14 shlokas
- 1
अथ वात्सप्रेणोपतिष्ठते
एतद्वै प्रजापतिर्विष्णुक्रमैः प्रजाः सृष्ट्वा ताभ्यो वात्सप्रेणायुष्यम् अकरोत्
तथैवैतद्यजमानो विष्णुक्रमैः प्रजाः सृष्ट्वा ताभ्यो वात्सप्रेणायुष्यं करोति
atha vātsapreṇopatiṣṭhate
etadvai prajāpatirviṣṇukramaiḥ prajāḥ sṛṣṭvā tābhyo vātsapreṇāyuṣyam akarot
tathaivaitadyajamāno viṣṇukramaiḥ prajāḥ sṛṣṭvā tābhyo vātsapreṇāyuṣyaṃ karoti
- 2
स हैष दाक्षायणहस्तः यद्वात्सप्रम्
तस्माद्यं जातं कामयेत सर्वम् आयुर् इयाद् इति वात्सप्रेणैनम् अभिमृशेत्
तद् अस्मै जातायायुष्यं करोति
तथो ह स सर्वम् आयुर् एति
अथ यं कामयेत वीर्यवान्त्स्याद् इति विकृत्यैनं पुरस्ताद् अभिमन्त्रयेत
तथो ह स वीर्यवान्भवति
sa haiṣa dākṣāyaṇahastaḥ yadvātsapram
tasmādyaṃ jātaṃ kāmayeta sarvam āyur iyād iti vātsapreṇainam abhimṛśet
tad asmai jātāyāyuṣyaṃ karoti
tatho ha sa sarvam āyur eti
atha yaṃ kāmayeta vīryavāntsyād iti vikṛtyainaṃ purastād abhimantrayeta
tatho ha sa vīryavānbhavati
- 3
दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निर् इति प्राणो वै दिवः प्राणाद् उ वा एष प्रथमम् अजायत
अस्मद्द्वितीयम्परि जातवेदा इति यद् एनम् अदो द्वितीयं पुरुषविधो ऽजनयत्
तृतीयम् अप्स्व् इति यद् एनम् अदस्तृतीयम् अद्भ्यो ऽजनयत्
नृमण अजस्रम् इति प्रजापतिर्वै नृमणाः
अग्निर् अजस्रः
इन्धान एनं जरते स्वाधीर् इति यो वा एनम् इन्द्धे स एनं जनयते स्वाधीः
divaspari prathamaṃ jajñe agnir iti prāṇo vai divaḥ prāṇād u vā eṣa prathamam ajāyata
asmaddvitīyampari jātavedā iti yad enam ado dvitīyaṃ puruṣavidho 'janayat
tṛtīyam apsv iti yad enam adastṛtīyam adbhyo 'janayat
nṛmaṇa ajasram iti prajāpatirvai nṛmaṇāḥ
agnir ajasraḥ
indhāna enaṃ jarate svādhīr iti yo vā enam inddhe sa enaṃ janayate svādhīḥ
- 4
विद्मा ते अग्ने त्रेधा त्रयाणीति अग्निर्वायुर् आदित्य एतानि हास्य तानि त्रेधा त्रयाणि
विद्मा ते धाम विभृता पुरुत्रेति यद् इदम्बहुधा विह्रियते
विद्मा ते नाम परमं गुहा यद् इति यविष्ठ इति वा अस्य तन्नाम परमं गुहा
विद्मा तम् उत्सं यत आजगन्थेत्य् आपो वा उत्सः
अद्भ्यो वा एष प्रथमम् आजगाम
समुद्रे त्वा नृमणा अप्स्व् अन्तर् इति प्रजापतिर्वै नृमणाः
अप्सु त्वा प्रजापतिर् इत्य् एतत्
नृचक्षा ईधे दिवो अग्न ऊधन्न् इति प्रजापतिर्वै नृचक्षाः
आपो दिव ऊधः
तृतीये त्वा रजसि तस्थिवांसम् इति द्यौर्वै तृतीयं रजः
अपाम् उपस्थे महिषा अवर्धन्न् इति प्राणा वै महिषाः
दिवि त्वा प्राणा अवर्धन्न् इत्य् एतत्
vidmā te agne tredhā trayāṇīti agnirvāyur āditya etāni hāsya tāni tredhā trayāṇi
vidmā te dhāma vibhṛtā purutreti yad idambahudhā vihriyate
vidmā te nāma paramaṃ guhā yad iti yaviṣṭha iti vā asya tannāma paramaṃ guhā
