25 shlokas
- 1
वर्तमानं निष्पीडितार्थम् उत्सृजन्ती पूर्वसंसृष्टेन सह संदध्यात्
vartamānaṃ niṣpīḍitārtham utsṛjantī pūrvasaṃsṛṣṭena saha saṃdadhyāt
- 2
स चेद् अवसितार्थो वित्तवान्सानुरागश्च ततः संधेयः
sa ced avasitārtho vittavānsānurāgaśca tataḥ saṃdheyaḥ
- 3
अन्यत्र गतस्तर्कयितव्यः
स कार्ययुक्त्या षड्विधः
anyatra gatastarkayitavyaḥ
sa kāryayuktyā ṣaḍvidhaḥ
- 4
इतः स्वयम् अपसृतस्ततो ऽपि स्वयम् एवापसृतः
इतस्ततश्च निष्कासितापसृतः
इतः स्वयम् अपसृतस्ततो निष्कासितापसृतः
इतः स्वयम् अपसृतस्तत्र स्थितः
इतो निष्कासितापसृतस्ततः स्वयम् अपसृतः
इतो निष्कासितापसृतस्तत्र स्थितः
itaḥ svayam apasṛtastato 'pi svayam evāpasṛtaḥ
itastataśca niṣkāsitāpasṛtaḥ
itaḥ svayam apasṛtastato niṣkāsitāpasṛtaḥ
itaḥ svayam apasṛtastatra sthitaḥ
ito niṣkāsitāpasṛtastataḥ svayam apasṛtaḥ
ito niṣkāsitāpasṛtastatra sthitaḥ
- 5
इतस्ततश्च स्वयम् एवापसृत्योपजपति चेद् उभयोर्गुणान् अपेक्षी चलबुद्धिर् असंधेयः
itastataśca svayam evāpasṛtyopajapati ced ubhayorguṇān apekṣī calabuddhir asaṃdheyaḥ
- 6
इतस्ततश्च निष्कासितापसृतः स्थिरबुद्धिः
स चेद् अन्यतो बहुलभमानया निष्कासितः स्यात्ससारो ऽपि तया रोषितो ममामर्षाद्बहु दास्यतीति संधेयः
itastataśca niṣkāsitāpasṛtaḥ sthirabuddhiḥ
sa ced anyato bahulabhamānayā niṣkāsitaḥ syātsasāro 'pi tayā roṣito mamāmarṣādbahu dāsyatīti saṃdheyaḥ
- 7
निःसारतया कदर्यतया वा त्यक्तो न श्रेयान्
niḥsāratayā kadaryatayā vā tyakto na śreyān
- 8
इतः स्वयम् अपसृतस्ततो निष्कासितापसृतो यद्यतिरिक्तम् आदौ च दद्यात्ततः प्रतिग्राह्यः
itaḥ svayam apasṛtastato niṣkāsitāpasṛto yadyatiriktam ādau ca dadyāttataḥ pratigrāhyaḥ
- 9
इतः स्वयम् अपसृत्य तत्र स्थित उपजपंस्तर्कयितव्यः
itaḥ svayam apasṛtya tatra sthita upajapaṃstarkayitavyaḥ
- 10
विशेषार्थी चागतस्ततो विशेषम् अपश्यन्न् आगन्तुकामो मां जिज्ञासितुकामः स आगत्य सानुरागत्वाद्दास्यति
तस्यां वा दोषान्दृष्ट्वा मयि भूयिष्ठान्गुणान् अधुना पश्यति स गुणदर्शी भूयिष्ठं दास्यति
viśeṣārthī cāgatastato viśeṣam apaśyann āgantukāmo māṃ jijñāsitukāmaḥ sa āgatya sānurāgatvāddāsyati
tasyāṃ vā doṣāndṛṣṭvā mayi bhūyiṣṭhānguṇān adhunā paśyati sa guṇadarśī bhūyiṣṭhaṃ dāsyati
- 11
बालो वा नैकत्रदृष्टिर् अतिसंधानप्रधानो वा हरिद्रारागो वा यत्किंचनकारी वा इत्यवेत्य संदध्यान्न वा
