 shlokas
- 1
संवत्सरो वै प्रजापतिर् एकशतविधः
तस्याहोरात्राण्य् अर्धमासा मासा ऋतवः
षष्टिर्मासस्याहोरात्राणि
मासि वै संवत्सरस्याहोरात्राण्य् आप्यन्ते
चतुर्विंशतिर् अर्धमासाः
त्रयोदश मासाः
त्रय ऋतवः
ताः शतं विधाः
संवत्सर एवैकशततमी विधा
saṃvatsaro vai prajāpatir ekaśatavidhaḥ
tasyāhorātrāṇy ardhamāsā māsā ṛtavaḥ
ṣaṣṭirmāsasyāhorātrāṇi
māsi vai saṃvatsarasyāhorātrāṇy āpyante
caturviṃśatir ardhamāsāḥ
trayodaśa māsāḥ
traya ṛtavaḥ
tāḥ śataṃ vidhāḥ
saṃvatsara evaikaśatatamī vidhā
- 2
स ऋतुभिर् एव सप्तविधः
षड् ऋतवः
संवत्सर एव सप्तमी विधा
तस्यैतस्य संवत्सरस्यैतत्तेजो य एष तपति
तस्य रश्मयः शतं विधाः
मण्डलम् एवैकशततमी विधा
sa ṛtubhir eva saptavidhaḥ
ṣaḍ ṛtavaḥ
saṃvatsara eva saptamī vidhā
tasyaitasya saṃvatsarasyaitattejo ya eṣa tapati
tasya raśmayaḥ śataṃ vidhāḥ
maṇḍalam evaikaśatatamī vidhā
- 3
स दिग्भिर् एव सप्तविधः
ये प्राच्यां दिशि रश्मयः सैका विधा ये दक्षिणायां सैका ये प्रतीच्यां सैका य उदीच्यां सैका य ऊर्ध्वायां सैका ये ऽवाच्यां सैका
मण्डलम् एव सप्तमी विधा
sa digbhir eva saptavidhaḥ
ye prācyāṃ diśi raśmayaḥ saikā vidhā ye dakṣiṇāyāṃ saikā ye pratīcyāṃ saikā ya udīcyāṃ saikā ya ūrdhvāyāṃ saikā ye 'vācyāṃ saikā
maṇḍalam eva saptamī vidhā
- 4
तस्यैतस्य पुरस्तात्कामप्रो लोकः
अमृतं वै कामप्रम्
अमृतम् एवास्य तत्परस्तात्
तद्यत्तद् अमृतम् एतत्तद्यद् एतद् अर्चिर्दीप्यते
tasyaitasya purastātkāmapro lokaḥ
amṛtaṃ vai kāmapram
amṛtam evāsya tatparastāt
tadyattad amṛtam etattadyad etad arcirdīpyate
- 5
तद् एतद्वसुचित्रं राधः
तद् एष सविता विभक्ताभ्यः प्रजाभ्यो विभजत्य् अप्य् ओषधिभ्यो ऽपि वनस्पतिभ्यः
भूय इव ह त्व् एकाभ्यः प्रयच्छति कनीय इवैकाभ्यः
तद्याभ्यो भूयः प्रयच्छति ता ज्योक्तमां जीवन्ति याभ्यः कनीयः कनीयस्ताः
tad etadvasucitraṃ rādhaḥ
tad eṣa savitā vibhaktābhyaḥ prajābhyo vibhajaty apy oṣadhibhyo 'pi vanaspatibhyaḥ
bhūya iva ha tv ekābhyaḥ prayacchati kanīya ivaikābhyaḥ
tadyābhyo bhūyaḥ prayacchati tā jyoktamāṃ jīvanti yābhyaḥ kanīyaḥ kanīyastāḥ
- 6
तद् एतद् ऋचाभ्युक्तं विभक्तारं हवामहे वसोश्चित्रस्य राधसः सवितारं नृचक्षसम् इति
तद् एतत्सर्वम् आयुर्दीर्घम्
अनन्तं हि तत्
यद् इदम् आहुर्दीर्घं त आयुर् अस्तु सर्वम् आयुर् इहीत्य् एष ते लोक एतत्ते ऽस्त्व् इति हैवैतत्
tad etad ṛcābhyuktaṃ vibhaktāraṃ havāmahe vasościtrasya rādhasaḥ savitāraṃ nṛcakṣasam iti
