35 shlokas
- 1
गम्यबाहुल्ये बहु प्रतिदिनं च लभमाना नैकं प्रतिगृह्णीयात्
gamyabāhulye bahu pratidinaṃ ca labhamānā naikaṃ pratigṛhṇīyāt
- 2
देशं कालं स्थितिम् आत्मनो गुणान्सौभाग्यं चान्याभ्यो न्यूनातिरिक्ततां चावेक्ष्य रजन्याम् अर्थं स्थापयेत्
deśaṃ kālaṃ sthitim ātmano guṇānsaubhāgyaṃ cānyābhyo nyūnātiriktatāṃ cāvekṣya rajanyām arthaṃ sthāpayet
- 3
गम्ये दूतांश्च प्रयोजयेत्
तत्प्रतिबद्धांश्च स्वयं प्रहिणुयात्
gamye dūtāṃśca prayojayet
tatpratibaddhāṃśca svayaṃ prahiṇuyāt
- 4
द्विस्त्रिश्चतुर् इति लाभातिशयग्रहार्थम् एकस्यापि गच्छेत्
परिग्रहं च चरेत्
dvistriścatur iti lābhātiśayagrahārtham ekasyāpi gacchet
parigrahaṃ ca caret
- 5
गम्ययौगपद्ये तु लाभसाम्ये यद्द्रव्यार्थिनी स्यात्तद्दायिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः
gamyayaugapadye tu lābhasāmye yaddravyārthinī syāttaddāyini viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ
- 6
अप्रत्यादेयत्वात्सर्वकार्याणां तन्मूलत्वाद्धिरण्यद इति वात्स्यायनः
apratyādeyatvātsarvakāryāṇāṃ tanmūlatvāddhiraṇyada iti vātsyāyanaḥ
- 7
सुवर्णरजतताम्रकांस्यलोहभाण्डोपस्करास्तरणप्रावरणवासोविशेषगन्धद्रव्यकटुकभाण्डघृततैलधान्यपशुजातीनां पूर्वपूर्वतो विशेषः
यत्तत्र साम्याद्वा द्रव्यसाम्ये मित्रवाक्याद् अतिपातित्वाद् आयतितो गम्यगुणतः प्रीतितश्च विशेषः
suvarṇarajatatāmrakāṃsyalohabhāṇḍopaskarāstaraṇaprāvaraṇavāsoviśeṣagandhadravyakaṭukabhāṇḍaghṛtatailadhānyapaśujātīnāṃ pūrvapūrvato viśeṣaḥ
yattatra sāmyādvā dravyasāmye mitravākyād atipātitvād āyatito gamyaguṇataḥ prītitaśca viśeṣaḥ
- 8
रागित्यागिनोस्त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः
rāgityāginostyāgini viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ
- 9
शक्यो हि रागिणि त्याग आधातुम्
śakyo hi rāgiṇi tyāga ādhātum
- 10
लुब्धो ऽपि हि रक्तस्त्यजति न तु त्यागी निर्बन्धाद्रज्यत इति वात्स्यायनः
lubdho 'pi hi raktastyajati na tu tyāgī nirbandhādrajyata iti vātsyāyanaḥ
- 11
तत्रापि धनवदधनवतोर्धनवति विशेषः
त्यागिप्रयोजनकर्त्रोः प्रयोजनकर्तरि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः
tatrāpi dhanavadadhanavatordhanavati viśeṣaḥ
tyāgiprayojanakartroḥ prayojanakartari viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ
- 12
प्रयोजनकर्ता सकृत्कृत्वा कृतिनम् आत्मानं मन्यते त्यागी पुनर् अतीतं नापेक्षत इति वात्स्यायनः
prayojanakartā sakṛtkṛtvā kṛtinam ātmānaṃ manyate tyāgī punar atītaṃ nāpekṣata iti vātsyāyanaḥ
- 13
तत्राप्यात्ययिकतो विशेषः
कृतज्ञत्यागिनोस्त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः
tatrāpyātyayikato viśeṣaḥ
kṛtajñatyāginostyāgini viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ
- 14
चिरम् आराधितो ऽपि त्यागी व्यलीकम् एकम् उपलभ्य प्रतिगणिकया वा मिथ्यादूषितः श्रमम् अतीतं नापेक्षते
प्रायेण हि तेजस्विन ऋजवो ऽनादृताश्च त्यागिनो भवन्ति
कृतज्ञस्तु पूर्वश्रमापेक्षी न सहसा विरज्यते
परीक्षितशीलत्वाच्च न मिथ्या दूष्यत इति वात्स्यायनः
ciram ārādhito 'pi tyāgī vyalīkam ekam upalabhya pratigaṇikayā vā mithyādūṣitaḥ śramam atītaṃ nāpekṣate
prāyeṇa hi tejasvina ṛjavo 'nādṛtāśca tyāgino bhavanti
kṛtajñastu pūrvaśramāpekṣī na sahasā virajyate
parīkṣitaśīlatvācca na mithyā dūṣyata iti vātsyāyanaḥ
- 15
तत्राप्यायतितो विशेषः
tatrāpyāyatito viśeṣaḥ
- 16
मित्रवचनार्थागमयोर् अर्थागमे विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः
