275 shlokas
- 1
नियतिर्विधाय पुंसां प्रथमं सुखम् उपरि दारुणं दुःखम्
कृत्वा लोकं तरला तडिद् इव वज्रं निपातयति
niyatirvidhāya puṃsāṃ prathamaṃ sukham upari dāruṇaṃ duḥkham
kṛtvā lokaṃ taralā taḍid iva vajraṃ nipātayati
- 2
पातयति महापुरुषान्समम् एव बहून् अनादरेणैव
परिवर्तमान एकः कालः शैलान् इवानन्तः
pātayati mahāpuruṣānsamam eva bahūn anādareṇaiva
parivartamāna ekaḥ kālaḥ śailān ivānantaḥ
- 3
अथ कदाचिद्राजा राज्यवर्धनं कवचहरम् आहूय हूणान्हन्तुं हरिणान् इव हरिर्हरिणेशकिशोरम् अपरिमितबलानुयातं चिरंतनैर् अमात्यैर् अनुरक्तैश्च महासामन्तैः कृत्वा साभिसरम् उत्तरापथं प्राहिणोत्
atha kadācidrājā rājyavardhanaṃ kavacaharam āhūya hūṇānhantuṃ hariṇān iva harirhariṇeśakiśoram aparimitabalānuyātaṃ ciraṃtanair amātyair anuraktaiśca mahāsāmantaiḥ kṛtvā sābhisaram uttarāpathaṃ prāhiṇot
- 4
प्रयान्तं च तं देवो हर्षः कतिचित्प्रयाणकानि तुरङ्गमैर् अनुवव्राज
prayāntaṃ ca taṃ devo harṣaḥ katicitprayāṇakāni turaṅgamair anuvavrāja
- 5
प्रविष्टे च कैलासप्रभाभासिनीं ककुभं भ्रातरि वर्तमानो नवे वयसि विक्रमरसानुरोधिनि केसरिशरभशार्दूलवराहबहुलेषु तुषारशैलोपकण्ठेषूत्कण्ठमानवनदेवताकटाक्षांशुशारितशरीरकान्तिः क्रीडन्मृगयां मृगलोचनः कतिपयान्य् अहानि बहिर् एव व्यलम्बत
praviṣṭe ca kailāsaprabhābhāsinīṃ kakubhaṃ bhrātari vartamāno nave vayasi vikramarasānurodhini kesariśarabhaśārdūlavarāhabahuleṣu tuṣāraśailopakaṇṭheṣūtkaṇṭhamānavanadevatākaṭākṣāṃśuśāritaśarīrakāntiḥ krīḍanmṛgayāṃ mṛgalocanaḥ katipayāny ahāni bahir eva vyalambata
- 6
चकार चाकर्णान्ताकृष्टकार्मुकनिर्गतभासुरभल्लवर्षी स्वल्पीयोभिर् एव दिवसैर्निःश्वापदान्य् अरण्यानि
cakāra cākarṇāntākṛṣṭakārmukanirgatabhāsurabhallavarṣī svalpīyobhir eva divasairniḥśvāpadāny araṇyāni
- 7
एकदा तु वासतेय्यास्तुरीये यामे प्रत्युषस्येव स्वप्ने चटुलज्वालापुञ्जपिञ्जरीकृतसकलककुभा दुर्निवारेण दवहुतभुजा दह्यमानं केसरिणम् अद्राक्षीत्
ekadā tu vāsateyyāsturīye yāme pratyuṣasyeva svapne caṭulajvālāpuñjapiñjarīkṛtasakalakakubhā durnivāreṇa davahutabhujā dahyamānaṃ kesariṇam adrākṣīt
- 8
तस्मिन्न् एव च दावदहने समुत्सृज्य शावकान् उत्प्लुत्य चात्मानं पातयन्तीं सिंहीम् अपश्यत्
tasminn eva ca dāvadahane samutsṛjya śāvakān utplutya cātmānaṃ pātayantīṃ siṃhīm apaśyat
- 9
आसीच्चास्य चेतसि लोके हि लोहेभ्यः कठिनतराः खलु स्नेहमया बन्धनपाशाः यदाकृष्टास्तिर्यञ्चो ऽप्य् एवम् आचरन्ति इति
āsīccāsya cetasi loke hi lohebhyaḥ kaṭhinatarāḥ khalu snehamayā bandhanapāśāḥ yadākṛṣṭāstiryañco 'py evam ācaranti iti
- 10
प्रबुद्धस्य चास्य मुहुर्मुहुर्दक्षिणेतरम् अक्षि पस्पन्दे
prabuddhasya cāsya muhurmuhurdakṣiṇetaram akṣi paspande
- 11
गात्रेषु चाकस्माद् एव वेपथुर्विपप्रथे
