संस्कृत

अध्याय 2

साङ्ख्ययोगः

सांख्य योग

72 श्लोक

72 श्लोक

  1. 1

    तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।

    विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥

    taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |

    viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    संजय बोले- उस प्रकार करुणा से व्याप्त और आँसुओं से पूर्ण तथा व्याकुल नेत्रों वाले शोकयुक्त उस अर्जुन के प्रति भगवान मधुसूदन ने यह वचन कहा

  2. 2

    कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।

    अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥

    kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |

    anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान बोले- हे अर्जुन! तुझे इस असमय में यह मोह किस हेतु से प्राप्त हुआ? क्योंकि न तो यह श्रेष्ठ पुरुषों द्वारा आचरित है, न स्वर्ग को देने वाला है और न कीर्ति को करने वाला ही है

  3. 3

    क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।

    क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥

    klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |

    kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||

    मशीन मसौदा

    इसलिए हे अर्जुन! नपुंसकता को मत प्राप्त हो, तुझमें यह उचित नहीं जान पड़ती। हे परंतप! हृदय की तुच्छ दुर्बलता को त्यागकर युद्ध के लिए खड़ा हो जा

  4. 4

    कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।

    इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥

    kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |

    iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन बोले- हे मधुसूदन! मैं रणभूमि में किस प्रकार बाणों से भीष्म पितामह और द्रोणाचार्य के विरुद्ध लड़ूँगा? क्योंकि हे अरिसूदन! वे दोनों ही पूजनीय हैं

  5. 5

    गुरूनहत्वा हि महानुभावान्

    श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।

    हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव

    भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥

    gurūnahatvā hi mahānubhāvān

    śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |

    hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva

    bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||

    मशीन मसौदा

    इसलिए इन महानुभाव गुरुजनों को न मारकर मैं इस लोक में भिक्षा का अन्न भी खाना कल्याणकारक समझता हूँ क्योंकि गुरुजनों को मारकर भी इस लोक में रुधिर से सने हुए अर्थ और कामरूप भोगों को ही तो भोगूँगा

  6. 6

    न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो

    यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।

    यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-

    तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥

    na caitadvidmaḥ kataranno garīyo

    yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |

    yāneva hatvā na jijīviṣāmas-

    te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||

    मशीन मसौदा

    हम यह भी नहीं जानते कि हमारे लिए युद्ध करना और न करना- इन दोनों में से कौन-सा श्रेष्ठ है, अथवा यह भी नहीं जानते कि उन्हें हम जीतेंगे या हमको वे जीतेंगे। और जिनको मारकर हम जीना भी नहीं चाहते, वे ही हमारे आत्मीय धृतराष्ट्र के पुत्र हमारे मुकाबले में खड़े हैं

  7. 7

    कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः

    पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।

    यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे

    शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥

    kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ

    pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |

    yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme

    śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||

    मशीन मसौदा

    इसलिए कायरता रूप दोष से उपहत हुए स्वभाव वाला तथा धर्म के विषय में मोहित चित्त हुआ मैं आपसे पूछता हूँ कि जो साधन निश्चित कल्याणकारक हो, वह मेरे लिए कहिए क्योंकि मैं आपका शिष्य हूँ, इसलिए आपके शरण हुए मुझको शिक्षा दीजिए

  8. 8

    न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्

    यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।

    अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं

    राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥

    na hi prapaśyāmi mamāpanudyād

    yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |

    avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ

    rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||

    मशीन मसौदा

    क्योंकि भूमि में निष्कण्टक, धन-धान्य सम्पन्न राज्य को और देवताओं के स्वामीपने को प्राप्त होकर भी मैं उस उपाय को नहीं देखता हूँ, जो मेरी इन्द्रियों के सुखाने वाले शोक को दूर कर सके

  9. 9

    एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।

    न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥

    evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |

    na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||

    मशीन मसौदा

    संजय बोले- हे राजन्‌! निद्रा को जीतने वाले अर्जुन अंतर्यामी श्रीकृष्ण महाराज के प्रति इस प्रकार कहकर फिर श्री गोविंद भगवान्‌ से 'युद्ध नहीं करूँगा' यह स्पष्ट कहकर चुप हो गए

