307 shlokas
- 1
उच्चित्योच्चित्य भुवि प्रहितनिगूढात्मदूतनीतानाम्
विजिगीषुर् इव कृतान्तः शूराणां संग्रहं कुरुते
uccityoccitya bhuvi prahitanigūḍhātmadūtanītānām
vijigīṣur iva kṛtāntaḥ śūrāṇāṃ saṃgrahaṃ kurute
- 2
विस्रब्धघातदोषः स्ववधाय खलस्य वीरकोपकरः
नवतरुभङ्गध्वनिर् इव हरिनिद्रातस्करः करिणः
visrabdhaghātadoṣaḥ svavadhāya khalasya vīrakopakaraḥ
navatarubhaṅgadhvanir iva harinidrātaskaraḥ kariṇaḥ
- 3
अथ प्रथमप्रेतपिण्डभुजि भुक्ते द्विजन्मनि गतेषूद्वेजनीयेष्व् अशौचदिवसेषु चक्षुर्दाहदायिनि दीयमाने द्विजेभ्यः शयनासनचामरातपत्रामत्रपत्त्रशस्त्रादिके नृपनिकटोपकरणकलापे नीतेषु तीर्थस्थानानि सह जनहृदयैः कीकसेषु कल्पितशोकशल्ये सुधानिचयचिते चिताचैत्यचिह्ने वनाय विसर्जिते महाजिजिति राजगजेन्द्रे क्रमेण च मन्देष्व् आक्रन्देषु विरलीभवत्सु च विलापेषु विश्राम्यत्य् अश्रुणि शिथिलीभवत्सु श्वसितेषु अविस्पष्टेषु हाकष्टाक्षरेषु उत्सार्यमाणासु च व्यसनशय्यासु उपदेशश्रवणक्षमेषु श्रोत्रेषु अनुरोधावधानयोग्येषु हृदयेषु गणनीयेषु नृपगुणेषु प्रदेशवृत्तिताम् आश्रयति शोके कृतेषु कविरुदितकेषु जाते च स्वप्नावशेषदर्शने हृदयावशेषावस्थाने चित्रावशेषाकृतौ काव्यावशेषनाम्नि नरनाथे देवो हर्षः कदाचिद् उत्सृष्टव्यापारः पुञ्जीभूतवृद्धबन्धुवर्गाग्रेसरेणावनतमूकमुखेन महाजनेन मौलेनाकाल आत्मानं वेष्ट्यमानम् अद्राक्षीत्
atha prathamapretapiṇḍabhuji bhukte dvijanmani gateṣūdvejanīyeṣv aśaucadivaseṣu cakṣurdāhadāyini dīyamāne dvijebhyaḥ śayanāsanacāmarātapatrāmatrapattraśastrādike nṛpanikaṭopakaraṇakalāpe nīteṣu tīrthasthānāni saha janahṛdayaiḥ kīkaseṣu kalpitaśokaśalye sudhānicayacite citācaityacihne vanāya visarjite mahājijiti rājagajendre krameṇa ca mandeṣv ākrandeṣu viralībhavatsu ca vilāpeṣu viśrāmyaty aśruṇi śithilībhavatsu śvasiteṣu avispaṣṭeṣu hākaṣṭākṣareṣu utsāryamāṇāsu ca vyasanaśayyāsu upadeśaśravaṇakṣameṣu śrotreṣu anurodhāvadhānayogyeṣu hṛdayeṣu gaṇanīyeṣu nṛpaguṇeṣu pradeśavṛttitām āśrayati śoke kṛteṣu kaviruditakeṣu jāte ca svapnāvaśeṣadarśane hṛdayāvaśeṣāvasthāne citrāvaśeṣākṛtau kāvyāvaśeṣanāmni naranāthe devo harṣaḥ kadācid utsṛṣṭavyāpāraḥ puñjībhūtavṛddhabandhuvargāgresareṇāvanatamūkamukhena mahājanena maulenākāla ātmānaṃ veṣṭyamānam adrākṣīt
- 4
दृष्ट्वा चाकरोन्मनसि किम् अन्यद् आर्यम् आगतम् आवेदयत्य् अयं शोकपराभूतो लोकाकरः इति
dṛṣṭvā cākaronmanasi kim anyad āryam āgatam āvedayaty ayaṃ śokaparābhūto lokākaraḥ iti
- 5
वेपमानहृदयश्च पप्रच्छ प्रविशन्तम् अधिकतरप्रचारम् अन्यतमं पुरुषम् अङ्ग कथय
