346 shlokas
- 1
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
विज्वरं ज्वरसंदेहं पर्यपृच्छत्पुनर्वसुम्
विविक्ते शान्तमासीनमग्निवेशः कृताञ्जलिः
vijvaraṃ jvarasaṃdehaṃ paryapṛcchatpunarvasum
vivikte śāntamāsīnamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ
- 4
देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली
ज्वरः प्रधानो रोगाणामुक्तो भगवता पुरा
dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī
jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā
- 5
तस्य प्राणिसपत्नस्य ध्रुवस्य प्रलयोदये
प्रकृतिं च प्रवृत्तिं च प्रभावं कारणानि च
tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye
prakṛtiṃ ca pravṛttiṃ ca prabhāvaṃ kāraṇāni ca
- 6
पूर्वरूपमधिष्ठानं बलकालात्मलक्षणम्
व्यासतो विधिभेदाच्च पृथग्भिन्नस्य चाकृतिम्
pūrvarūpamadhiṣṭhānaṃ balakālātmalakṣaṇam
vyāsato vidhibhedācca pṛthagbhinnasya cākṛtim
- 7
लिङ्गमामस्य जीर्णस्य सौषधं च क्रियाक्रमम्
विमुञ्चतः प्रशान्तस्य चिह्नं यच्च पृथक्पृथक्
liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṃ ca kriyākramam
vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṃ yacca pṛthakpṛthak
- 8
ज्वरावसृष्टो रक्ष्यश्च यावत्कालं यतो यतः
प्रशान्तः कारणैर्यैश्च पुनरावर्तते ज्वरः
jvarāvasṛṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ
praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartate jvaraḥ
- 9
याश्चापि पुनरावृत्तं क्रियाः प्रशमयन्ति तम्
जगद्धितार्थं तत्सर्वं भगवन्वक्तुमर्हसि
yāścāpi punarāvṛttaṃ kriyāḥ praśamayanti tam
jagaddhitārthaṃ tatsarvaṃ bhagavanvaktumarhasi
- 10
तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्
ज्वराधिकारे यद्वाच्यं तत्सौम्य निखिलं शृणु
tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt
jvarādhikāre yadvācyaṃ tatsaumya nikhilaṃ śṛṇu
- 11
ज्वरो विकारो रोगश्च व्याधिरातङ्क एव च
एको ऽर्थो नामपर्यायैर्विविधैरभिधीयते
jvaro vikāro rogaśca vyādhirātaṅka eva ca
eko 'rtho nāmaparyāyairvividhairabhidhīyate
- 12
तस्य प्रकृतिरुद्दिष्टा दोषाः शारीरमानसाः
देहिनं न हि निर्दोषं ज्वरः समुपसेवते
tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ
dehinaṃ na hi nirdoṣaṃ jvaraḥ samupasevate
- 13
क्षयस्तमो ज्वरः पाप्मा मृत्युश्चोक्ता यमात्मकाः
पञ्चत्वप्रत्ययान्नॄणां क्लिश्यतां स्वेन कर्मणा
kṣayastamo jvaraḥ pāpmā mṛtyuścoktā yamātmakāḥ
pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇā
- 14
इत्यस्य प्रकृतिः प्रोक्ता प्रवृत्तिस्तु परिग्रहात्
निदाने पूर्वमुद्दिष्टा रुद्रकोपाच्च दारुणात्
ityasya prakṛtiḥ proktā pravṛttistu parigrahāt
nidāne pūrvamuddiṣṭā rudrakopācca dāruṇāt
- 15
द्वितीये हि युगे शर्वमक्रोधव्रतमास्थितम्
दिव्यं सहस्रं वर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः
dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam
divyaṃ sahasraṃ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ
- 16
तपोविघ्नाशनाः कर्तुं तपोविघ्नं महात्मनः
पश्यन्समर्थश्चोपेक्षां चक्रे दक्षः प्रजापतिः
tapovighnāśanāḥ kartuṃ tapovighnaṃ mahātmanaḥ