tad etatsarvam āyurdīrgham
anantaṃ hi tat
yad idam āhurdīrghaṃ ta āyur astu sarvam āyur ihīty eṣa te loka etatte 'stv iti haivaitat
- 7
पश्यन्ती वाग्वदति
तद् एतद् एकशतविधेन वैवाप्तव्यं शतायुतया वा
य एवैकशतविधं विधत्ते यो वा शतं वर्षाणि जीवति स हैवैतद् अमृतम् आप्नोति
तस्माद्ये चैतद्विदुर्ये च न लोक्या शतायुतेत्य् एवाहुः
तस्माद् उ ह न पुरायुषः स्वकामी प्रेयात्
अलोक्यं ह
एत उ वाव लोका यद् अहोरात्राण्य् अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरः
paśyantī vāgvadati
tad etad ekaśatavidhena vaivāptavyaṃ śatāyutayā vā
ya evaikaśatavidhaṃ vidhatte yo vā śataṃ varṣāṇi jīvati sa haivaitad amṛtam āpnoti
tasmādye caitadvidurye ca na lokyā śatāyutety evāhuḥ
tasmād u ha na purāyuṣaḥ svakāmī preyāt
alokyaṃ ha
eta u vāva lokā yad ahorātrāṇy ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ
- 8
तद्ये ऽर्वाग्विंशेषु वर्षेषु प्रयन्ति अहोरात्रेषु ते लोकेषु सज्यन्ते
अथ ये परोविंशेष्व् अर्वाक्चत्वारिंशेष्व् अर्धमासेषु ते
अथ ये परश्चत्वारिंशेष्व् अर्वाक्षष्ठेषु मासेषु ते
अथ ये परःषष्टेष्व् अर्वागशीतेष्व् ऋतुषु ते
अथ ये परोऽशीतेष्व् अर्वाक्शतेषु संवत्सरे ते
अथ य एव शतं वर्षाणि यो वा भूयांसि जीवति स हैवैतद् अमृतम् आप्नोति
tadye 'rvāgviṃśeṣu varṣeṣu prayanti ahorātreṣu te lokeṣu sajyante
atha ye paroviṃśeṣv arvākcatvāriṃśeṣv ardhamāseṣu te
atha ye paraścatvāriṃśeṣv arvākṣaṣṭheṣu māseṣu te
atha ye paraḥṣaṣṭeṣv arvāgaśīteṣv ṛtuṣu te
atha ye paro'śīteṣv arvākśateṣu saṃvatsare te
atha ya eva śataṃ varṣāṇi yo vā bhūyāṃsi jīvati sa haivaitad amṛtam āpnoti
- 9
बहुभिर्ह वै यज्ञैः एकम् अहर् एका रात्रिर्मिता
स य एवैकशतविधं विधत्ते यो वा शतं वर्षाणि जीवति स हैवैनद् अद्धातमाम् आप्नोति
एष वा एकशतविधं विधत्ते य एनं संवत्सरं बिभर्ति
तस्माद् एनं संवत्सरभृतम् एव चिन्वीतेत्य् अधिदेवतम्
bahubhirha vai yajñaiḥ ekam ahar ekā rātrirmitā
sa ya evaikaśatavidhaṃ vidhatte yo vā śataṃ varṣāṇi jīvati sa haivainad addhātamām āpnoti
eṣa vā ekaśatavidhaṃ vidhatte ya enaṃ saṃvatsaraṃ bibharti
tasmād enaṃ saṃvatsarabhṛtam eva cinvītety adhidevatam
- 10
अथाधियज्ञम्
यान् अमून् एकशतम् उद्बाहून्पुरुषान्मिमीते स विधैकशतविधः
स चितिभिर् एव सप्तविधः
षडृतव्यवत्यश्चितयः
अग्निर् एव सप्तमी विधा
athādhiyajñam
yān amūn ekaśatam udbāhūnpuruṣānmimīte sa vidhaikaśatavidhaḥ
sa citibhir eva saptavidhaḥ
