15 shlokas
- 1
वेश्यानां पुरुषाधिगमे रतिर्वृत्तिश्च सर्गात्
रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं कृत्रिमम् अर्थार्थम्
तद् अपि स्वाभाविकवद्रूपयेत्
कामपरासु हि पुंसां विश्वासयोगात्
अलुब्धतां च ख्यापयेत्तस्य निदर्शनार्थम्
न चानुपायेनार्थान्साधयेद् आयतिसंरक्षणार्थम्
नित्यम् अलंकारयोगिनी राजमार्गावलोकिनी दृश्यमाना न चातिविवृता तिष्ठेत्
पण्यसधर्मत्वात्
veśyānāṃ puruṣādhigame ratirvṛttiśca sargāt
ratitaḥ pravartanaṃ svābhāvikaṃ kṛtrimam arthārtham
tad api svābhāvikavadrūpayet
kāmaparāsu hi puṃsāṃ viśvāsayogāt
alubdhatāṃ ca khyāpayettasya nidarśanārtham
na cānupāyenārthānsādhayed āyatisaṃrakṣaṇārtham
nityam alaṃkārayoginī rājamārgāvalokinī dṛśyamānā na cātivivṛtā tiṣṭhet
paṇyasadharmatvāt
- 2
यैर्नायकम् आवर्जयेद् अन्याभ्यश्चावच्छिन्द्याद् आत्मनश्चानर्थं प्रतिकुर्याद् अर्थं च साधयेन्न च गम्यैः परिभूयेत तान्सहायान्कुर्यात्
ते त्व् आरक्षकपुरुषा धर्माधिकरणस्था दैवज्ञा विक्रान्ताः शूराः समानविद्याः कलाग्राहिणः पीठमर्दविटविदूषकमालाकारगन्धिकशौण्डिकरजकनापितभिक्षुकास्ते च ते च कार्ययोगात्
yairnāyakam āvarjayed anyābhyaścāvacchindyād ātmanaścānarthaṃ pratikuryād arthaṃ ca sādhayenna ca gamyaiḥ paribhūyeta tānsahāyānkuryāt
te tv ārakṣakapuruṣā dharmādhikaraṇasthā daivajñā vikrāntāḥ śūrāḥ samānavidyāḥ kalāgrāhiṇaḥ pīṭhamardaviṭavidūṣakamālākāragandhikaśauṇḍikarajakanāpitabhikṣukāste ca te ca kāryayogāt
- 3
केवलार्थास्त्वमी गम्याः स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्तमानो वित्तवान् अपरोक्षवृत्तिर् अधिकरणवान् अकृच्छ्राधिगतवित्तः
संघर्षवान्संततायः सुभगमानी श्लाघनकः षण्डकश्च पुंशब्दार्थी
समानस्पर्धी स्वभावतस्त्यागी
राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैवप्रमाणो वित्तावमानी गुरूणां शासनातिगः सजातानां लक्ष्यभूतः सवित्त एकपुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्नकामः शूरो वैद्यश्चेति
kevalārthāstvamī gamyāḥ svatantraḥ pūrve vayasi vartamāno vittavān aparokṣavṛttir adhikaraṇavān akṛcchrādhigatavittaḥ
saṃgharṣavānsaṃtatāyaḥ subhagamānī ślāghanakaḥ ṣaṇḍakaśca puṃśabdārthī
samānaspardhī svabhāvatastyāgī
rājani mahāmātre vā siddho daivapramāṇo vittāvamānī gurūṇāṃ śāsanātigaḥ sajātānāṃ lakṣyabhūtaḥ savitta ekaputro liṅgī pracchannakāmaḥ śūro vaidyaśceti
- 4
प्रीतियशोऽर्थास्तु गुणतो ऽधिगम्याः
prītiyaśo'rthāstu guṇato 'dhigamyāḥ
- 5