bālo vā naikatradṛṣṭir atisaṃdhānapradhāno vā haridrārāgo vā yatkiṃcanakārī vā ityavetya saṃdadhyānna vā
- 12
इतो निष्कासितापसृतस्ततः स्वयम् अपसृत उपजपंस्तर्कयितव्यः
अनुरागाद् आगन्तुकामः स बहु दास्यति
मम गुणैर्भावितो यो ऽन्यस्यां न रमते
ito niṣkāsitāpasṛtastataḥ svayam apasṛta upajapaṃstarkayitavyaḥ
anurāgād āgantukāmaḥ sa bahu dāsyati
mama guṇairbhāvito yo 'nyasyāṃ na ramate
- 13
पूर्वम् अयोगेन वा मया निष्कासितः स मां शीलयित्वा वैरं निर्यातयितुकामो धनम् अभियोगाद्वा मयास्यापहृतं तद्विश्वास्य प्रतीपम् आदातुकामो निर्वेष्टुकामो वा मां वर्तमानोद्भेदयित्वा त्यक्तुकाम इत्यकल्याणबुद्धिर् असंधेयः
pūrvam ayogena vā mayā niṣkāsitaḥ sa māṃ śīlayitvā vairaṃ niryātayitukāmo dhanam abhiyogādvā mayāsyāpahṛtaṃ tadviśvāsya pratīpam ādātukāmo nirveṣṭukāmo vā māṃ vartamānodbhedayitvā tyaktukāma ityakalyāṇabuddhir asaṃdheyaḥ
- 14
अन्यथाबुद्धिः कालेन लम्भयितव्यः
anyathābuddhiḥ kālena lambhayitavyaḥ
- 15
इतो निष्कासितस्तत्र स्थित उपजपन्न् एतेन व्याख्यातः
ito niṣkāsitastatra sthita upajapann etena vyākhyātaḥ
- 16
तेषु उपजपत्स्वन्यत्र स्थितः स्वयम् उपजपेत्
teṣu upajapatsvanyatra sthitaḥ svayam upajapet
- 17
व्यलीकार्थं निष्कासितो मयासावन्यत्र गतो यत्नाद् आनेतव्यः
इतः प्रवृत्तसंभाषो वा ततो भेदम् अवाप्स्यति
वर्तमानस्य चेद् अर्थविघातं करिष्यति
अर्थागमकालो वास्य
स्थानवृद्धिर् अस्य जाता
लब्धम् अनेनाधिकरणम्
दारैर्वियुक्तः
पारतन्त्र्याद्व्यावृत्तः
पित्रा भ्रात्रा वा विभक्तः
अनेन वा प्रतिबद्धम् अनेन संधिं कृत्वा नायकं धनिनम् अवाप्स्यामि
विमानितो वा भार्यया तम् एव तस्यां विक्रमयिष्यामि
अस्य वा मित्रं मद्द्वेषिणीं सपत्नीं कामयते तद् अमुना भेदयिष्यामि
चलचित्ततया वा लाघवम् एनम् आपादयिष्यामीति
vyalīkārthaṃ niṣkāsito mayāsāvanyatra gato yatnād ānetavyaḥ
itaḥ pravṛttasaṃbhāṣo vā tato bhedam avāpsyati
vartamānasya ced arthavighātaṃ kariṣyati
arthāgamakālo vāsya
sthānavṛddhir asya jātā
labdham anenādhikaraṇam
dārairviyuktaḥ
pāratantryādvyāvṛttaḥ
pitrā bhrātrā vā vibhaktaḥ
anena vā pratibaddham anena saṃdhiṃ kṛtvā nāyakaṃ dhaninam avāpsyāmi
vimānito vā bhāryayā tam eva tasyāṃ vikramayiṣyāmi
asya vā mitraṃ maddveṣiṇīṃ sapatnīṃ kāmayate tad amunā bhedayiṣyāmi
calacittatayā vā lāghavam enam āpādayiṣyāmīti
- 18