gātreṣu cākasmād eva vepathurvipaprathe
- 12
निर्निमित्तम् एवान्तर्बन्धनस्थानाच्चचालेव हृदयम्
nirnimittam evāntarbandhanasthānāccacāleva hṛdayam
- 13
अकारणाद् एव चाजायत गरीयसी दुःखासिका
akāraṇād eva cājāyata garīyasī duḥkhāsikā
- 14
किम् इदम् इति च समुत्पन्नविविधविकल्पविमथितमतिर् अपगतधृतिश्चिन्तावनमितवदनः स्तिमिततारकेण चक्षुषा समुद्भिद्यमानस्थलकमलिनीवनाम् इव चकार चकोरेक्षणः क्षणं क्षोणीम्
kim idam iti ca samutpannavividhavikalpavimathitamatir apagatadhṛtiścintāvanamitavadanaḥ stimitatārakeṇa cakṣuṣā samudbhidyamānasthalakamalinīvanām iva cakāra cakorekṣaṇaḥ kṣaṇaṃ kṣoṇīm
- 15
अह्नि च तस्मिञ्शून्येनैव च चेतसा चिक्रीड मृगयाम्
ahni ca tasmiñśūnyenaiva ca cetasā cikrīḍa mṛgayām
- 16
आरोहति च हरितहये मध्यम् अह्नो भवनम् आगत्योभयतो मन्दमन्दं संवाह्यमानतनुतालवृन्तः क्षितितलवितताम् अतिशिशिरमलयजरसलवलुलितवपुषम् इन्दुधवलोपधानधारिणीं वेत्रपट्टिकाम् अधिशयानः साशङ्क एव तस्थौ
ārohati ca haritahaye madhyam ahno bhavanam āgatyobhayato mandamandaṃ saṃvāhyamānatanutālavṛntaḥ kṣititalavitatām atiśiśiramalayajarasalavalulitavapuṣam indudhavalopadhānadhāriṇīṃ vetrapaṭṭikām adhiśayānaḥ sāśaṅka eva tasthau
- 17
अथ दूराद् एव लेखगर्भया नीलीरागमेचकरुचा चीरचीरिकया रचितमुण्डमालकम्श्रमातपाभ्याम् आरोप्यमाणकायकालिमानम् अन्तर्गतेन शोकशिखिना ऽङ्गारताम् इव नीयमानम् अतित्वरागमनद्रुततरपदोद्धूयमानधूलिराजिव्याजेन राजवार्ताश्रवणकुतूहलिन्या मेदिन्येवानुगम्यमानम् अभिमुखपवनप्रेङ्खत्प्रविततोत्तरीयपटप्रान्तवीज्यमानोभयपार्श्वम् अतित्वरया कृतपक्षम् इवाशु परापतन्तम्प्रेर्यमाणम् इव पृष्ठतः स्वाम्यादेशेनाकृष्यमाणम् इव पुरस्ताद् आयतैः श्रमश्वासमोक्षैः स्विद्यल्ललाटतटघटमानप्रतिबिम्बकेन कार्यकौतुकाद् अपह्रियमाणलेखम् इव भास्वता संभ्रमभ्रष्टैर् इवेन्द्रियैः शून्यीकृतशरीरम्लेखार्पितप्रयोजनगौरवाद् इव समे ऽपि वर्त्मनि शून्यहृदयतया स्खलन्तम्कालमेघशकलम् इव पतिष्यतो दुर्वार्तावज्रस्य धूमपल्लवम् इव ज्वलिष्यतः शोकज्वलनस्य बीजम् इव फलिष्यतो दुष्कृतशालेर् अनिमित्तभूतदीर्घाध्वगम्कुरङ्गकनामानम् आयान्तम् अद्राक्षीत्
atha dūrād eva lekhagarbhayā nīlīrāgamecakarucā cīracīrikayā racitamuṇḍamālakamśramātapābhyām āropyamāṇakāyakālimānam antargatena śokaśikhinā 'ṅgāratām iva nīyamānam atitvarāgamanadrutatarapadoddhūyamānadhūlirājivyājena rājavārtāśravaṇakutūhalinyā medinyevānugamyamānam abhimukhapavanapreṅkhatpravitatottarīyapaṭaprāntavījyamānobhayapārśvam atitvarayā kṛtapakṣam ivāśu parāpatantampreryamāṇam iva pṛṣṭhataḥ svāmyādeśenākṛṣyamāṇam iva purastād āyataiḥ śramaśvāsamokṣaiḥ svidyallalāṭataṭaghaṭamānapratibimbakena kāryakautukād apahriyamāṇalekham iva bhāsvatā saṃbhramabhraṣṭair ivendriyaiḥ śūnyīkṛtaśarīramlekhārpitaprayojanagauravād iva same 'pi vartmani śūnyahṛdayatayā skhalantamkālameghaśakalam iva patiṣyato durvārtāvajrasya dhūmapallavam iva jvaliṣyataḥ śokajvalanasya bījam iva phaliṣyato duṣkṛtaśāler animittabhūtadīrghādhvagamkuraṅgakanāmānam āyāntam adrākṣīt