महाकुलीनो विद्धान्सर्वसमयज्ञः कविर् आख्यानकुशलो वाग्मी प्रगल्भो विविधशिल्पज्ञो वृद्धदर्शी स्थूललक्षो महोत्साहो दृढभक्तिर् अनसूयकस्त्यागी मित्रवत्सलो घटागोष्ठीप्रेक्षणकसमाजसमस्याक्रीडनशीलो नीरुजो ऽव्यङ्गशरीरः प्राणवान् अमद्यपो वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रणेता लालयिता च
न चासां वशगः स्वतन्त्रवृत्तिर् अनिष्ठुरो ऽनीर्ष्यालुर् अनवशङ्की चेति नायकगुणाः
mahākulīno viddhānsarvasamayajñaḥ kavir ākhyānakuśalo vāgmī pragalbho vividhaśilpajño vṛddhadarśī sthūlalakṣo mahotsāho dṛḍhabhaktir anasūyakastyāgī mitravatsalo ghaṭāgoṣṭhīprekṣaṇakasamājasamasyākrīḍanaśīlo nīrujo 'vyaṅgaśarīraḥ prāṇavān amadyapo vṛṣo maitraḥ strīṇāṃ praṇetā lālayitā ca
na cāsāṃ vaśagaḥ svatantravṛttir aniṣṭhuro 'nīrṣyālur anavaśaṅkī ceti nāyakaguṇāḥ
- 6
नायिकायाः पुना रूपयौवनलक्षणमाधुर्ययोगिनी गुणेष्वनुरक्ता न तथार्थेषु प्रीतिसंयोगशीला स्थिरम् अतिरेकजातीया विशेषार्थिनी नित्यम् अकदर्यवृत्तिर्गोष्ठीकलाप्रिया चेति
nāyikāyāḥ punā rūpayauvanalakṣaṇamādhuryayoginī guṇeṣvanuraktā na tathārtheṣu prītisaṃyogaśīlā sthiram atirekajātīyā viśeṣārthinī nityam akadaryavṛttirgoṣṭhīkalāpriyā ceti
- 7
नायिका पुनर्बुद्धिशीलाचार आर्जवं कृतज्ञता दीर्घदूरदर्शित्वं अविसंवादिता देशकालज्ञता नागरकता दैन्यातिहासपैशुन्यपरिवादक्रोधलोभस्तम्भचापलवर्जनं पूर्वाभिभाषिता कामसूत्रकौशलं तदङ्गविद्यासु चेति साधारणगुणाः
गुणविपर्यये दोषाः
nāyikā punarbuddhiśīlācāra ārjavaṃ kṛtajñatā dīrghadūradarśitvaṃ avisaṃvāditā deśakālajñatā nāgarakatā dainyātihāsapaiśunyaparivādakrodhalobhastambhacāpalavarjanaṃ pūrvābhibhāṣitā kāmasūtrakauśalaṃ tadaṅgavidyāsu ceti sādhāraṇaguṇāḥ
guṇaviparyaye doṣāḥ
- 8
क्षयी रोगी कृमिशकृद्वायसास्यः प्रियकलत्रः परुषवाक्कदर्यो निर्घृणो गुरुजनपरित्यक्तः स्तेनो दम्भशीलो मूलकर्मणि प्रसक्तो मानापमानयोर् अनपेक्षी द्वेष्यैर् अप्यर्थहार्यो विलज्ज इत्यगम्याः
kṣayī rogī kṛmiśakṛdvāyasāsyaḥ priyakalatraḥ paruṣavākkadaryo nirghṛṇo gurujanaparityaktaḥ steno dambhaśīlo mūlakarmaṇi prasakto mānāpamānayor anapekṣī dveṣyair apyarthahāryo vilajja ityagamyāḥ
- 9
रागो भयम् अर्थः संघर्षो वैरनिर्यातनं जिज्ञासा पक्षः खेदो घर्मो यशो ऽनुकम्पा सुहृद्वाक्यं ह्रीः प्रियसादृश्यं धन्यता रागापनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यम् आयतिश्च गमनकारणानि भवन्तीत्याचार्याः
अर्थो ऽनर्थप्रतीघातः प्रीतिश्चेति वात्स्यायनः
अर्थस्तु प्रीत्या न बाधितः
अस्य प्राधान्यात्
भयादिषु तु गुरुलाघवं परीक्ष्यम् इति सहायगम्यागम्यकारणचिन्ता