vidmā tam utsaṃ yata ājaganthety āpo vā utsaḥ
adbhyo vā eṣa prathamam ājagāma
samudre tvā nṛmaṇā apsv antar iti prajāpatirvai nṛmaṇāḥ
apsu tvā prajāpatir ity etat
nṛcakṣā īdhe divo agna ūdhann iti prajāpatirvai nṛcakṣāḥ
āpo diva ūdhaḥ
tṛtīye tvā rajasi tasthivāṃsam iti dyaurvai tṛtīyaṃ rajaḥ
apām upasthe mahiṣā avardhann iti prāṇā vai mahiṣāḥ
divi tvā prāṇā avardhann ity etat
- 5
ता एता एकव्याख्यानाः एतम् एवाभि
ता आग्नेय्यस्त्रिष्टुभः
ता यद् आग्नेय्यस्तेनाग्निः
अथ यत्त्रिष्टुभो यद् एकादश तेनेन्द्रः
ऐन्द्राग्नो ऽग्निः
यावत्य् अस्य मात्रा तावतैवैनम् एतद् उपतिष्ठते
इन्द्राग्नी वै सर्वे देवाः
सर्वदेवत्यो ऽग्निः
यावान् अग्निर्यावत्य् अस्य मात्रा तावतैवैनम् एतद् उपतिष्ठते
tā etā ekavyākhyānāḥ etam evābhi
tā āgneyyastriṣṭubhaḥ
tā yad āgneyyastenāgniḥ
atha yattriṣṭubho yad ekādaśa tenendraḥ
aindrāgno 'gniḥ
yāvaty asya mātrā tāvataivainam etad upatiṣṭhate
indrāgnī vai sarve devāḥ
sarvadevatyo 'gniḥ
yāvān agniryāvaty asya mātrā tāvataivainam etad upatiṣṭhate
- 6
यद्व् एव विष्णुक्रमवात्सप्रे भवतः विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर् इमं लोकम् असृजत वात्सप्रेणाग्निम्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर् अन्तरिक्षम् असृजत वात्सप्रेण वायुम्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर्दिवम् असृजत वात्सप्रेणादित्यम्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर्दिशो ऽसृजत वात्सप्रेण चन्द्रमसम्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर्भूतम् असृजत वात्सप्रेण भविष्यत्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर्वित्तम् असृजत वात्सप्रेणाशाम्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर् अहर् असृजत वात्सप्रेण रात्रिम्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिः पूर्वपक्षान् असृजत वात्सप्रेणापरपक्षान्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर् अर्धमासान् असृजत वात्सप्रेण मासान्
विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिर् ऋतून् असृजत वात्सप्रेण संवत्सरम्
तद्यद्विष्णुक्रमवात्सप्रे भवत एतद् एव तेन सर्वं सृजते
yadv eva viṣṇukramavātsapre bhavataḥ viṣṇukramairvai prajāpatir imaṃ lokam asṛjata vātsapreṇāgnim
viṣṇukramairvai prajāpatir antarikṣam asṛjata vātsapreṇa vāyum
viṣṇukramairvai prajāpatirdivam asṛjata vātsapreṇādityam
viṣṇukramairvai prajāpatirdiśo 'sṛjata vātsapreṇa candramasam
viṣṇukramairvai prajāpatirbhūtam asṛjata vātsapreṇa bhaviṣyat
viṣṇukramairvai prajāpatirvittam asṛjata vātsapreṇāśām
viṣṇukramairvai prajāpatir ahar asṛjata vātsapreṇa rātrim
