संस्कृत

अध्याय 11

विश्वरूपदर्शनयोगः

विश्वरूप दर्शन

55 श्लोक

55 श्लोक

  1. 1

    मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।

    यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥

    madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam |

    yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन बोले- मुझ पर अनुग्रह करने के लिए आपने जो परम गोपनीय अध्यात्म विषयक वचन अर्थात उपदेश कहा, उससे मेरा यह अज्ञान नष्ट हो गया है

  2. 2

    भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।

    त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥

    bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā |

    tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||

    मशीन मसौदा

    क्योंकि हे कमलनेत्र! मैंने आपसे भूतों की उत्पत्ति और प्रलय विस्तारपूर्वक सुने हैं तथा आपकी अविनाशी महिमा भी सुनी है

  3. 3

    एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।

    द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥

    evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara |

    draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||

    मशीन मसौदा

    हे परमेश्वर! आप अपने को जैसा कहते हैं, यह ठीक ऐसा ही है, परन्तु हे पुरुषोत्तम! आपके ज्ञान, ऐश्वर्य, शक्ति, बल, वीर्य और तेज से युक्त ऐश्वर्य-रूप को मैं प्रत्यक्ष देखना चाहता हूँ

  4. 4

    मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।

    योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥

    manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho |

    yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||

    मशीन मसौदा

    हे प्रभो! (उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय तथा अन्तर्यामी रूप से शासन करने वाला होने से भगवान का नाम 'प्रभु' है) यदि मेरे द्वारा आपका वह रूप देखा जाना शक्य है- ऐसा आप मानते हैं, तो हे योगेश्वर! उस अविनाशी स्वरूप का मुझे दर्शन कराइए

  5. 5

    पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।

    नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥

    paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ |

    nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||

    मशीन मसौदा

    श्री भगवान बोले- हे पार्थ! अब तू मेरे सैकड़ों-हजारों नाना प्रकार के और नाना वर्ण तथा नाना आकृतिवाले अलौकिक रूपों को देख

  6. 6

    पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।

    बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥

    paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā |

    bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||

    मशीन मसौदा

    हे भरतवंशी अर्जुन! तू मुझमें आदित्यों को अर्थात अदिति के द्वादश पुत्रों को, आठ वसुओं को, एकादश रुद्रों को, दोनों अश्विनीकुमारों को और उनचास मरुद्गणों को देख तथा और भी बहुत से पहले न देखे हुए आश्चर्यमय रूपों को देख

  7. 7

    इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।

    मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥

    ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |

    mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन! अब इस मेरे शरीर में एक जगह स्थित चराचर सहित सम्पूर्ण जगत को देख तथा और भी जो कुछ देखना चाहता हो सो देख॥7॥ (गुडाकेश- निद्रा को जीतने वाला होने से अर्जुन का नाम 'गुडाकेश' हुआ था)

  8. 8

    न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।

    दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

    na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā |

    divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||

    मशीन मसौदा

    परन्तु मुझको तू इन अपने प्राकृत नेत्रों द्वारा देखने में निःसंदेह समर्थ नहीं है, इसी से मैं तुझे दिव्य अर्थात अलौकिक चक्षु देता हूँ, इससे तू मेरी ईश्वरीय योग शक्ति को देख

  9. 9

    एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।

    दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥

    evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ |

    darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ||

    मशीन मसौदा

    संजय बोले- हे राजन्‌! महायोगेश्वर और सब पापों के नाश करने वाले भगवान ने इस प्रकार कहकर उसके पश्चात अर्जुन को परम ऐश्वर्ययुक्त दिव्यस्वरूप दिखलाया

  10. 10

    अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।

    अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥

    anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam |

    anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||

    मशीन मसौदा

    अनेक मुख और नेत्रों से युक्त, अनेक अद्भुत दर्शनों वाले, बहुत से दिव्य भूषणों से युक्त और बहुत से दिव्य शस्त्रों को धारण किए हुए और दिव्य गंध का सारे शरीर में लेप किए हुए, सब प्रकार के आश्चर्यों से युक्त, सीमारहित और सब ओर मुख किए हुए विराट्स्वरूप परमदेव परमेश्वर को अर्जुन ने देखा

  11. 11

    दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।

    सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥

    divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam |

    sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||

    मशीन मसौदा

    दिव्य मालाएँ और वस्त्र धारण किए हुए, दिव्य सुगन्ध का लेप लगाए हुए, सब आश्चर्यों से भरा, अनन्त और सब ओर मुख वाला देव।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।

    यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥

    divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā |

    yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    आकाश में हजार सूर्यों के एक साथ उदय होने से उत्पन्न जो प्रकाश हो, वह भी उस विश्व रूप परमात्मा के प्रकाश के सदृश कदाचित्‌ ही हो