rāgo bhayam arthaḥ saṃgharṣo vairaniryātanaṃ jijñāsā pakṣaḥ khedo gharmo yaśo 'nukampā suhṛdvākyaṃ hrīḥ priyasādṛśyaṃ dhanyatā rāgāpanayaḥ sājātyaṃ sāhaveśyaṃ sātatyam āyatiśca gamanakāraṇāni bhavantītyācāryāḥ
artho 'narthapratīghātaḥ prītiśceti vātsyāyanaḥ
arthastu prītyā na bādhitaḥ
asya prādhānyāt
bhayādiṣu tu gurulāghavaṃ parīkṣyam iti sahāyagamyāgamyakāraṇacintā
- 10
उपमन्त्रितापि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात्
पुरुषाणां सुलभावमानित्वात्
भावजिज्ञासार्थं परिचारकमुखान्संवाहकगायनवैहासिकान्गम्ये तद्भक्तान्वा प्रणिदध्यात्
तदभावे पीठमर्दादीन्
तेभ्यो नायकस्य शौचाशौचं रागापरागौ सक्तासक्तां दानादाने च विद्यात्
संभावितेन च सह विटपुरोगां प्रीतिं योजयेत्
upamantritāpi gamyena sahasā na pratijānīyāt
puruṣāṇāṃ sulabhāvamānitvāt
bhāvajijñāsārthaṃ paricārakamukhānsaṃvāhakagāyanavaihāsikāngamye tadbhaktānvā praṇidadhyāt
tadabhāve pīṭhamardādīn
tebhyo nāyakasya śaucāśaucaṃ rāgāparāgau saktāsaktāṃ dānādāne ca vidyāt
saṃbhāvitena ca saha viṭapurogāṃ prītiṃ yojayet
- 11
लावककुक्कुटमेषयुद्धशुकशारिकाप्रलापनप्रेक्षणककलाव्यपदेशेन पीठमर्दो नायकं तस्या उदवसितम् आनयेत्
तां वा तस्य
आगतस्य प्रीतिकौतुकजननं किंचिद्द्रव्यजातं स्वयम् इदम् असाधारणोपभोग्यम् इति प्रीतिदायं दद्यात्
यत्र च रमते तया गोष्ठ्यैनम् उपचारैश्च रञ्जयेत्
lāvakakukkuṭameṣayuddhaśukaśārikāpralāpanaprekṣaṇakakalāvyapadeśena pīṭhamardo nāyakaṃ tasyā udavasitam ānayet
tāṃ vā tasya
āgatasya prītikautukajananaṃ kiṃciddravyajātaṃ svayam idam asādhāraṇopabhogyam iti prītidāyaṃ dadyāt
yatra ca ramate tayā goṣṭhyainam upacāraiśca rañjayet
- 12
गते च सपरिहासप्रलापां सोपायनां परिचारिकाम् अभीक्ष्णं प्रेषयेत्
सपीठमर्दायाश्च कारणापदेशेन स्वयं गमनम् इति गम्योपावर्तनम्
gate ca saparihāsapralāpāṃ sopāyanāṃ paricārikām abhīkṣṇaṃ preṣayet
sapīṭhamardāyāśca kāraṇāpadeśena svayaṃ gamanam iti gamyopāvartanam
- 13
भवन्ति चात्र श्लोकाः
ताम्बूलानि स्रजश्चैव संस्कृतं चानुलेपनम्
आगतस्याहरेत्प्रीत्या कलागोष्ठीश्च योजयेत्
bhavanti cātra ślokāḥ
tāmbūlāni srajaścaiva saṃskṛtaṃ cānulepanam
āgatasyāharetprītyā kalāgoṣṭhīśca yojayet
- 14
द्रव्याणि प्रणये दद्यात्कुर्याच्च परिवर्तनम्
संप्रयोगस्य चाकूतं निजेनैव प्रयोजयेत्
dravyāṇi praṇaye dadyātkuryācca parivartanam
saṃprayogasya cākūtaṃ nijenaiva prayojayet
- 15
प्रीतिदायैर् उपन्यासैर् उपचारैश्च केवलैः
गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत्तं ततः परम्
prītidāyair upanyāsair upacāraiśca kevalaiḥ
gamyena saha saṃsṛṣṭā rañjayettaṃ tataḥ param