  10. 10

    तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।

    सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥

    tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |

    senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||

    मशीन मसौदा

    हे भरतवंशी धृतराष्ट्र! अंतर्यामी श्रीकृष्ण महाराज दोनों सेनाओं के बीच में शोक करते हुए उस अर्जुन को हँसते हुए से यह वचन बोले

  11. 11

    अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।

    गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥

    aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |

    gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||

    मशीन मसौदा

    श्री भगवान बोले, हे अर्जुन! तू न शोक करने योग्य मनुष्यों के लिए शोक करता है और पण्डितों के से वचनों को कहता है, परन्तु जिनके प्राण चले गए हैं, उनके लिए और जिनके प्राण नहीं गए हैं उनके लिए भी पण्डितजन शोक नहीं करते

  12. 12

    न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।

    न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥

    na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |

    na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||

    मशीन मसौदा

    न तो ऐसा ही है कि मैं किसी काल में नहीं था, तू नहीं था अथवा ये राजा लोग नहीं थे और न ऐसा ही है कि इससे आगे हम सब नहीं रहेंगे

  13. 13

    देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।

    तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥

    dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |

    tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||

    मशीन मसौदा

    जैसे जीवात्मा की इस देह में बालकपन, जवानी और वृद्धावस्था होती है, वैसे ही अन्य शरीर की प्राप्ति होती है, उस विषय में धीर पुरुष मोहित नहीं होता।13॥

  14. 14

    मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।

    आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥

    mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |

    āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||

    मशीन मसौदा

    हे कुंतीपुत्र! सर्दी-गर्मी और सुख-दुःख को देने वाले इन्द्रिय और विषयों के संयोग तो उत्पत्ति-विनाशशील और अनित्य हैं, इसलिए हे भारत! उनको तू सहन कर

  15. 15

    यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।

    समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

    yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |

    samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||

    मशीन मसौदा

    क्योंकि हे पुरुषश्रेष्ठ! दुःख-सुख को समान समझने वाले जिस धीर पुरुष को ये इन्द्रिय और विषयों के संयोग व्याकुल नहीं करते, वह मोक्ष के योग्य होता है

  16. 16

    नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।

    उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

    nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |

    ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||

    मशीन मसौदा

    असत्‌ वस्तु की तो सत्ता नहीं है और सत्‌ का अभाव नहीं है। इस प्रकार इन दोनों का ही तत्व तत्वज्ञानी पुरुषों द्वारा देखा गया है

  17. 17

    अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।

    विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥

    avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |

    vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||

    मशीन मसौदा

    नाशरहित तो तू उसको जान, जिससे यह सम्पूर्ण जगत्‌- दृश्यवर्ग व्याप्त है। इस अविनाशी का विनाश करने में कोई भी समर्थ नहीं है

  18. 18

    अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।

    अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥

    antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |

    anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||

    मशीन मसौदा

    इस नाशरहित, अप्रमेय, नित्यस्वरूप जीवात्मा के ये सब शरीर नाशवान कहे गए हैं, इसलिए हे भरतवंशी अर्जुन! तू युद्ध कर

  19. 19

    य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।

    उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥

    ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |

    ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||

    मशीन मसौदा

    जो इस आत्मा को मारने वाला समझता है तथा जो इसको मरा मानता है, वे दोनों ही नहीं जानते क्योंकि यह आत्मा वास्तव में न तो किसी को मारता है और न किसी द्वारा मारा जाता है

  20. 20

    न जायते म्रियते वा कदाचिन्

    नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।

    अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो

    न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥

    na jāyate mriyate vā kadācin

    nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |

    ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo

    na hanyate hanyamāne śarīre ||

    मशीन मसौदा

    यह आत्मा किसी काल में भी न तो जन्मता है और न मरता ही है तथा न यह उत्पन्न होकर फिर होने वाला ही है क्योंकि यह अजन्मा, नित्य, सनातन और पुरातन है, शरीर के मारे जाने पर भी यह नहीं मारा जाता

  21. 21

    वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।

    कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥

    vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |

    kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||

    मशीन मसौदा

    हे पृथापुत्र अर्जुन! जो पुरुष इस आत्मा को नाशरहित, नित्य, अजन्मा और अव्यय जानता है, वह पुरुष कैसे किसको मरवाता है और कैसे किसको मारता है?