paśyansamarthaścopekṣāṃ cakre dakṣaḥ prajāpatiḥ
- 17
पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः
यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि
punarmāheśvaraṃ bhāgaṃ dhruvaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ
yajñe na kalpayāmāsa procyamānaḥ surairapi
- 18
ऋचः पशुपतेर्याश्च शैव्य आहतयश्च याः
यज्ञसिद्धिप्रदास्ताभिर्हीनं चैव स इष्टवान्
ṛcaḥ paśupateryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ
yajñasiddhipradāstābhirhīnaṃ caiva sa iṣṭavān
- 19
अथोत्तीर्णव्रतो देवो बुद्ध्वा दक्षव्यतिक्रमम्
रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्य भावमात्मविदात्मनः
athottīrṇavrato devo buddhvā dakṣavyatikramam
rudro raudraṃ puraskṛtya bhāvamātmavidātmanaḥ
- 20
सृष्ट्वा ललाटे चक्षुर्वै दग्ध्वा तानसुरान्प्रभुः
बालं क्रोधाग्निसंतप्तम् असृजत्सत्रनाशनम्
sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurānprabhuḥ
bālaṃ krodhāgnisaṃtaptam asṛjatsatranāśanam
- 21
ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताश्च दिवौकसः
दाहव्यथापरीताश्च भ्रान्ता भूतगणा दिशः
tato yajñaḥ sa vidhvasto vyathitāśca divaukasaḥ
dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ
- 22
अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम्
तम् ऋग्भिर् अस्तुवन्यावच्छैवे भावे शिवः स्थितः
atheśvaraṃ devagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum
tam ṛgbhir astuvanyāvacchaive bhāve śivaḥ sthitaḥ
- 23
शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः
भिया भस्मप्रहरणस्त्रिशिरा नवलोचनः
śivaṃ śivāya bhūtānāṃ sthitaṃ jñātvā kṛtāñjaliḥ
bhiyā bhasmapraharaṇastriśirā navalocanaḥ
- 24
ज्वालामालाकुलो रौद्रो ह्रस्वजङ्घोदरः क्रमात्
क्रोधाग्निरुक्तवान्देवमहं किं करवाणि ते
jvālāmālākulo raudro hrasvajaṅghodaraḥ kramāt
krodhāgniruktavāndevamahaṃ kiṃ karavāṇi te
- 25
तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि
जन्मादौ निधने च त्वमपचारान्तरेषु च
tamuvāceśvaraḥ krodhaṃ jvaro loke bhaviṣyasi
janmādau nidhane ca tvamapacārāntareṣu ca
- 26
संतापः सारुचिस्तृष्णा साङ्गमर्दो हृदि व्यथा
ज्वरप्रभावो जन्मादौ निधने च महत्तमः
saṃtāpaḥ sārucistṛṣṇā sāṅgamardo hṛdi vyathā
jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca mahattamaḥ
- 27
प्रकृतिश्च प्रवृत्तिश्च प्रभावश्च प्रदर्शितः
निदाने कारणान्यष्टौ पूर्वोक्तानि विभागशः
prakṛtiśca pravṛttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ
nidāne kāraṇānyaṣṭau pūrvoktāni vibhāgaśaḥ
- 28
आलस्यं नयने सास्रे जृम्भणं गौरवं क्लमः
ज्वलनातपवाय्वम्बुभक्तिद्वेषावनिश्चितौ
ālasyaṃ nayane sāsre jṛmbhaṇaṃ gauravaṃ klamaḥ
jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau
- 29
अविपाकास्यवैरस्ये हानिश्च बलवर्णयोः
शीलवैकृतमल्पं च ज्वरलक्षणमग्रजम्
avipākāsyavairasye hāniśca balavarṇayoḥ
śīlavaikṛtamalpaṃ ca jvaralakṣaṇamagrajam
- 30
केवलं समनस्कं च ज्वराधिष्ठानमुच्यते
शरीरं बलकालस्तु निदाने संप्रदर्शितः
kevalaṃ samanaskaṃ ca jvarādhiṣṭhānamucyate
śarīraṃ balakālastu nidāne saṃpradarśitaḥ

