268 shlokas
- 1
निजवर्षाहितस्नेहा बहुभक्तजनान्विताः
सुकाला इव जायन्ते प्रजापुण्येन भूभुजः
nijavarṣāhitasnehā bahubhaktajanānvitāḥ
sukālā iva jāyante prajāpuṇyena bhūbhujaḥ
- 2
साधूनाम् उपकर्तुं लक्ष्मीं द्रष्टुं विहायसा गन्तुम्
न कुतूहलि कस्य मनश्चरितं च महात्मनां श्रोतुम्
sādhūnām upakartuṃ lakṣmīṃ draṣṭuṃ vihāyasā gantum
na kutūhali kasya manaścaritaṃ ca mahātmanāṃ śrotum
- 3
अथ कदाचिद्विरलितबलाहके चातकातङ्ककारिणि क्वणत्कादम्बे दर्दुरद्विषि मयूरमदमुषि हंसपथिकसार्थसर्वातिथौ धौतासिनिभनभसि भास्वरभास्वति शुचिशशिनि तरुणतारागणे गलत्सुनासीरशरासने सीदत्सौदामनीदाम्नि दामोदरनिद्राद्रुहि द्रुतवैदूर्यवर्णार्णसि घूर्णमानमिहिकालघुमेघमोघमघवति निमीलन्नीपे निष्कुसुमकुटजे निर्मुकुलकन्दले कोमलकमले मधुस्यन्दीन्दीवरे कह्लाराह्लादिनि शेफालिकाशीतलीकृतनिशे यूथिकामोदिनि मोदमानकुमुदावदातदशदिशि सप्तच्छदधूलिधूसरितसमीरे स्तबकितबन्धुरबन्धूकाबध्यमानाकाण्डसंध्ये नीराजितवाजिनि उद्दामदन्तिनि दर्पक्षीबौक्षके क्षीयमाणपङ्कचक्रवाले बालपुलिनपल्लवितसिन्धुरोधसि परिणामाश्यानश्यामाके जनितप्रियङ्गुमञ्जरीरजसि कठोरितत्रपुसत्वचि कुसुमस्मेरशरे शरत्समयारम्भे राज्ञः समीपाद्बाणो बन्धून्द्रष्टुं पुनर् अपि तं ब्राह्मणाधिवासम् अगात्
atha kadācidviralitabalāhake cātakātaṅkakāriṇi kvaṇatkādambe darduradviṣi mayūramadamuṣi haṃsapathikasārthasarvātithau dhautāsinibhanabhasi bhāsvarabhāsvati śuciśaśini taruṇatārāgaṇe galatsunāsīraśarāsane sīdatsaudāmanīdāmni dāmodaranidrādruhi drutavaidūryavarṇārṇasi ghūrṇamānamihikālaghumeghamoghamaghavati nimīlannīpe niṣkusumakuṭaje nirmukulakandale komalakamale madhusyandīndīvare kahlārāhlādini śephālikāśītalīkṛtaniśe yūthikāmodini modamānakumudāvadātadaśadiśi saptacchadadhūlidhūsaritasamīre stabakitabandhurabandhūkābadhyamānākāṇḍasaṃdhye nīrājitavājini uddāmadantini darpakṣībaukṣake kṣīyamāṇapaṅkacakravāle bālapulinapallavitasindhurodhasi pariṇāmāśyānaśyāmāke janitapriyaṅgumañjarīrajasi kaṭhoritatrapusatvaci kusumasmeraśare śaratsamayārambhe rājñaḥ samīpādbāṇo bandhūndraṣṭuṃ punar api taṃ brāhmaṇādhivāsam agāt
- 4
समुपलब्धभूपालसंमानातिशयपरितुष्टास्त्व् अस्य ज्ञातयः श्लाघमाना निर्ययुः