viṣṇukramairvai prajāpatiḥ pūrvapakṣān asṛjata vātsapreṇāparapakṣān
viṣṇukramairvai prajāpatir ardhamāsān asṛjata vātsapreṇa māsān
viṣṇukramairvai prajāpatir ṛtūn asṛjata vātsapreṇa saṃvatsaram
tadyadviṣṇukramavātsapre bhavata etad eva tena sarvaṃ sṛjate
- 7
यद्व् एव विष्णुक्रमवात्सप्रे भवतः विष्णुक्रमैर्वै प्रजापतिः स्वर्गं लोकम् अभिप्रायात्
स एतद् अवसानम् अपश्यद्वात्सप्रम्
तेनावास्यद् अप्रदाहाय
यद्धि युक्तं न विमुच्यते प्र तद्दह्यते
तथैवैतद्यजमानो विष्णुक्रमैर् एव स्वर्गं लोकम् अभिप्रयाति वात्सप्रेणावस्यति
yadv eva viṣṇukramavātsapre bhavataḥ viṣṇukramairvai prajāpatiḥ svargaṃ lokam abhiprāyāt
sa etad avasānam apaśyadvātsapram
tenāvāsyad apradāhāya
yaddhi yuktaṃ na vimucyate pra taddahyate
tathaivaitadyajamāno viṣṇukramair eva svargaṃ lokam abhiprayāti vātsapreṇāvasyati
- 8
स वै विष्णुक्रमान्क्रान्त्वाथ तदानीम् एव वात्सप्रेणोपतिष्ठते
यथा प्रयायाथ तदानीम् एव विमुञ्चेत्तादृक्तत्
देवानां वै विधाम् अनु मनुष्याः
तस्माद् उ हेदम् उत मानुषो ग्रामः प्रयायाथ तदानीम् एवावस्यति
sa vai viṣṇukramānkrāntvātha tadānīm eva vātsapreṇopatiṣṭhate
yathā prayāyātha tadānīm eva vimuñcettādṛktat
devānāṃ vai vidhām anu manuṣyāḥ
tasmād u hedam uta mānuṣo grāmaḥ prayāyātha tadānīm evāvasyati
- 9
तद्वा अहोरात्रे एव विष्णुक्रमा भवन्ति
अहोरात्रे वात्सप्रम्
अहोरात्रे एव तद्याति
अहोरात्रे क्षेम्यो भवति
तस्माद् उ हेदम् उत मानुषो ग्रामो ऽहोरात्रे यात्वाहोरात्रे क्षेम्यो भवति
tadvā ahorātre eva viṣṇukramā bhavanti
ahorātre vātsapram
ahorātre eva tadyāti
ahorātre kṣemyo bhavati
tasmād u hedam uta mānuṣo grāmo 'horātre yātvāhorātre kṣemyo bhavati
- 10
स वा अर्धम् एव संवत्सरस्य विष्णुक्रमान्क्रमते
अर्धं वात्सप्रेणोपतिष्ठते
मध्ये ह संवत्सरस्य स्वर्गो लोकः
स यत्कनीयो ऽर्धात्क्रमेत न हैतं स्वर्गं लोकम् अभिप्राप्नुयाद् अथ यद्भूयो ऽर्धात्पराङ्हैतं स्वर्गं लोकम् अतिप्रणश्येत्
अथ यद् अर्धं क्रमते ऽर्धम् उपतिष्ठते तत्सम्प्रति स्वर्गं लोकम् आप्त्वा विमुञ्चते
sa vā ardham eva saṃvatsarasya viṣṇukramānkramate
ardhaṃ vātsapreṇopatiṣṭhate
madhye ha saṃvatsarasya svargo lokaḥ
sa yatkanīyo 'rdhātkrameta na haitaṃ svargaṃ lokam abhiprāpnuyād atha yadbhūyo 'rdhātparāṅhaitaṃ svargaṃ lokam atipraṇaśyet
atha yad ardhaṃ kramate 'rdham upatiṣṭhate tatsamprati svargaṃ lokam āptvā vimuñcate
- 11
ताभ्यां वै विपर्यासम् एति
यथा महान्तम् अध्वानं विमोकं समश्नुवीत तादृक्तत्
स वै पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चोभे विष्णुक्रमवात्सप्रे समस्यति
अहर्वै विष्णुक्रमा रात्रिर्वात्सप्रम्
एतद्वा इदं सर्वम्प्रजापतिः प्रजनयिष्यंश्च प्रजनयित्वा चाहोरात्राभ्याम् उभयतः परिगृह्णाति