vepamānahṛdayaśca papraccha praviśantam adhikatarapracāram anyatamaṃ puruṣam aṅga kathaya
- 6
किम् आर्यः प्राप्तः इति
kim āryaḥ prāptaḥ iti
- 7
स मन्दम् अब्रवीत्देव यथादिशसि द्वारि इति श्रुत्वा च सोदर्यस्नेहनिहितनिरतिशयमन्युमृदूकृतमनाः कथम् अपि न ववाम बाष्पवारिप्रवाहोत्पीडेन सह जीवितम्
sa mandam abravītdeva yathādiśasi dvāri iti śrutvā ca sodaryasnehanihitaniratiśayamanyumṛdūkṛtamanāḥ katham api na vavāma bāṣpavāripravāhotpīḍena saha jīvitam
- 8
अनन्तरं च द्वारपालप्रमुक्तेन प्रथमप्रविष्टेन परिजनेनेवाक्रन्देन कथ्यमानम्दूरद्रुतागमनमुषितबाहुल्येन विच्छिन्नच्छत्रधारेण लम्बिताम्बरवाहिना भ्रष्टभृङ्गारग्राहिणा च्युताचमनधारिणा ताम्यत्ताम्बूलिकेन खञ्जत्खड्गग्राहिणा कतिपयप्रकाशदासेरकप्रायेण बहुवासरान्तरितस्नानभोजनशयनश्यामक्षामवपुषा परिजनेन परिवृतम् अविरलमार्गधूलिधूसरितशरीरतया शरणीकृतम् इवाशरणया क्रमागतया वसुंधरया हूणनिर्जयसमरशरव्रणबद्धपट्टकैर्दीर्घधवलैः समासन्नराज्यलक्ष्मीकटाक्षपातैर् इव शबलीकृतकायम् अवनिपतिप्राणपरित्राणार्थम् इव च शोकहुतभुजि हुतमांसैर् अतिकृशैर् अवयवैर् आवेद्यमानदुःखभारम् अपगतचूडामणिनि मलिनाकुलकुन्तले शेखरशून्ये शिरसि शुचम् आरूढां मूर्तिमतीम् इव दधानम् आतपगलितस्वेदराजिना रुदतेव पितृपादपतनोत्कण्ठितेन ललाटपट्टेन लक्ष्यमाणम्प्रथीयसा बाष्पपयःप्रवाहेणाभिमतपतिमरणमूर्च्छिताम् इव महीम् अनवरतं सिञ्चन्तम् अनन्तसंतताश्रुप्रवाहनिपतननिम्नीकृताव् इव दुःखक्षामौ कपोलाव् उद्वहन्तम् अत्युष्णमुखमारुतमार्गगतेन द्रवतेव गलितताम्बूलरागेणाधरबिम्बेनोपलक्षितम्पवित्रिकामात्रावशेषेन्द्रनीलिकांशुश्यामायमानम् अचिरश्रुतपितृमरणजन्यमहाशोकाग्निदग्धम् इव श्रवणप्रदेशम् उद्वहन्तम् अस्फुटाभिव्यक्तव्यञ्जनेनाप्य् अधोमुखस्तिमितनयननीलतारकमयूखमालाखचितेन शोकप्ररूढश्मश्रुश्यामलेनेव मुखशशिना लक्ष्यमाणम्केसरिणम् इव महाभूभृद्विनिपातविह्वलनिरवलंबनम्दिवसम् इव तेजःपतिपतनपरिम्लानश्रियं श्यामीभूतम्नन्दनम् इव भग्नकल्पपादपं विच्छायम्दिग्भागम् इव प्रोषितदिक्कुञ्जरशून्यम्गिरिम् इव गुरुवज्रपातदारितं कम्पमानम्क्रीतम् इव क्रशिम्ना किंकरीकृतम् इव कारुण्येन दासीकृतम् इव दौर्मनस्येन शिष्यीकृतम् इव शोचितव्येन अन्धीकृतम् इवाधिना मूकीकृतम् इव मौनेन पिष्टम् इव पीडया स्विन्नम् इव संतापेन उच्चितम् इव चिन्तया विलुप्तम् इव विलापेन धृतम् इव वैराग्येण प्रत्याख्यातम् इव प्रतिसंख्यानेन अवज्ञातम् इव प्रज्ञया दूरीकृतम् इव दुरभिभवत्वेन अबोध्येन वृद्धबुद्धीनाम् असाध्येन साधुभाषितानाम् अगम्येन गुरुगिराम् अशक्येन शास्त्रशक्तीनाम् अपथेन प्रज्ञाप्रयत्नानाम् अगोचरेण सुहृदनुरोधानाम् अविषयेण विषयोपभोगानाम् अभूमिभूतेन कालक्रमोपचयानां शोकेन कवलीकृतं ज्येष्ठं भ्रातरम् अपश्यत्