तस्य पीठमर्दादयो मातुर्दौःशील्येन नायिकायाः सत्यप्यनुरागे विवशायाः पूर्वं निष्कासनं वर्णयेयुः
वर्तमानेन चाकामायाः संसर्गं विद्वेषं च
तस्याश्च साभिज्ञानैः पूर्वानुरागैर् एनं प्रत्यापयेयुः
अभिज्ञानं च तत्कृतोपकारसम्बद्धं स्याद् इति विशीर्णप्रतिसंधानम्
tasya pīṭhamardādayo māturdauḥśīlyena nāyikāyāḥ satyapyanurāge vivaśāyāḥ pūrvaṃ niṣkāsanaṃ varṇayeyuḥ
vartamānena cākāmāyāḥ saṃsargaṃ vidveṣaṃ ca
tasyāśca sābhijñānaiḥ pūrvānurāgair enaṃ pratyāpayeyuḥ
abhijñānaṃ ca tatkṛtopakārasambaddhaṃ syād iti viśīrṇapratisaṃdhānam
- 19
अपूर्वपूर्वसंसृष्टयोः पूर्वसंसृष्टः श्रेयान्
स हि विदितशीलो दृष्टरागश्च सूपचारो भवतीत्याचार्याः
पूर्वसंसृष्टः सर्वतो निष्पीडितार्थत्वान्नात्यर्थम् अर्थदो दुःखं च पुनर्विश्वासयितुम्
अपूर्वस्तु सुखेनानुरज्यत इति वात्स्यायनः
तथापि पुरुषप्रकृतितो विशेषः
apūrvapūrvasaṃsṛṣṭayoḥ pūrvasaṃsṛṣṭaḥ śreyān
sa hi viditaśīlo dṛṣṭarāgaśca sūpacāro bhavatītyācāryāḥ
pūrvasaṃsṛṣṭaḥ sarvato niṣpīḍitārthatvānnātyartham arthado duḥkhaṃ ca punarviśvāsayitum
apūrvastu sukhenānurajyata iti vātsyāyanaḥ
tathāpi puruṣaprakṛtito viśeṣaḥ
- 20
भवन्ति चात्र श्लोकाः
अन्यां भेदयितुं गम्याद् अन्यतो गम्यम् एव वा
स्थितस्य चोपघातार्थं पुनः संधानम् इष्यते
bhavanti cātra ślokāḥ
anyāṃ bhedayituṃ gamyād anyato gamyam eva vā
sthitasya copaghātārthaṃ punaḥ saṃdhānam iṣyate
- 21
बिभेत्यन्यस्य संयोगाद्व्यलीकानि च नेक्षते
अतिसक्तः पुमान्यत्र भयाद्बहु ददाति च
bibhetyanyasya saṃyogādvyalīkāni ca nekṣate
atisaktaḥ pumānyatra bhayādbahu dadāti ca
- 22
असक्तम् अभिनन्देत सक्तं परिभवेत्तथा
अन्यदूतानुपाते च यः स्याद् अतिविशारदः
asaktam abhinandeta saktaṃ paribhavettathā
anyadūtānupāte ca yaḥ syād ativiśāradaḥ
- 23
तत्रोपयायिनं पूर्वं नारी कालेन योजयेत्
भवेच्चाच्छिन्नसंधाना न च सक्तं परित्यजेत्
tatropayāyinaṃ pūrvaṃ nārī kālena yojayet
bhaveccācchinnasaṃdhānā na ca saktaṃ parityajet
- 24
सक्तं तु वशिनं नारी सम्भाष्याप्यन्यतो व्रजेत्
ततश्चार्थम् उपादाय सक्तम् एवानुरञ्जयेत्
saktaṃ tu vaśinaṃ nārī sambhāṣyāpyanyato vrajet
tataścārtham upādāya saktam evānurañjayet
- 25
आयतिं प्रसमीक्ष्यादौ लाभं प्रीतिं च पुष्कलाम्
सौहृदं प्रतिसंदध्याद्विशीर्णं स्त्री विचक्षणा
āyatiṃ prasamīkṣyādau lābhaṃ prītiṃ ca puṣkalām
sauhṛdaṃ pratisaṃdadhyādviśīrṇaṃ strī vicakṣaṇā