mitravacanārthāgamayor arthāgame viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ
- 17
सो ऽपि ह्यर्थागमो भविता
मित्रं तु सकृद्वाक्ये प्रतिहते कलुषितं स्याद् इति वात्स्यायनः
so 'pi hyarthāgamo bhavitā
mitraṃ tu sakṛdvākye pratihate kaluṣitaṃ syād iti vātsyāyanaḥ
- 18
तत्राप्यतिपाततो विशेषः
tatrāpyatipātato viśeṣaḥ
- 19
तत्र कार्यसंदर्शनेन मित्रम् अनुनीय श्वोभूते वचनम् अस्त्व् इति ततो ऽतिपातिनम् अर्थं प्रतिगृह्णीयात्
tatra kāryasaṃdarśanena mitram anunīya śvobhūte vacanam astv iti tato 'tipātinam arthaṃ pratigṛhṇīyāt
- 20
अर्थागमानर्थप्रतीघातयोर् अर्थागमे विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः
arthāgamānarthapratīghātayor arthāgame viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ
- 21
अर्थः परिमितावच्छेदः अनर्थः पुनः सकृत्प्रसृतो न ज्ञायते क्वावतिष्ठत इति वात्स्यायनः
arthaḥ parimitāvacchedaḥ anarthaḥ punaḥ sakṛtprasṛto na jñāyate kvāvatiṣṭhata iti vātsyāyanaḥ
- 22
तत्रापि गुरुलाघवकृतो विशेषः
tatrāpi gurulāghavakṛto viśeṣaḥ
- 23
एतेनार्थसंशयाद् अनर्थप्रतीकारे विशेषो व्याख्यातः
etenārthasaṃśayād anarthapratīkāre viśeṣo vyākhyātaḥ
- 24
देवकुलतडागारामाणाम्करणम्स्थलीनाम् अग्निचैत्यानां निबन्धनम्गोसहस्राणां पात्रान्तरितं ब्राह्मणेभ्यो दानम्देवतानां पूजोपहारप्रवर्तनम्तद्व्ययसहिष्णोर्वा धनस्य परिग्रहणम् इत्युत्तमगणिकानां लाभातिशयः
devakulataḍāgārāmāṇāmkaraṇamsthalīnām agnicaityānāṃ nibandhanamgosahasrāṇāṃ pātrāntaritaṃ brāhmaṇebhyo dānamdevatānāṃ pūjopahārapravartanamtadvyayasahiṣṇorvā dhanasya parigrahaṇam ityuttamagaṇikānāṃ lābhātiśayaḥ
- 25
सार्वाङ्गिको ऽलंकारयोगो गृहस्योदारस्य करणम्
महार्हैर्भाण्डैः परिचारकैश्च गृहपरिच्छदस्योज्ज्वलतेति रूपाजीवानां लाभातिशयः
sārvāṅgiko 'laṃkārayogo gṛhasyodārasya karaṇam
mahārhairbhāṇḍaiḥ paricārakaiśca gṛhaparicchadasyojjvalateti rūpājīvānāṃ lābhātiśayaḥ
- 26
नित्यं शुक्लम् आच्छादनम् अपक्षुधम् अन्नपानं नित्यं सौगन्धिकेन ताम्बूलेन च योगः सहिरण्यभागम् अलंकरणम् इति कुम्भदासीनां लाभातिशयः
nityaṃ śuklam ācchādanam apakṣudham annapānaṃ nityaṃ saugandhikena tāmbūlena ca yogaḥ sahiraṇyabhāgam alaṃkaraṇam iti kumbhadāsīnāṃ lābhātiśayaḥ
- 27
एतेन प्रदेशेन मध्यमाधमानाम् अपि लाभातिशयान्सर्वासाम् एव योजयेद् इत्याचार्याः
etena pradeśena madhyamādhamānām api lābhātiśayānsarvāsām eva yojayed ityācāryāḥ
- 28
देशकालविभवसामर्थ्यानुरागलोकप्रवृत्तिवशाद् अनियतलाभादियमवृत्तिर् इति वात्स्यायनः
deśakālavibhavasāmarthyānurāgalokapravṛttivaśād aniyatalābhādiyamavṛttir iti vātsyāyanaḥ
- 29
गम्यम् अन्यतो निवारयितुकामा सक्तम् अन्यस्याम् अपहर्तुकामा वा अन्यां वा लाभतो वियुयुक्षमाणागम्यसंसर्गाद् आत्मनः स्थानं वृद्धिम् आयतिम् अभिगम्यतां च मन्यमाना अनर्थप्रतीकारे वा साहायम् एनं कारयितुकामा सक्तस्य वा अन्यस्य व्यलीकार्थिनी पूर्वोपकारम् अकृतम् इव पश्यन्ती केवल प्रीत्यर्थिनी वा कल्याणबुद्धेर् अल्पम् अपि लाभं प्रतिगृह्णीयात्
gamyam anyato nivārayitukāmā saktam anyasyām apahartukāmā vā anyāṃ vā lābhato viyuyukṣamāṇāgamyasaṃsargād ātmanaḥ sthānaṃ vṛddhim āyatim abhigamyatāṃ ca manyamānā anarthapratīkāre vā sāhāyam enaṃ kārayitukāmā saktasya vā anyasya vyalīkārthinī pūrvopakāram akṛtam iva paśyantī kevala prītyarthinī vā kalyāṇabuddher alpam api lābhaṃ pratigṛhṇīyāt
- 30
आयत्यर्थिनी तु तम् आश्रित्य चानर्थं प्रतिचिकीर्षन्ती नैव प्रतिगृह्णीयात्
āyatyarthinī tu tam āśritya cānarthaṃ praticikīrṣantī naiva pratigṛhṇīyāt