samupalabdhabhūpālasaṃmānātiśayaparituṣṭāstv asya jñātayaḥ ślāghamānā niryayuḥ
- 5
क्रमेण च कांश्चिद् अभिवादयमानः कैश्चिद् अभिवाद्यमानः कैश्चिच्छिरसि चुम्ब्यमानः कांश्चिन्मूर्ध्नि समाजिघ्रन्कैश्चिद् आलिङ्ग्यमानः कांश्चिद् आलिङ्गन् अन्यैर् आशिषानुगृह्यमाणः परान् अनुगृह्णन्बहुबन्धुमध्यवर्ती परं मुमुदे
krameṇa ca kāṃścid abhivādayamānaḥ kaiścid abhivādyamānaḥ kaiścicchirasi cumbyamānaḥ kāṃścinmūrdhni samājighrankaiścid āliṅgyamānaḥ kāṃścid āliṅgan anyair āśiṣānugṛhyamāṇaḥ parān anugṛhṇanbahubandhumadhyavartī paraṃ mumude
- 6
संभ्रान्तपरिजनोपनीतं चासनम् आसीनेषु गुरुषु भेजे
saṃbhrāntaparijanopanītaṃ cāsanam āsīneṣu guruṣu bheje
- 7
भजमानश्चार्चादिसत्कारं नितरां ननन्द
bhajamānaścārcādisatkāraṃ nitarāṃ nananda
- 8
प्रीयमाणेन च मनसा सर्वांस्तान्पर्यपृच्छत्कच्चिद् एतावतो दिवसान्सुखिनो यूयम्
अप्रत्यूहा वा सम्यक्करणपरितोषितद्विजचक्रा क्रातवी क्रियते क्रिया
यथावद् अविकलमन्त्रभाञ्जि भुञ्जते हवींषि हुतभुजः
यथाकालम् अधीयते वा बटवः
प्रतिदिनम् अविच्छिन्नो वा वेदाभ्यासः
कच्चित्स एव चिरंतनो यज्ञविद्याकर्मण्य् अभियोगः तान्य् एव व्याकरणे परस्परस्पर्धानुबन्धावन्ध्यदिवसदर्शितादराणि व्याख्यानमण्डलानि सैव वा पुरातनी परित्यक्तान्यकर्तव्या प्रमाणगोष्ठी स एव वा मन्दीकृतेतरशास्त्ररसो मीमांसायाम् अतिरसः
कच्चित्त एवाभिनवसुभाषितसुधावर्षिणः काव्यालापाः इति
prīyamāṇena ca manasā sarvāṃstānparyapṛcchatkaccid etāvato divasānsukhino yūyam
apratyūhā vā samyakkaraṇaparitoṣitadvijacakrā krātavī kriyate kriyā
yathāvad avikalamantrabhāñji bhuñjate havīṃṣi hutabhujaḥ
yathākālam adhīyate vā baṭavaḥ
pratidinam avicchinno vā vedābhyāsaḥ
kaccitsa eva ciraṃtano yajñavidyākarmaṇy abhiyogaḥ tāny eva vyākaraṇe parasparaspardhānubandhāvandhyadivasadarśitādarāṇi vyākhyānamaṇḍalāni saiva vā purātanī parityaktānyakartavyā pramāṇagoṣṭhī sa eva vā mandīkṛtetaraśāstraraso mīmāṃsāyām atirasaḥ
kaccitta evābhinavasubhāṣitasudhāvarṣiṇaḥ kāvyālāpāḥ iti
- 9
अथ ते तम् ऊचुः तात संतोषजुषां सततसंनिहितविद्याविनोदानां वैतानवह्निमात्रसहायानां कियन्मात्रं न कृत्यं सुखितया सकलभुवनभुजि भुजङ्गराजदेहदीर्घे रक्षति क्षितिं क्षितिभुजो भुजे