anantaraṃ ca dvārapālapramuktena prathamapraviṣṭena parijanenevākrandena kathyamānamdūradrutāgamanamuṣitabāhulyena vicchinnacchatradhāreṇa lambitāmbaravāhinā bhraṣṭabhṛṅgāragrāhiṇā cyutācamanadhāriṇā tāmyattāmbūlikena khañjatkhaḍgagrāhiṇā katipayaprakāśadāserakaprāyeṇa bahuvāsarāntaritasnānabhojanaśayanaśyāmakṣāmavapuṣā parijanena parivṛtam aviralamārgadhūlidhūsaritaśarīratayā śaraṇīkṛtam ivāśaraṇayā kramāgatayā vasuṃdharayā hūṇanirjayasamaraśaravraṇabaddhapaṭṭakairdīrghadhavalaiḥ samāsannarājyalakṣmīkaṭākṣapātair iva śabalīkṛtakāyam avanipatiprāṇaparitrāṇārtham iva ca śokahutabhuji hutamāṃsair atikṛśair avayavair āvedyamānaduḥkhabhāram apagatacūḍāmaṇini malinākulakuntale śekharaśūnye śirasi śucam ārūḍhāṃ mūrtimatīm iva dadhānam ātapagalitasvedarājinā rudateva pitṛpādapatanotkaṇṭhitena lalāṭapaṭṭena lakṣyamāṇamprathīyasā bāṣpapayaḥpravāheṇābhimatapatimaraṇamūrcchitām iva mahīm anavarataṃ siñcantam anantasaṃtatāśrupravāhanipatananimnīkṛtāv iva duḥkhakṣāmau kapolāv udvahantam atyuṣṇamukhamārutamārgagatena dravateva galitatāmbūlarāgeṇādharabimbenopalakṣitampavitrikāmātrāvaśeṣendranīlikāṃśuśyāmāyamānam aciraśrutapitṛmaraṇajanyamahāśokāgnidagdham iva śravaṇapradeśam udvahantam asphuṭābhivyaktavyañjanenāpy adhomukhastimitanayananīlatārakamayūkhamālākhacitena śokaprarūḍhaśmaśruśyāmaleneva mukhaśaśinā lakṣyamāṇamkesariṇam iva mahābhūbhṛdvinipātavihvalaniravalaṃbanamdivasam iva tejaḥpatipatanaparimlānaśriyaṃ śyāmībhūtamnandanam iva bhagnakalpapādapaṃ vicchāyamdigbhāgam iva proṣitadikkuñjaraśūnyamgirim iva guruvajrapātadāritaṃ kampamānamkrītam iva kraśimnā kiṃkarīkṛtam iva kāruṇyena dāsīkṛtam iva daurmanasyena śiṣyīkṛtam iva śocitavyena andhīkṛtam ivādhinā mūkīkṛtam iva maunena piṣṭam iva pīḍayā svinnam iva saṃtāpena uccitam iva cintayā viluptam iva vilāpena dhṛtam iva vairāgyeṇa pratyākhyātam iva pratisaṃkhyānena avajñātam iva prajñayā dūrīkṛtam iva durabhibhavatvena abodhyena vṛddhabuddhīnām asādhyena sādhubhāṣitānām agamyena gurugirām aśakyena śāstraśaktīnām apathena prajñāprayatnānām agocareṇa suhṛdanurodhānām aviṣayeṇa viṣayopabhogānām abhūmibhūtena kālakramopacayānāṃ śokena kavalīkṛtaṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram apaśyat
- 9
आवेगोद्गतकृत्स्नस्नेहोत्कलिकाकलापोत्क्षिप्यमाणकाय इव च परवशः समुदगात्
āvegodgatakṛtsnasnehotkalikākalāpotkṣipyamāṇakāya iva ca paravaśaḥ samudagāt
- 10