ṣaḍṛtavyavatyaścitayaḥ
agnir eva saptamī vidhā
- 11
स उ वा इष्टकैकशतविधः
याः पञ्चाशत्प्रथमा इष्टका याश्चोत्तमास्ताः शतं विधा
अथ या एतद् अन्तरेणेष्टका उपधीयन्ते सैवैकशततमी विधा
sa u vā iṣṭakaikaśatavidhaḥ
yāḥ pañcāśatprathamā iṣṭakā yāścottamāstāḥ śataṃ vidhā
atha yā etad antareṇeṣṭakā upadhīyante saivaikaśatatamī vidhā
- 12
स उ एव यजुस्तेजाः यजुरेकशतविधः
यानि पञ्चाशत्प्रथमानि यजूंषि यानि चोत्तमानि ताः शतं विधाः
अथ यान्य् एतद् अन्तरेण यजूंषि क्रियन्ते सैवैकशततमी विधा
एवम् उ सप्तविध एकशतविधो भवति
स यः शतायुतायां कामो य एकशतविधे सप्तविधेन हैव तम् एवंविद् आप्नोति
sa u eva yajustejāḥ yajurekaśatavidhaḥ
yāni pañcāśatprathamāni yajūṃṣi yāni cottamāni tāḥ śataṃ vidhāḥ
atha yāny etad antareṇa yajūṃṣi kriyante saivaikaśatatamī vidhā
evam u saptavidha ekaśatavidho bhavati
sa yaḥ śatāyutāyāṃ kāmo ya ekaśatavidhe saptavidhena haiva tam evaṃvid āpnoti
- 13
एवं वाव सर्वे यज्ञाः एकशतविधा आग्निहोत्राद् ऋग्भिर्यजुर्भिः पदैर् अक्षरैः कर्मभिः सामभिः
स यः शतायुतायां कामो य एकशतविधे यः सप्तविधे यज्ञेन यज्ञेन हैव तम् एवंविद् आप्नोतीत्य् उ एवाधियज्ञम्
evaṃ vāva sarve yajñāḥ ekaśatavidhā āgnihotrād ṛgbhiryajurbhiḥ padair akṣaraiḥ karmabhiḥ sāmabhiḥ
sa yaḥ śatāyutāyāṃ kāmo ya ekaśatavidhe yaḥ saptavidhe yajñena yajñena haiva tam evaṃvid āpnotīty u evādhiyajñam
- 14
अथाध्यात्मम्
पञ्चेमाश्चतुर्विधा अङ्गुलयो द्वे कल्कुषी दोर् अंसफलकं चाक्षश्च
तत्पञ्चविंशतिः
एवम् इमानीतराण्य् अङ्गानि
ताः शतं विधाः
आत्मैवैकशततमी विधा
उक्तं सप्तविधतायै
athādhyātmam
pañcemāścaturvidhā aṅgulayo dve kalkuṣī dor aṃsaphalakaṃ cākṣaśca
tatpañcaviṃśatiḥ
evam imānītarāṇy aṅgāni
tāḥ śataṃ vidhāḥ
ātmaivaikaśatatamī vidhā
uktaṃ saptavidhatāyai
- 15
स उ एव प्राणतेजाः प्राणैकशतविधो ऽन्वङ्गम्
अङ्गे ऽङ्गे हि प्राणः
स यः शतायुतायां कामो य एकशतविधे यः सप्तविधे यः सर्वेषु यज्ञेषु विद्याया हैव तम् एवंविद् आप्नोति
सर्वैर्हि यज्ञैर् आत्मानं सम्पन्नं विदे
sa u eva prāṇatejāḥ prāṇaikaśatavidho 'nvaṅgam
aṅge 'ṅge hi prāṇaḥ
sa yaḥ śatāyutāyāṃ kāmo ya ekaśatavidhe yaḥ saptavidhe yaḥ sarveṣu yajñeṣu vidyāyā haiva tam evaṃvid āpnoti
sarvairhi yajñair ātmānaṃ sampannaṃ vide
- 16
त्रीणि वा इमानि पञ्चविधानि संवत्सरो ऽग्निः पुरुषः
तेषाम्पञ्च विधा अन्नम्पानं श्रीर्ज्योतिर् अमृतम्
यद् एव संवत्सरे ऽन्नं तद् अन्नम्