atha te tam ūcuḥ tāta saṃtoṣajuṣāṃ satatasaṃnihitavidyāvinodānāṃ vaitānavahnimātrasahāyānāṃ kiyanmātraṃ na kṛtyaṃ sukhitayā sakalabhuvanabhuji bhujaṅgarājadehadīrghe rakṣati kṣitiṃ kṣitibhujo bhuje
- 10
सर्वथा सुखिन एव वयं विशेषेण तु त्वयि विमुक्तकौसीद्ये परमेश्वरपार्श्ववर्तिनि वेत्रासनम् अधितिष्ठति
sarvathā sukhina eva vayaṃ viśeṣeṇa tu tvayi vimuktakausīdye parameśvarapārśvavartini vetrāsanam adhitiṣṭhati
- 11
सर्वे च यथाशक्ति यथाविभवं यथाकालं च संपाद्यन्ते विप्रजनोचिताः क्रियाकलापाः इत्य् एवमादिभिर् आलापैः स्कन्धावारवार्ताभिश्च शैशवातिक्रान्तक्रीडानुस्मरणैः पूर्वजकथाभिश्च विनोदितमनास्तैः सह सुचिरम् अतिष्ठत्
sarve ca yathāśakti yathāvibhavaṃ yathākālaṃ ca saṃpādyante viprajanocitāḥ kriyākalāpāḥ ity evamādibhir ālāpaiḥ skandhāvāravārtābhiśca śaiśavātikrāntakrīḍānusmaraṇaiḥ pūrvajakathābhiśca vinoditamanāstaiḥ saha suciram atiṣṭhat
- 12
उत्थाय च मध्यंदिने यथाक्रियमाणाः स्थितीर् अकरोत्
utthāya ca madhyaṃdine yathākriyamāṇāḥ sthitīr akarot
- 13
भुक्तवन्तं च तं सर्वे ज्ञातयः पर्यवारयन्
bhuktavantaṃ ca taṃ sarve jñātayaḥ paryavārayan
- 14
अत्रान्तरे दुगूलपट्टप्रभवे शिखण्ड्यपाङ्गपाण्डुनी पौण्ड्रे वाससी वसानः स्नानावसानसमये बन्दितया तीर्थमृदा गोरोचनया च रचिततिलकः तैलामलकमसृणितमौलिः अनुच्चचूडाचुम्बिना निबिडेन कुसुमापीडकेन समुद्भासमानः असकृदुपयुक्तताम्बूलविरलाधररागकान्तिः एकशलाकाञ्जनजनितलोचनरुचिः अचिरभुक्तः विनीतम् आर्यं च वेषं दधानः पुस्तकवाचकः सुदृष्टिर् आजगाम
atrāntare dugūlapaṭṭaprabhave śikhaṇḍyapāṅgapāṇḍunī pauṇḍre vāsasī vasānaḥ snānāvasānasamaye banditayā tīrthamṛdā gorocanayā ca racitatilakaḥ tailāmalakamasṛṇitamauliḥ anuccacūḍācumbinā nibiḍena kusumāpīḍakena samudbhāsamānaḥ asakṛdupayuktatāmbūlaviralādhararāgakāntiḥ ekaśalākāñjanajanitalocanaruciḥ acirabhuktaḥ vinītam āryaṃ ca veṣaṃ dadhānaḥ pustakavācakaḥ sudṛṣṭir ājagāma
- 15
नातिदूरवर्तिन्यां चासन्द्यां निषसाद
nātidūravartinyāṃ cāsandyāṃ niṣasāda
- 16
