111 shlokas
- 1
अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
विहरन्तं जितात्मानं पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम्
प्रणम्योवाच निर्मोहमग्निवेशो ऽग्निवर्चसम्
viharantaṃ jitātmānaṃ pañcagaṅge punarvasum
praṇamyovāca nirmohamagniveśo 'gnivarcasam
- 4
भगवन्रक्तपित्तस्य हेतुरुक्तः सलक्षणः
वक्तव्यं यत्परं तस्य वक्तुमर्हसि तद्गुरो
bhagavanraktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ
vaktavyaṃ yatparaṃ tasya vaktumarhasi tadguro
- 5
गुरुरुवाच
महागदं महावेगम् अग्निवच्छीघ्रकारि च
हेतुलक्षणविच्छीघ्रं रक्तपित्तमुपाचरेत्
gururuvāca
mahāgadaṃ mahāvegam agnivacchīghrakāri ca
hetulakṣaṇavicchīghraṃ raktapittamupācaret
- 6
तस्योष्णं तीक्ष्णमम्लं च कटूनि लवणानि च
घर्मश्चान्नविदाहश्च हेतुः पूर्वं निदर्शितः
tasyoṣṇaṃ tīkṣṇamamlaṃ ca kaṭūni lavaṇāni ca
gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṃ nidarśitaḥ
- 7
तैर्हेतुभिः समुत्क्लिष्टं पित्तं रक्तं प्रपद्यते
तद्योनित्वात्प्रपन्नं च वर्धते तत्प्रदूषयत्
tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṃ pittaṃ raktaṃ prapadyate
tadyonitvātprapannaṃ ca vardhate tatpradūṣayat
- 8
तस्योष्मणा द्रवो धातुर्धातोर्धातोः प्रसिच्यते
स्विद्यतस्तेन संवृद्धिं भूयस्तदधिगच्छति
tasyoṣmaṇā dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate
svidyatastena saṃvṛddhiṃ bhūyastadadhigacchati
- 9
संयोगाद्दूषणात्तत्तु सामान्याद्गन्धवर्णयोः
रक्तस्य पित्तमाख्यातं रक्तपित्तं मनीषिभिः
saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ
raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ
- 10
प्लीहानं च यकृच्चैव तदधिष्ठाय वर्तते
स्रोतांसि रक्तवाहीनि तन्मूलानि हि देहिनाम्
plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate
srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām
- 11
सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम्
श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम्
sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam
śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam
- 12
रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसंनिभम्
मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम्
raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasaṃnibham
mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam
- 13
संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्
एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते
saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate
- 14
यत्त्रिदोषमसाध्यं तन्मन्दाग्नेर् अतिवेगवत्
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत्
yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgner ativegavat
vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat
- 15
गतिरूर्ध्वमधश्चैव रक्तपित्तस्य दर्शिता
ऊर्ध्वा सप्तविधद्वारा द्विद्वारा त्वधरा गतिः
gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā
ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ
- 16
सप्त छिद्राणि शिरसि द्वे चाधः साध्यमूर्ध्वगम्
याप्यं त्वधोगं मार्गौ तु द्वावसाध्यं प्रपद्यते
sapta chidrāṇi śirasi dve cādhaḥ sādhyamūrdhvagam
yāpyaṃ tvadhogaṃ mārgau tu dvāvasādhyaṃ prapadyate
- 17
यदा तु सर्वच्छिद्रेभ्यो रोमकूपेभ्य एव च
वर्तते ताम् असंख्येयां गतिं तस्याहुर् आन्तिकीम्
yadā tu sarvacchidrebhyo romakūpebhya eva ca
vartate tām asaṃkhyeyāṃ gatiṃ tasyāhur āntikīm
- 18
यच्चोभयाभ्यां मार्गाभ्यामतिमात्रं प्रवर्तते
तुल्यं कुणपगन्धेन रक्तं कृष्णमतीव च
yaccobhayābhyāṃ mārgābhyāmatimātraṃ pravartate
tulyaṃ kuṇapagandhena raktaṃ kṛṣṇamatīva ca
- 19
संसृष्टं कफवाताभ्यां कण्ठे सजति चापि यत्
यच्चाप्युपद्रवैः सर्वैर्यथोक्तैः समभिद्रुतम्
saṃsṛṣṭaṃ kaphavātābhyāṃ kaṇṭhe sajati cāpi yat
yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam
- 20
हारिद्रनीलहरितताम्रैर्वर्णैर् उपद्रुतम्
क्षीणस्य कासमानस्य यच्च तच्च न सिध्यति
hāridranīlaharitatāmrairvarṇair upadrutam
kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati
- 21
यद्द्विदोषानुगं यद्वा शान्तं शान्तं प्रकुप्यति
मार्गान्मार्गं चरेद्यद्वा याप्यं पित्तमसृक्च तत्
yaddvidoṣānugaṃ yadvā śāntaṃ śāntaṃ prakupyati
mārgānmārgaṃ caredyadvā yāpyaṃ pittamasṛkca tat
- 22
एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम्
रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम्
ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam
raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam
- 23
स्निग्धोष्णमुष्णरूक्षं च रक्तपित्तस्य कारणम्
अधोगस्योत्तरं प्रायः पूर्वं स्यादूर्ध्वगस्य तु
snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam
adhogasyottaraṃ prāyaḥ pūrvaṃ syādūrdhvagasya tu
- 24
ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम्
द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुबध्यते
ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam
dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate
- 25
अक्षीणबलमांसस्य रक्तपित्तं यदश्नतः
तद्दोषदुष्टम् उत्क्लिष्टं नादौ स्तम्भनमर्हति
akṣīṇabalamāṃsasya raktapittaṃ yadaśnataḥ
taddoṣaduṣṭam utkliṣṭaṃ nādau stambhanamarhati
- 26
गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्च्छायमरुचिं ज्वरम्
गुल्मं प्लीहानमानाहं किलासं कृच्छ्रमूत्रताम्
galagrahaṃ pūtinasyaṃ mūrcchāyamaruciṃ jvaram
gulmaṃ plīhānamānāhaṃ kilāsaṃ kṛcchramūtratām
- 27
कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्पं वर्णनाशं भगन्दरम्
बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात्सम्भितम् आदितः
kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpaṃ varṇanāśaṃ bhagandaram
buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryātsambhitam āditaḥ
- 28
तस्मादुपेक्ष्यं बलिनो बलदोषविचारिणा
रक्तपित्तं प्रथमतः प्रवृद्धं सिद्धिमिच्छता
tasmādupekṣyaṃ balino baladoṣavicāriṇā
raktapittaṃ prathamataḥ pravṛddhaṃ siddhimicchatā
- 29
प्रायेण हि समुत्क्लिष्टमामदोषाच्छरीरिणाम्
वृद्धिं प्रयाति पित्तासृक्तस्मात्तल्लङ्घ्यम् आदितः
prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām
vṛddhiṃ prayāti pittāsṛktasmāttallaṅghyam āditaḥ
- 30
मार्गौ दोषानुबन्धं च निदानं प्रसमीक्ष्य च
लङ्घनं रक्तपित्तादौ तर्पणं वा प्रयोजयेत्
mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca
laṅghanaṃ raktapittādau tarpaṇaṃ vā prayojayet

