18 shlokas
- 1
अथातस्तृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athātastṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
ज्ञानप्रशमतपोभिः ख्यातोऽत्रिसुतो जगद्धितेऽभिरतः
तृष्णानां प्रशमार्थं चिकित्सितं प्राह पञ्चानाम्
jñānapraśamatapobhiḥ khyāto'trisuto jagaddhite'bhirataḥ
tṛṣṇānāṃ praśamārthaṃ cikitsitaṃ prāha pañcānām
- 4
क्षोभाद्भयाच्छ्रमाद् अपि शोकात्क्रोधाद्विलङ्घनान्मद्यात्
क्षाराम्ललवणकटुकोष्णरूक्षशुष्कान्नसेवाभिः
kṣobhādbhayācchramād api śokātkrodhādvilaṅghanānmadyāt
kṣārāmlalavaṇakaṭukoṣṇarūkṣaśuṣkānnasevābhiḥ
- 5
धातुक्षयगदकर्षणवमनाद्यतियोगसूर्यसंतापैः
पित्तानिलौ प्रवृद्धौ सौम्यान्धातूंश्च शोषयतः
dhātukṣayagadakarṣaṇavamanādyatiyogasūryasaṃtāpaiḥ
pittānilau pravṛddhau saumyāndhātūṃśca śoṣayataḥ
- 6
रसवाहिनीश्च नाडीर्जिह्वामूलगलतालुकक्लोम्नः
संशोष्य नृणां देहे कुरुतस्तृष्णां महाबलावेतौ
rasavāhinīśca nāḍīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ
saṃśoṣya nṛṇāṃ dehe kurutastṛṣṇāṃ mahābalāvetau
- 7
पीतं पीतं हि जलं शोषयतस्तावतो न याति शमम्
घोरव्याधिकृशानां प्रभवत्युपसर्गभूता सा
pītaṃ pītaṃ hi jalaṃ śoṣayatastāvato na yāti śamam
ghoravyādhikṛśānāṃ prabhavatyupasargabhūtā sā
- 8
प्राग्रूपं मुखशोषः स्वलक्षणं सर्वदाम्बुकामित्वम्
तृष्णानां सर्वासां लिङ्गानां लाघवमपायः
prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ svalakṣaṇaṃ sarvadāmbukāmitvam
tṛṣṇānāṃ sarvāsāṃ liṅgānāṃ lāghavamapāyaḥ
- 9
मुखशोषस्वरभेदभ्रमसंतापप्रलापसंस्तम्भान्
ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाकर्कशतां चित्तनाशं च
mukhaśoṣasvarabhedabhramasaṃtāpapralāpasaṃstambhān
tālvoṣṭhakaṇṭhajihvākarkaśatāṃ cittanāśaṃ ca
- 10
जिह्वानिर्गममरुचिं बाधिर्यं मर्मदूयनं सादम्
तृष्णोद्भूता कुरुते पञ्चविधां लिङ्गतः शृणु ताम्
jihvānirgamamaruciṃ bādhiryaṃ marmadūyanaṃ sādam
tṛṣṇodbhūtā kurute pañcavidhāṃ liṅgataḥ śṛṇu tām
- 11
अब्धातुं देहस्थं कुपितः पवनो यदा विशोषयति
तस्मिञ्शुष्के शुष्यत्यबलस्तृष्यत्यथ विशुष्यन्
abdhātuṃ dehasthaṃ kupitaḥ pavano yadā viśoṣayati
tasmiñśuṣke śuṣyatyabalastṛṣyatyatha viśuṣyan
- 12
निद्रानाशः शिरसो भ्रमस्तथा शुष्कविरसमुखता च स्रोतोऽवरोध इति च स्याल्लिङ्गं वाततृष्णायाः
nidrānāśaḥ śiraso bhramastathā śuṣkavirasamukhatā ca sroto'varodha iti ca syālliṅgaṃ vātatṛṣṇāyāḥ
- 13
पित्तं मतमाग्नेयं कुपितं चेत्तापयत्य् अपां धातुम्
संतप्तः स हि जनयेत्तृष्णां दाहोल्बणां नृणाम्
pittaṃ matamāgneyaṃ kupitaṃ cettāpayaty apāṃ dhātum
saṃtaptaḥ sa hi janayettṛṣṇāṃ dāholbaṇāṃ nṛṇām
- 14
तिक्तास्यत्वं शिरसो दाहः शीताभिनन्दता मूर्छा
पीताक्षिमूत्रवर्चस्त्वम् आकृतिः पित्ततृष्णायाः
tiktāsyatvaṃ śiraso dāhaḥ śītābhinandatā mūrchā
pītākṣimūtravarcastvam ākṛtiḥ pittatṛṣṇāyāḥ
- 15
तृष्णा यामप्रभवा साप्याग्नेयामपित्तजनितत्वात्
लिङ्गं तस्याश्चारुचिर् आध्मानकफप्रसेकौ च
tṛṣṇā yāmaprabhavā sāpyāgneyāmapittajanitatvāt
liṅgaṃ tasyāścārucir ādhmānakaphaprasekau ca
- 16
देहो रसजोऽम्बुभवो रसश्च तस्य क्षयाच्च तृष्येद्धि
दीनस्वरः प्रताम्यन्संशुष्कहृदयगलतालुः
deho rasajo'mbubhavo rasaśca tasya kṣayācca tṛṣyeddhi
dīnasvaraḥ pratāmyansaṃśuṣkahṛdayagalatāluḥ
- 17
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा
ज्वरमेहक्षयशोषश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम्
bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā
jvaramehakṣayaśoṣaśvāsādyupasṛṣṭadehānām
- 18
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रसक्तानाम्
घोरोपद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः
sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām
ghoropadravayuktāstṛṣṇā maraṇāya vijñeyāḥ