  13. 13

    तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।

    अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥

    tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā |

    apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||

    मशीन मसौदा

    पाण्डुपुत्र अर्जुन ने उस समय अनेक प्रकार से विभक्त अर्थात पृथक-पृथक सम्पूर्ण जगत को देवों के देव श्रीकृष्ण भगवान के उस शरीर में एक जगह स्थित देखा

  14. 14

    ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।

    प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥

    tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ |

    praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||

    मशीन मसौदा

    उसके अनंतर आश्चर्य से चकित और पुलकित शरीर अर्जुन प्रकाशमय विश्वरूप परमात्मा को श्रद्धा-भक्ति सहित सिर से प्रणाम करके हाथ जोड़कर बोले

  15. 15

    पश्यामि देवांस्तव देव देहे

    सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।

    ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ-

    मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥

    paśyāmi devāṃstava deva dehe

    sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān |

    brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha-

    mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन बोले- हे देव! मैं आपके शरीर में सम्पूर्ण देवों को तथा अनेक भूतों के समुदायों को, कमल के आसन पर विराजित ब्रह्मा को, महादेव को और सम्पूर्ण ऋषियों को तथा दिव्य सर्पों को देखता हूँ

  16. 16

    अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं

    पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।

    नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं

    पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥

    anekabāhūdaravaktranetraṃ

    paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam |

    nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ

    paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||

    मशीन मसौदा

    हे सम्पूर्ण विश्व के स्वामिन्! आपको अनेक भुजा, पेट, मुख और नेत्रों से युक्त तथा सब ओर से अनन्त रूपों वाला देखता हूँ। हे विश्वरूप! मैं आपके न अन्त को देखता हूँ, न मध्य को और न आदि को ही

  17. 17

    किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च

    तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।

    पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्

    दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥

    kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca

    tejorāśiṃ sarvato dīptimantam |

    paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād

    dīptānalārkadyutimaprameyam ||

    मशीन मसौदा

    आपको मैं मुकुटयुक्त, गदायुक्त और चक्रयुक्त तथा सब ओर से प्रकाशमान तेज के पुंज, प्रज्वलित अग्नि और सूर्य के सदृश ज्योतियुक्त, कठिनता से देखे जाने योग्य और सब ओर से अप्रमेयस्वरूप देखता हूँ

  18. 18

    त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं

    त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

    त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता

    सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥

    tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ

    tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |

    tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā

    sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||

    मशीन मसौदा

    आप ही जानने योग्य परम अक्षर अर्थात परब्रह्म परमात्मा हैं। आप ही इस जगत के परम आश्रय हैं, आप ही अनादि धर्म के रक्षक हैं और आप ही अविनाशी सनातन पुरुष हैं। ऐसा मेरा मत है

  19. 19

    अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य-

    मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।

    पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं

    स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥

    anādimadhyāntamanantavīrya-

    manantabāhuṃ śaśisūryanetram |

    paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ

    svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||

    मशीन मसौदा

    आपको आदि, अंत और मध्य से रहित, अनन्त सामर्थ्य से युक्त, अनन्त भुजावाले, चन्द्र-सूर्य रूप नेत्रों वाले, प्रज्वलित अग्निरूप मुखवाले और अपने तेज से इस जगत को संतृप्त करते हुए देखता हूँ

  20. 20

    द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि

    व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।

    दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं

    लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥

    dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi

    vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |

    dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ

    lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||

    मशीन मसौदा

    हे महात्मन्‌! यह स्वर्ग और पृथ्वी के बीच का सम्पूर्ण आकाश तथा सब दिशाएँ एक आपसे ही परिपूर्ण हैं तथा आपके इस अलौकिक और भयंकर रूप को देखकर तीनों लोक अतिव्यथा को प्राप्त हो रहे हैं

  21. 21

    अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति

    केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।

    स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः

    स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥

    amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti

    kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti |

    svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ

    stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||

    मशीन मसौदा

    वे ही देवताओं के समूह आप में प्रवेश करते हैं और कुछ भयभीत होकर हाथ जोड़े आपके नाम और गुणों का उच्चारण करते हैं तथा महर्षि और सिद्धों के समुदाय 'कल्याण हो' ऐसा कहकर उत्तम-उत्तम स्तोत्रों द्वारा आपकी स्तुति करते हैं