या आपस्तत्पानम्
रात्रिर् एव श्रीः
श्रियां हैतद्रात्र्यां सर्वाणि भूतानि संवसन्ति
अहर्ज्योतिः
आदित्यो ऽमृतम्
इत्य् अधिदेवतम्
trīṇi vā imāni pañcavidhāni saṃvatsaro 'gniḥ puruṣaḥ
teṣāmpañca vidhā annampānaṃ śrīrjyotir amṛtam
yad eva saṃvatsare 'nnaṃ tad annam
yā āpastatpānam
rātrir eva śrīḥ
śriyāṃ haitadrātryāṃ sarvāṇi bhūtāni saṃvasanti
aharjyotiḥ
ādityo 'mṛtam
ity adhidevatam
- 17
अथाधियज्ञम्
यद् एवाग्नाव् अन्नम् उपधीयते तद् अन्नम्
या आपस्तत्पानम्
परिश्रित एव श्रीः
तद्धि रात्रीणां रूपम्
यजुष्मत्यो ज्योतिः
तद्ध्य् अह्नां रूपम्
अग्निर् अमृतम्
तद्ध्य् आदित्यस्य रूपम्
इत्य् उ एवाधियज्ञम्
athādhiyajñam
yad evāgnāv annam upadhīyate tad annam
yā āpastatpānam
pariśrita eva śrīḥ
taddhi rātrīṇāṃ rūpam
yajuṣmatyo jyotiḥ
taddhy ahnāṃ rūpam
agnir amṛtam
taddhy ādityasya rūpam
ity u evādhiyajñam
- 18
अथाध्यात्मम्
यद् एव पुरुषे ऽन्नं तद् अन्नम्
या आपस्तत्पानम्
अस्थीन्य् एव श्रीः
तद्धि परिश्रितां रूपम्
मज्जानो ज्योतिः
तद्धि यजुष्मतीनां रूपम्
प्राणो ऽमृतम्
तद्ध्य् अग्ने रूपम्
प्राणो ऽग्निः
प्राणो ऽमृतम्
इत्य् उ वा आहुः
athādhyātmam
yad eva puruṣe 'nnaṃ tad annam
yā āpastatpānam
asthīny eva śrīḥ
taddhi pariśritāṃ rūpam
majjāno jyotiḥ
taddhi yajuṣmatīnāṃ rūpam
prāṇo 'mṛtam
taddhy agne rūpam
prāṇo 'gniḥ
prāṇo 'mṛtam
ity u vā āhuḥ
- 19
अन्नाद्वा अशनाया निवर्तते पानात्पिपासा श्रियै पाप्मा ज्योतिषस्तमो ऽमृतान्मृत्युः
नि ह वा अस्माद् एतानि सर्वाणि वर्तन्ते ऽप पुनर्मृत्युं जयति सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद
तद् एतद् अमृतम् इत्य् एवामुत्रोपासीतायुर् इतीह
प्राण इति हैक उपासते प्राणो ऽग्निः प्राणो ऽमृतम् इति वदन्तः
न तथा विद्यात्
अध्रुवं वै तद्यत्प्राणः
तं ते विष्याम्य् आयुषो न मध्याद् इति ह्य् अपि यजुषाभ्युक्तम्
तस्माद् एनद् अमृतम् इत्य् एवामुत्रोपासीतायुर् इतीह
तथो ह सर्वम् आयुर् एति
annādvā aśanāyā nivartate pānātpipāsā śriyai pāpmā jyotiṣastamo 'mṛtānmṛtyuḥ
ni ha vā asmād etāni sarvāṇi vartante 'pa punarmṛtyuṃ jayati sarvam āyur eti ya evaṃ veda
tad etad amṛtam ity evāmutropāsītāyur itīha
prāṇa iti haika upāsate prāṇo 'gniḥ prāṇo 'mṛtam iti vadantaḥ
na tathā vidyāt
adhruvaṃ vai tadyatprāṇaḥ
taṃ te viṣyāmy āyuṣo na madhyād iti hy api yajuṣābhyuktam
tasmād enad amṛtam ity evāmutropāsītāyur itīha
tatho ha sarvam āyur eti