- 18
दृष्ट्वा च पूर्वनिमित्तपरम्पराविर्भावितभीतिर् अभिद्यत हृदयेन
dṛṣṭvā ca pūrvanimittaparamparāvirbhāvitabhītir abhidyata hṛdayena
- 19
कुरङ्गकस्तु कृतप्रणामः समुपसृत्य प्रथमम् आननलग्नं विषादम् उपनिन्ये पश्चाल्लेखम्
kuraṅgakastu kṛtapraṇāmaḥ samupasṛtya prathamam ānanalagnaṃ viṣādam upaninye paścāllekham
- 20
तं च देवो हर्षः स्वयम् एवादायावाचयत्
taṃ ca devo harṣaḥ svayam evādāyāvācayat
- 21
लेखार्थेनैव च समं गृहीत्वा हृदयेन संतापम् अवग्रहरूपो ऽभ्यधात्कुरङ्गक किं मान्द्यं तातस्य इति
lekhārthenaiva ca samaṃ gṛhītvā hṛdayena saṃtāpam avagraharūpo 'bhyadhātkuraṅgaka kiṃ māndyaṃ tātasya iti
- 22
स चक्षुषा बाष्पजलबिन्दुभिर्मुखेन च खञ्जाक्षरैः क्षरद्भिर्युगपद् आचचक्षे देव दाहज्वरो महान् इति
sa cakṣuṣā bāṣpajalabindubhirmukhena ca khañjākṣaraiḥ kṣaradbhiryugapad ācacakṣe deva dāhajvaro mahān iti
- 23
तच्चाकर्ण्य सहसा सहस्रधेवास्य हृदयं पफाल
taccākarṇya sahasā sahasradhevāsya hṛdayaṃ paphāla
- 24
कृताचमनश्च जनयितुर् आयुष्कामो ऽपरिमितमणिकनकरजतजातम् आत्मपरिबर्हम् अशेषं ब्राह्मणसाद् अकरोत्
kṛtācamanaśca janayitur āyuṣkāmo 'parimitamaṇikanakarajatajātam ātmaparibarham aśeṣaṃ brāhmaṇasād akarot
- 25
अभुक्त एवोच्चचाल
abhukta evoccacāla
- 26
दापय वाजिनः पर्याणम् इति च पुरःस्थितं शिरःकृपाणं बिभ्राणं बभाण युवानम्
dāpaya vājinaḥ paryāṇam iti ca puraḥsthitaṃ śiraḥkṛpāṇaṃ bibhrāṇaṃ babhāṇa yuvānam
- 27
वेपमानहृदयश्च ससंभ्रमप्रधावितपरिवर्धकोपनीतम् आरुह्य तुरङ्गम् एकाक्य् एव प्रावर्तत
vepamānahṛdayaśca sasaṃbhramapradhāvitaparivardhakopanītam āruhya turaṅgam ekāky eva prāvartata
- 28
अकाण्डप्रयाणसंज्ञाशङ्खक्षुभितं तु संभ्रमात्सज्जीभूतम् उद्भूतमुखरखुररवभरितसकलभुवनविवरम् आगत्यागत्य सर्वाभ्यो दिग्भ्यो धावमानम् अश्वो ऽयम् अढौकत
akāṇḍaprayāṇasaṃjñāśaṅkhakṣubhitaṃ tu saṃbhramātsajjībhūtam udbhūtamukharakhuraravabharitasakalabhuvanavivaram āgatyāgatya sarvābhyo digbhyo dhāvamānam aśvo 'yam aḍhaukata
- 29
प्रस्थितस्य चास्य प्रदक्षिणेतरं प्रयान्तो विनाशम् उपस्थितं राजसिंहस्य हरिणाः प्रकटयांबभूवुः
prasthitasya cāsya pradakṣiṇetaraṃ prayānto vināśam upasthitaṃ rājasiṃhasya hariṇāḥ prakaṭayāṃbabhūvuḥ
- 30
अशिशिररश्मिमण्डलाभिमुखश्च हृदयम् अवदारयन्न् इव दावशुष्के दारुणि दारुणं रराण वायसः
aśiśiraraśmimaṇḍalābhimukhaśca hṛdayam avadārayann iva dāvaśuṣke dāruṇi dāruṇaṃ rarāṇa vāyasaḥ