तथैवैतद्यजमान इदं सर्वं प्रजनयिष्यंश्च प्रजनयित्वा चाहोरात्राभ्याम् उभयतः परिगृह्णाति
tābhyāṃ vai viparyāsam eti
yathā mahāntam adhvānaṃ vimokaṃ samaśnuvīta tādṛktat
sa vai purastāccopariṣṭāccobhe viṣṇukramavātsapre samasyati
aharvai viṣṇukramā rātrirvātsapram
etadvā idaṃ sarvamprajāpatiḥ prajanayiṣyaṃśca prajanayitvā cāhorātrābhyām ubhayataḥ parigṛhṇāti
tathaivaitadyajamāna idaṃ sarvaṃ prajanayiṣyaṃśca prajanayitvā cāhorātrābhyām ubhayataḥ parigṛhṇāti
- 12
तद् आहुः यद् अहर्विष्णुक्रमा रात्रिर्वात्सप्रम् अथोभे एवाहन्भवतो न रात्र्याम्
कथम् अस्यापि रात्र्यां कृते भवत इति
एतद्वा एने अदो दीक्षमाणः पुरस्ताद् अपराह्ण उभे समस्यति
रात्रिर्हैतद्यद् अपराह्णः
अथैने एतत्संनिवप्स्यन्न् उपरिष्टात्पूर्वाह्ण उभे समस्यति
अहर्हैतद्यत्पूर्वाह्णः
एवम् उ हास्योभे एवाहन्कृते भवत उभे रात्र्याम्
tad āhuḥ yad aharviṣṇukramā rātrirvātsapram athobhe evāhanbhavato na rātryām
katham asyāpi rātryāṃ kṛte bhavata iti
etadvā ene ado dīkṣamāṇaḥ purastād aparāhṇa ubhe samasyati
rātrirhaitadyad aparāhṇaḥ
athaine etatsaṃnivapsyann upariṣṭātpūrvāhṇa ubhe samasyati
aharhaitadyatpūrvāhṇaḥ
evam u hāsyobhe evāhankṛte bhavata ubhe rātryām
- 13
स यद् अहः संनिवप्स्यन्त्स्यात्तद् अहः प्रातर् उदित आदित्ये भस्मैव प्रथमम् उद्वपति
भस्मोदुप्य वाचं विसृजते
वाचं विसृज्य समिधम् आदधाति
समिधम् आधाय भस्मापो ऽभ्यवहरति
यथैव तस्याभ्यवहरणं तथापादाय भस्मनः प्रत्येत्योखायाम् ओप्योपतिष्ठते
अथ प्रायश्चित्ती करोति
sa yad ahaḥ saṃnivapsyantsyāttad ahaḥ prātar udita āditye bhasmaiva prathamam udvapati
bhasmodupya vācaṃ visṛjate
vācaṃ visṛjya samidham ādadhāti
samidham ādhāya bhasmāpo 'bhyavaharati
yathaiva tasyābhyavaharaṇaṃ tathāpādāya bhasmanaḥ pratyetyokhāyām opyopatiṣṭhate
atha prāyaścittī karoti
- 14
स यदि विष्णुक्रमीयम् अहः स्यात्विष्णुक्रमान्क्रान्त्वा वात्सप्रेणोपतिष्ठेत
अथ यदि वात्सप्रीयं वात्सप्रेणोपस्थाय विष्णुक्रमान्क्रान्त्वा वात्सप्रम् अन्ततः कुर्यात्
न विष्णुक्रमान् अन्ततः कुर्यात्
यथा प्रयाय न विमुञ्चेत्तादृक्तत्
अथ यद्वात्सप्रम् अन्ततः करोति प्रतिष्ठा वै वात्सप्रम्
यथा प्रतिष्ठापयेद् अवसाययेत्तादृक्तत्
तस्माद् उ वात्सप्रम् एवान्ततः कुर्यात्
sa yadi viṣṇukramīyam ahaḥ syātviṣṇukramānkrāntvā vātsapreṇopatiṣṭheta
atha yadi vātsaprīyaṃ vātsapreṇopasthāya viṣṇukramānkrāntvā vātsapram antataḥ kuryāt
na viṣṇukramān antataḥ kuryāt
yathā prayāya na vimuñcettādṛktat
atha yadvātsapram antataḥ karoti pratiṣṭhā vai vātsapram
yathā pratiṣṭhāpayed avasāyayettādṛktat
tasmād u vātsapram evāntataḥ kuryāt