  22. 22

    वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

    नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।

    तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-

    न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥

    vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya

    navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |

    tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā-

    nyanyāni saṃyāti navāni dehī ||

    मशीन मसौदा

    जैसे मनुष्य पुराने वस्त्रों को त्यागकर दूसरे नए वस्त्रों को ग्रहण करता है, वैसे ही जीवात्मा पुराने शरीरों को त्यागकर दूसरे नए शरीरों को प्राप्त होता है

  23. 23

    नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।

    न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

    nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |

    na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||

    मशीन मसौदा

    इस आत्मा को शस्त्र नहीं काट सकते, इसको आग नहीं जला सकती, इसको जल नहीं गला सकता और वायु नहीं सुखा सकता

  24. 24

    अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।

    नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥

    acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |

    nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    क्योंकि यह आत्मा अच्छेद्य है, यह आत्मा अदाह्य, अक्लेद्य और निःसंदेह अशोष्य है तथा यह आत्मा नित्य, सर्वव्यापी, अचल, स्थिर रहने वाला और सनातन है

  25. 25

    अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।

    तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥

    avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |

    tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||

    मशीन मसौदा

    यह आत्मा अव्यक्त है, यह आत्मा अचिन्त्य है और यह आत्मा विकाररहित कहा जाता है। इससे हे अर्जुन! इस आत्मा को उपर्युक्त प्रकार से जानकर तू शोक करने के योग्य नहीं है अर्थात्‌ तुझे शोक करना उचित नहीं है

  26. 26

    अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।

    तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥

    atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |

    tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||

    मशीन मसौदा

    किन्तु यदि तू इस आत्मा को सदा जन्मने वाला तथा सदा मरने वाला मानता हो, तो भी हे महाबाहो! तू इस प्रकार शोक करने योग्य नहीं है

  27. 27

    जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।

    तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

    jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |

    tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||

    मशीन मसौदा

    क्योंकि इस मान्यता के अनुसार जन्मे हुए की मृत्यु निश्चित है और मरे हुए का जन्म निश्चित है। इससे भी इस बिना उपाय वाले विषय में तू शोक करने योग्य नहीं है

  28. 28

    अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।

    अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥

    avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |

    avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन! सम्पूर्ण प्राणी जन्म से पहले अप्रकट थे और मरने के बाद भी अप्रकट हो जाने वाले हैं, केवल बीच में ही प्रकट हैं, फिर ऐसी स्थिति में क्या शोक करना है?

  29. 29

    आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-

    माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।

    आश्चर्यवच्चैनमन्यः श‍ृणोति

    श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥

    āścaryavatpaśyati kaścidena-

    māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |

    āścaryavaccainamanyaḥ śa‍ṛṇoti

    śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||

    मशीन मसौदा

    कोई एक महापुरुष ही इस आत्मा को आश्चर्य की भाँति देखता है और वैसे ही दूसरा कोई महापुरुष ही इसके तत्व का आश्चर्य की भाँति वर्णन करता है तथा दूसरा कोई अधिकारी पुरुष ही इसे आश्चर्य की भाँति सुनता है और कोई-कोई तो सुनकर भी इसको नहीं जानता

  30. 30

    देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।

    तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

    dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |

    tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन! यह आत्मा सबके शरीर में सदा ही अवध्य (जिसका वध नहीं किया जा सके) है। इस कारण सम्पूर्ण प्राणियों के लिए तू शोक करने योग्य नहीं है