अथ तं दूराद् एव दृष्ट्वा देवो राज्यवर्धनश्चिरकालकलितं बाष्पवेगं मुमुक्षुः सुदूरप्रसारितेन संकल्पयन्न् इव सर्वदुःखानि दीर्घेण दोर्दण्डद्वयेन गृहीत्वा कण्ठे मुक्तकण्ठं पुनः पतितक्षौमे क्षामे वक्षसि पुनः कण्ठे पुनः स्कन्धभागे पुनः कपोलोदरे निधाय तथा तथा रुरोद यथा सबन्धनानीवोदपाट्यन्त हृदयानि
atha taṃ dūrād eva dṛṣṭvā devo rājyavardhanaścirakālakalitaṃ bāṣpavegaṃ mumukṣuḥ sudūraprasāritena saṃkalpayann iva sarvaduḥkhāni dīrgheṇa dordaṇḍadvayena gṛhītvā kaṇṭhe muktakaṇṭhaṃ punaḥ patitakṣaume kṣāme vakṣasi punaḥ kaṇṭhe punaḥ skandhabhāge punaḥ kapolodare nidhāya tathā tathā ruroda yathā sabandhanānīvodapāṭyanta hṛdayāni
- 11
स्मृतनृपतिना राजवल्लभेनापि प्रतिशब्दकनिभेन निर्भरम् इवारुद्यत
smṛtanṛpatinā rājavallabhenāpi pratiśabdakanibhena nirbharam ivārudyata
- 12
सुचिराच्च कथं कथम् अपि निर्वृष्टनयनजलः पर्जन्य इव शरदि स्वयम् एवोपशशाम
sucirācca kathaṃ katham api nirvṛṣṭanayanajalaḥ parjanya iva śaradi svayam evopaśaśāma
- 13
उपविष्टश्च परिजनोपनीतेन तोयेन तत्करनखमयूखपुञ्जतया महाजलप्लवजायमानफेनलेखम् इव पुनः पुनः प्रमृष्टम् अपि पक्ष्माग्रसंगलद्बाष्पबिन्दुवृन्दमन्दोन्मेषमुषितदर्शनं कथं कथम् अपि चक्षुर् अक्षालयत्
upaviṣṭaśca parijanopanītena toyena tatkaranakhamayūkhapuñjatayā mahājalaplavajāyamānaphenalekham iva punaḥ punaḥ pramṛṣṭam api pakṣmāgrasaṃgaladbāṣpabinduvṛndamandonmeṣamuṣitadarśanaṃ kathaṃ katham api cakṣur akṣālayat
- 14
ताम्बूलिकोपस्थापितेन च वाससा चन्द्रातपशकलेनेवोष्णोष्णबाष्पदग्धं वदनम् उन्ममार्ज
tāmbūlikopasthāpitena ca vāsasā candrātapaśakalenevoṣṇoṣṇabāṣpadagdhaṃ vadanam unmamārja
- 15
तूष्णीम् एव च चिरं स्थित्वोत्थाय स्नानभूमिम् अगात्
tūṣṇīm eva ca ciraṃ sthitvotthāya snānabhūmim agāt
- 16
तस्यां च स्थित्वा विभूषं वित्रस्तव्यस्तकुन्तलं मौलिम् अनादरान्निष्पीड्य सावशेषमन्युस्फुरितेन जिजीविषतेव जलधौतसुभगम् आत्मानम् अपि चुचुम्बिषतेवाधरेण क्षालितस्य चक्षुषः श्वेतिम्ना च शारदशशिकरविकसितविशदकुमुदवनदलावलिबलिविक्षेपैर् इव दिग्देवतार्चनकर्म कुर्वाणश्चतुःशालवितर्दिकायां अप्रतिपादिकायां नीचापाश्रयविनिहितैकोपबर्हायां पर्यङ्किकायां निपत्य जोषम् अस्थात्
tasyāṃ ca sthitvā vibhūṣaṃ vitrastavyastakuntalaṃ maulim anādarānniṣpīḍya sāvaśeṣamanyusphuritena jijīviṣateva jaladhautasubhagam ātmānam api cucumbiṣatevādhareṇa kṣālitasya cakṣuṣaḥ śvetimnā ca śāradaśaśikaravikasitaviśadakumudavanadalāvalibalivikṣepair iva digdevatārcanakarma kurvāṇaścatuḥśālavitardikāyāṃ apratipādikāyāṃ nīcāpāśrayavinihitaikopabarhāyāṃ paryaṅkikāyāṃ nipatya joṣam asthāt