  22. 22

    रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या

    विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।

    गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा

    वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥

    rudrādityā vasavo ye ca sādhyā

    viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca |

    gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā

    vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||

    मशीन मसौदा

    जो ग्यारह रुद्र और बारह आदित्य तथा आठ वसु, साध्यगण, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार तथा मरुद्गण और पितरों का समुदाय तथा गंधर्व, यक्ष, राक्षस और सिद्धों के समुदाय हैं- वे सब ही विस्मित होकर आपको देखते हैं

  23. 23

    रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं

    महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।

    बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं

    दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥

    rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ

    mahābāho bahubāhūrupādam |

    bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ

    dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||

    मशीन मसौदा

    हे महाबाहो! आपके बहुत मुख और नेत्रों वाले, बहुत हाथ, जंघा और पैरों वाले, बहुत उदरों वाले और बहुत-सी दाढ़ों के कारण अत्यन्त विकराल महान रूप को देखकर सब लोग व्याकुल हो रहे हैं तथा मैं भी व्याकुल हो रहा हूँ

  24. 24

    नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं

    व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।

    दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा

    धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥

    nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ

    vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram |

    dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā

    dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||

    मशीन मसौदा

    क्योंकि हे विष्णो! आकाश को स्पर्श करने वाले, दैदीप्यमान, अनेक वर्णों से युक्त तथा फैलाए हुए मुख और प्रकाशमान विशाल नेत्रों से युक्त आपको देखकर भयभीत अन्तःकरण वाला मैं धीरज और शान्ति नहीं पाता हूँ

  25. 25

    दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि

    दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।

    दिशो न जाने न लभे च शर्म

    प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

    daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni

    dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni |

    diśo na jāne na labhe ca śarma

    prasīda deveśa jagannivāsa ||

    मशीन मसौदा

    दाढ़ों के कारण विकराल और प्रलयकाल की अग्नि के समान प्रज्वलित आपके मुखों को देखकर मैं दिशाओं को नहीं जानता हूँ और सुख भी नहीं पाता हूँ। इसलिए हे देवेश! हे जगन्निवास! आप प्रसन्न हों

  26. 26

    अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः

    सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।

    भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ

    सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥

    amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ

    sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ |

    bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau

    sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||

    मशीन मसौदा

    वे सभी धृतराष्ट्र के पुत्र राजाओं के समुदाय सहित आप में प्रवेश कर रहे हैं और भीष्म पितामह, द्रोणाचार्य तथा वह कर्ण और हमारे पक्ष के भी प्रधान योद्धाओं के सहित सबके सब आपके दाढ़ों के कारण विकराल भयानक मुखों में बड़े वेग से दौड़ते हुए प्रवेश कर रहे हैं और कई एक चूर्ण हुए सिरों सहित आपके दाँतों के बीच में लगे हुए दिख रहे हैं

  27. 27

    वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति

    दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।

    केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु

    सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥

    vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti

    daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni |

    kecidvilagnā daśanāntareṣu

    sandṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||

    मशीन मसौदा

    आपके दाढ़ों से विकराल, भयानक मुखों में तेज़ी से प्रवेश कर रहे हैं। कुछ आपके दाँतों के बीच फँसे हुए, चूर-चूर हुए सिरों के साथ दिखाई दे रहे हैं।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः

    समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।

    तथा तवामी नरलोकवीरा

    विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥

    yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ

    samudramevābhimukhā dravanti |

    tathā tavāmī naralokavīrā

    viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||

    मशीन मसौदा

    जैसे नदियों के बहुत-से जल के प्रवाह स्वाभाविक ही समुद्र के ही सम्मुख दौड़ते हैं अर्थात समुद्र में प्रवेश करते हैं, वैसे ही वे नरलोक के वीर भी आपके प्रज्वलित मुखों में प्रवेश कर रहे हैं

  29. 29

    यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा

    विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।

    तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्-

    तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥

    yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā

    viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ |

    tathaiva nāśāya viśanti lokās-

    tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||

    मशीन मसौदा

    जैसे पतंग मोहवश नष्ट होने के लिए प्रज्वलित अग्नि में अतिवेग से दौड़ते हुए प्रवेश करते हैं, वैसे ही ये सब लोग भी अपने नाश के लिए आपके मुखों में अतिवेग से दौड़ते हुए प्रवेश कर रहे हैं

  30. 30

    लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्-

    लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।

    तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं

    भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥

    lelihyase grasamānaḥ samantāl-

    lokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ |

    tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ

    bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||

    मशीन मसौदा

    आप उन सम्पूर्ण लोकों को प्रज्वलित मुखों द्वारा ग्रास करते हुए सब ओर से बार-बार चाट रहे हैं। हे विष्णो! आपका उग्र प्रकाश सम्पूर्ण जगत को तेज द्वारा परिपूर्ण करके तपा रहा है