स्थित्वा च मुहूर्तम् इव तत्कालापनीतसूत्रवेष्टनम् अपि नखकिरणैर्मृदुमृणालसूत्रैर् इवावेष्टितं पुस्तकं पुरोनिहितशरशलाकायन्त्रके निधाय पृष्ठतः सनीडसंनिविष्टाभ्यां मधुकरपारावताभ्यां वंशिकाभ्यां दत्ते स्थानके प्राभातिकप्रपाठकच्छेदचिह्नीकृतम् अन्तरं पत्रम् उत्क्षिप्य गृहीत्वा च कतिपयपत्रलघ्वीं कपाटिकाम्क्षालयन्न् इव मषीमलिनान्य् अक्षराणि दन्तकान्तिभिः अर्चयन्न् इव सितकुसुममुक्तिभिर्ग्रन्थम्मुखसंनिहितसरस्वतीनूपुररवैर् इव गमकैर्मधुरैर् आक्षिपन्मनांसि श्रोतॄणां गीत्या पवमानप्रोक्तं पुराणं पपाठ
sthitvā ca muhūrtam iva tatkālāpanītasūtraveṣṭanam api nakhakiraṇairmṛdumṛṇālasūtrair ivāveṣṭitaṃ pustakaṃ puronihitaśaraśalākāyantrake nidhāya pṛṣṭhataḥ sanīḍasaṃniviṣṭābhyāṃ madhukarapārāvatābhyāṃ vaṃśikābhyāṃ datte sthānake prābhātikaprapāṭhakacchedacihnīkṛtam antaraṃ patram utkṣipya gṛhītvā ca katipayapatralaghvīṃ kapāṭikāmkṣālayann iva maṣīmalināny akṣarāṇi dantakāntibhiḥ arcayann iva sitakusumamuktibhirgranthammukhasaṃnihitasarasvatīnūpuraravair iva gamakairmadhurair ākṣipanmanāṃsi śrotṝṇāṃ gītyā pavamānaproktaṃ purāṇaṃ papāṭha
- 17
तस्मिंश्च तथा श्रुतिसुभगगीतिगर्भं पठति सुदृष्टौ नातिदूरवर्ती बन्दी सूचीबाणस्तारमधुरेण गीतिध्वनिम् अनुवर्तमानः स्वरेणेदम् आर्यायुगलम् अगायत्
tasmiṃśca tathā śrutisubhagagītigarbhaṃ paṭhati sudṛṣṭau nātidūravartī bandī sūcībāṇastāramadhureṇa gītidhvanim anuvartamānaḥ svareṇedam āryāyugalam agāyat
- 18
तद् अपि मुनिगीतम् अतिपृथु तद् अपि जगद्व्यापि पावनं तद् अपि
हर्षचरिताद् अभिन्नं प्रतिभाति हि मे पुराणम् इदम्
tad api munigītam atipṛthu tad api jagadvyāpi pāvanaṃ tad api
harṣacaritād abhinnaṃ pratibhāti hi me purāṇam idam
- 19
वंशानुगमविवादि स्फुटकरणं भरतमार्गभजनगुरु
श्रीकण्ठविनिर्यातं गीतम् इदं हर्षराज्यम् इव
vaṃśānugamavivādi sphuṭakaraṇaṃ bharatamārgabhajanaguru
śrīkaṇṭhaviniryātaṃ gītam idaṃ harṣarājyam iva
- 20
तच्छ्रुत्वा बाणस्य चत्वारः पितामहमुखपद्मा इव वेदाभ्यासपवित्रितमूर्तयः उपाया इव सामप्रयोगललितमुखाः गणपतिः अधिपतिः तारापतिः श्यामल इति पितृव्यपुत्रा भ्रातरः प्रसन्नवृत्तयः गृहीतवाक्याः कृतगुरुपदन्यासाः न्यायवादिनः सुकृतसंग्रहाभ्यासगुरवो लब्धसाधुशब्दा लोक इव व्याकरणे ऽपि सकलपुराणराजर्षिचरिताभिज्ञाः महाभारतभावितात्मानः विदितसकलेतिहासाः महाविद्वांसः महाकवयः महापुरुषवृत्तान्तकुतूहलिनः सुभाषितश्रवणरसरसायनाः वितृष्णाः वयसि वचसि यशसि तपसि सदसि महसि वपुषि यजुषि च प्रथमाः पूर्वम् एव कृतसंगराः विवक्षवः स्मितसुधाधवलितकपोलोदराः परस्परस्य मुखानि व्यलोकयन्