- 17
देवो ऽपि हर्षस्तथैव स्नात्वा धरणितलनिहितकुथाप्रसारितमूर्तिर् अदूर एवास्य तूष्णीम् एव समवातिष्ठत
devo 'pi harṣastathaiva snātvā dharaṇitalanihitakuthāprasāritamūrtir adūra evāsya tūṣṇīm eva samavātiṣṭhata
- 18
दृष्ट्वा दृष्ट्वा दूयमानमानसम् अग्रजन्मानं समस्फुटद् इवास्य सहस्रधा हृदयम्
dṛṣṭvā dṛṣṭvā dūyamānamānasam agrajanmānaṃ samasphuṭad ivāsya sahasradhā hṛdayam
- 19
औरसदर्शनं हि यौवनं शोकस्य
aurasadarśanaṃ hi yauvanaṃ śokasya
- 20
लोकस्य तु नरपतिमरणदिवसाद् अपि दारुणतरः स बभूव दिवसः
lokasya tu narapatimaraṇadivasād api dāruṇataraḥ sa babhūva divasaḥ
- 21
सर्वस्मिन्न् एव च नगरे न केनचिद् अपाचि न केनचिद् अस्नायि नाभोजि
sarvasminn eva ca nagare na kenacid apāci na kenacid asnāyi nābhoji
- 22
सर्वत्र सर्वेणारोदि
sarvatra sarveṇārodi
- 23
केवलम् अनेन च क्रमेणातिचक्राम दिवसः
kevalam anena ca krameṇāticakrāma divasaḥ
- 24
स च प्रत्यग्रत्वष्टृटङ्कतष्टतनुर् इव वहद्बहलरुधिररसमांसच्छविर् अपरपारावारपयसि ममज्ज मञ्जिष्ठारुणो ऽरुणसारथिः
sa ca pratyagratvaṣṭṛṭaṅkataṣṭatanur iva vahadbahalarudhirarasamāṃsacchavir aparapārāvārapayasi mamajja mañjiṣṭhāruṇo 'ruṇasārathiḥ
- 25
मुकुलायमानकमलिनीकोशविकलं चकाण चञ्चरीककुलं कमलसरसि
mukulāyamānakamalinīkośavikalaṃ cakāṇa cañcarīkakulaṃ kamalasarasi
- 26
सविधविरहव्याधिविधुरवधूबाध्यमानं बबन्ध बन्धाव् इव विबुद्धबन्धूकभासि भास्वति सास्रां दृशं चक्रवाकचक्रवालम्
savidhavirahavyādhividhuravadhūbādhyamānaṃ babandha bandhāv iva vibuddhabandhūkabhāsi bhāsvati sāsrāṃ dṛśaṃ cakravākacakravālam
- 27
संचरन्त्याः समधुकररवं कैरवाकरं कलहंसरमणीरमणीयं माणिक्यकाञ्चीकिङ्किणीजालम् इवाचकाण श्रियः
saṃcarantyāḥ samadhukararavaṃ kairavākaraṃ kalahaṃsaramaṇīramaṇīyaṃ māṇikyakāñcīkiṅkiṇījālam ivācakāṇa śriyaḥ
- 28
प्रकटकलङ्कम् उदयमानं विशङ्कटविषाणोत्कीर्णपङ्कसंकरशंकरशकुरशक्करककुदकूटसंकाशम् अकाशताकाशे शशाङ्कमण्डलम्
prakaṭakalaṅkam udayamānaṃ viśaṅkaṭaviṣāṇotkīrṇapaṅkasaṃkaraśaṃkaraśakuraśakkarakakudakūṭasaṃkāśam akāśatākāśe śaśāṅkamaṇḍalam
- 29
अस्यां च वेलायाम् अनतिक्रमणीयवचनैर् उपसृत्य प्रधानसामन्तैर्विज्ञाप्यमानः कथं कथम् अप्य् अभुक्त
asyāṃ ca velāyām anatikramaṇīyavacanair upasṛtya pradhānasāmantairvijñāpyamānaḥ kathaṃ katham apy abhukta
- 30
प्रभातायां च शर्वर्यां सर्वेषु प्रविष्टेषु राजसु समीपस्थितं हर्षदेवम् उवाच तात भूमिर् असि गुरुनियोगानाम्
prabhātāyāṃ ca śarvaryāṃ sarveṣu praviṣṭeṣu rājasu samīpasthitaṃ harṣadevam uvāca tāta bhūmir asi guruniyogānām

