189 shlokas
- 1
अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
सर्वप्रजानां पितृवच्छरण्यः पुनर्वसुर्भूतभविष्यदीशः
चिकित्सितं गुल्मनिबर्हणार्थं प्रोवाच सिद्धं वदतां वरिष्ठः
sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ
cikitsitaṃ gulmanibarhaṇārthaṃ provāca siddhaṃ vadatāṃ variṣṭhaḥ
- 4
विट्श्लेष्मपित्तातिपरिस्रवाद्वा तैरेव वृद्धैः परिपीडनाद्वा
वेगैर् उदीर्णैर्विहतैरधो वा बाह्याभिघातैरतिपीडनैर्वा
viṭśleṣmapittātiparisravādvā taireva vṛddhaiḥ paripīḍanādvā
vegair udīrṇairvihatairadho vā bāhyābhighātairatipīḍanairvā
- 5
रूक्षान्नपानैरतिसेवितैर्वा शोकेन मिथ्याप्रतिकर्मणा वा
विचेष्टितैर्वा विषमातिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः
rūkṣānnapānairatisevitairvā śokena mithyāpratikarmaṇā vā
viceṣṭitairvā viṣamātimātraiḥ koṣṭhe prakopaṃ samupaiti vāyuḥ
- 6
कफं च पित्तं च स दुष्टवायुरुद्धूय मार्गान्विनिबध्य ताभ्याम्
हृन्नाभिपार्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यथो याति न बद्धमार्गः
kaphaṃ ca pittaṃ ca sa duṣṭavāyuruddhūya mārgānvinibadhya tābhyām
hṛnnābhipārśvodarabastiśūlaṃ karotyatho yāti na baddhamārgaḥ
- 7
पक्वाशये पित्तकफाशये वा स्थितः स्वतन्त्रः परसंश्रयो वा
स्पर्शोपलभ्यः परिपिण्डितत्वाद्गुल्मो यथादोषमुपैति नाम
pakvāśaye pittakaphāśaye vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṃśrayo vā
sparśopalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmo yathādoṣamupaiti nāma
- 8
बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोर्वा स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च
पञ्चात्मकस्य प्रभवं तु तस्य वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च
bastau ca nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca
pañcātmakasya prabhavaṃ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca
- 9
रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टितं वेगविनिग्रहश्च
शोको ऽभिघातो ऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः
rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca
śoko 'bhighāto 'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ
- 10
यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम्
श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च
yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam
śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca
- 11
करोति जीर्णे ऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च
वातात्स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते
karoti jīrṇe 'bhyadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca
vātātsa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete
- 12
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा
आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम्
kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā
āmābhighāto rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam
- 13
ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च
स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम्
jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca
svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam
- 14
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च संपूरणं प्रस्वपनं दिवा च
गुल्मस्य हेतुः कफसंभवस्य सर्वस्तु दिष्टो निचयात्मकस्य
śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca saṃpūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca
gulmasya hetuḥ kaphasaṃbhavasya sarvastu diṣṭo nicayātmakasya
- 15
स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि
शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य
staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi
śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya
- 16
निमित्तलिङ्गान्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च
व्यामिश्रलिङ्गानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्
nimittaliṅgānyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca
vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham
- 17
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम्
मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत्
mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam
manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet
- 18
ऋतावनाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविनिग्रहैश्च
संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवो ऽभ्युपैति
ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavinigrahaiśca
saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo 'bhyupaiti
- 19
यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात्सशूलः समगर्भलिङ्गः
स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः
yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirātsaśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ
sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ
- 20
क्रियाक्रममतः सिद्धं गुल्मिनां गुल्मनाशनम्
प्रवक्ष्याम्यत ऊर्ध्वं च योगान्गुल्मनिबर्हणान्
kriyākramamataḥ siddhaṃ gulmināṃ gulmanāśanam
pravakṣyāmyata ūrdhvaṃ ca yogāngulmanibarhaṇān
- 21
रूक्षव्यायामजं गुल्मं वातिकं तीव्रवेदनम्
बद्धविण्मारुतं स्नेहैरादितः समुपाचरेत्
rūkṣavyāyāmajaṃ gulmaṃ vātikaṃ tīvravedanam
baddhaviṇmārutaṃ snehairāditaḥ samupācaret
- 22
भोजनाभ्यञ्जनैः पानैर्निरूहैः सानुवासनैः
स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये
bhojanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ
snigdhasya bhiṣajā svedaḥ kartavyo gulmaśāntaye
- 23
स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम्
भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति
srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam
bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati
- 24
स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे
पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये
snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije
pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye
- 25
दीप्ते ऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धे ऽनिलवर्चसोः
बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रयोजयेत्
dīpte 'gnau vātike gulme vibandhe 'nilavarcasoḥ
bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni prayojayet
- 26
पुनः पुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः
प्रयोज्या वातगुल्मेषु कफपित्तानुरक्षिणा
punaḥ punaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ
prayojyā vātagulmeṣu kaphapittānurakṣiṇā
- 27
कफो वाते जितप्राये पित्तं शोणितमेव वा
यदि कुप्यति वा तस्य क्रियमाणे चिकित्सिते
kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā
yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite
- 28
यथोल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम्
आदावन्ते च मध्ये च मारुतं परिरक्षता
yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam
ādāvante ca madhye ca mārutaṃ parirakṣatā
- 29
वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाग्निमरुचिं यदि
हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिखेत्तु तम्
vātagulme kapho vṛddho hatvāgnimaruciṃ yadi
hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam
- 30
शूलानाहविबन्धेषु गुल्मे वातकफोल्बणे
वर्तयो गुटिकाश्चूर्णं कफवातहरं हितम्
śūlānāhavibandheṣu gulme vātakapholbaṇe
vartayo guṭikāścūrṇaṃ kaphavātaharaṃ hitam