tacchrutvā bāṇasya catvāraḥ pitāmahamukhapadmā iva vedābhyāsapavitritamūrtayaḥ upāyā iva sāmaprayogalalitamukhāḥ gaṇapatiḥ adhipatiḥ tārāpatiḥ śyāmala iti pitṛvyaputrā bhrātaraḥ prasannavṛttayaḥ gṛhītavākyāḥ kṛtagurupadanyāsāḥ nyāyavādinaḥ sukṛtasaṃgrahābhyāsaguravo labdhasādhuśabdā loka iva vyākaraṇe 'pi sakalapurāṇarājarṣicaritābhijñāḥ mahābhāratabhāvitātmānaḥ viditasakaletihāsāḥ mahāvidvāṃsaḥ mahākavayaḥ mahāpuruṣavṛttāntakutūhalinaḥ subhāṣitaśravaṇarasarasāyanāḥ vitṛṣṇāḥ vayasi vacasi yaśasi tapasi sadasi mahasi vapuṣi yajuṣi ca prathamāḥ pūrvam eva kṛtasaṃgarāḥ vivakṣavaḥ smitasudhādhavalitakapolodarāḥ parasparasya mukhāni vyalokayan
- 21
अथ तेषां कनीयान्कमलदलदीर्घलोचनः श्यामलो नाम बाणस्य प्रेयान्प्राणानाम् अपि वशयिता दत्तसंज्ञस्तैः सप्रणयं दशनज्योत्स्नास्नपितककुभा मुखेन्दुना बभाषे तात बाण द्विजानां राजा गुरुदारग्रहणम् अकार्षीत्
atha teṣāṃ kanīyānkamaladaladīrghalocanaḥ śyāmalo nāma bāṇasya preyānprāṇānām api vaśayitā dattasaṃjñastaiḥ sapraṇayaṃ daśanajyotsnāsnapitakakubhā mukhendunā babhāṣe tāta bāṇa dvijānāṃ rājā gurudāragrahaṇam akārṣīt
- 22
पुरूरवा ब्राह्मणधनतृष्णया दयितेनायुषा व्ययुज्यत
purūravā brāhmaṇadhanatṛṣṇayā dayitenāyuṣā vyayujyata
- 23
नहुषः परकलत्राभिलाषी महाभुजङ्ग आसीत्
nahuṣaḥ parakalatrābhilāṣī mahābhujaṅga āsīt
- 24
ययातिर् आहितब्राह्मणीपाणिग्रहणः पपात
yayātir āhitabrāhmaṇīpāṇigrahaṇaḥ papāta
- 25
सुद्युम्नः स्त्रीमय एवाभवत्
sudyumnaḥ strīmaya evābhavat
- 26
सोमकस्य प्रख्याता जगति जन्तुवधनिर्घृणता
somakasya prakhyātā jagati jantuvadhanirghṛṇatā
- 27
मांधाता मार्गणव्यसनेन सपुत्रपौत्रो रसातलम् अगात्
māṃdhātā mārgaṇavyasanena saputrapautro rasātalam agāt
- 28
पुरुकुत्सः कुत्सितं कर्म तपस्यन्न् अपि मेकलकन्यकायाम् अकरोत्
purukutsaḥ kutsitaṃ karma tapasyann api mekalakanyakāyām akarot
- 29
कुवलयाश्वो भुजङ्गलोकपरिग्रहाद् अश्वतरकन्याम् अपि न परिजहार
kuvalayāśvo bhujaṅgalokaparigrahād aśvatarakanyām api na parijahāra
- 30
पृथुः प्रथमपुरुषकः परिभूतवान्पृथिवीम्
pṛthuḥ prathamapuruṣakaḥ paribhūtavānpṛthivīm

