28 shlokas
- 1
रुक्मम्प्रतिमुच्य बिभर्ति
सत्यं हैतद्यद्रुक्मः सत्यं वा एतं यन्तुम् अर्हति सत्येनैतं देवा अबिभरुः सत्येनैवैनम् एतद्बिभर्ति
rukmampratimucya bibharti
satyaṃ haitadyadrukmaḥ satyaṃ vā etaṃ yantum arhati satyenaitaṃ devā abibharuḥ satyenaivainam etadbibharti
- 2
तद्यत्तत्सत्यम्
असौ स आदित्यः स हिरण्मयो भवति ज्योतिर्वै हिरण्यं ज्योतिर् एषो ऽमृतं हिरण्यम् अमृतम् एष परिमण्डलो भवति परिमण्डलो ह्येष एकविंशतिनिर्बाध एकविंशो ह्येष बहिष्टान्निर्बाधम्बिभर्ति रश्मयो वा एतस्य निर्बाधा बाह्यत उ वा एतस्य रश्मयः
tadyattatsatyam
asau sa ādityaḥ sa hiraṇmayo bhavati jyotirvai hiraṇyaṃ jyotir eṣo 'mṛtaṃ hiraṇyam amṛtam eṣa parimaṇḍalo bhavati parimaṇḍalo hyeṣa ekaviṃśatinirbādha ekaviṃśo hyeṣa bahiṣṭānnirbādhambibharti raśmayo vā etasya nirbādhā bāhyata u vā etasya raśmayaḥ
- 3
यद्व् एव रुक्मम्प्रतिमुच्य बिभर्ति
असौ वा आदित्य एष रुक्मो नो हैतम् अग्निम्मनुष्यो मनुष्यरूपेण यन्तुम् अर्हत्य् एतेनैव रूपेणैतद्रूपम्बिभर्ति
yadv eva rukmampratimucya bibharti
asau vā āditya eṣa rukmo no haitam agnimmanuṣyo manuṣyarūpeṇa yantum arhaty etenaiva rūpeṇaitadrūpambibharti
- 4
यद्व् एव रुक्मम्प्रतिमुच्य बिभर्ति
रेतो वा इदं सिक्तम् अयम् अग्निस्तेजो वीर्यं रुक्मो ऽस्मिंस्तद्रेतसि तेजो वीर्यं दधाति
yadv eva rukmampratimucya bibharti
reto vā idaṃ siktam ayam agnistejo vīryaṃ rukmo 'smiṃstadretasi tejo vīryaṃ dadhāti
- 5
यद् एव रुक्मम्प्रतिमुच्य बिभर्ति
एतद्वै देवा अबिभयुर्यद्वै न इमम् इह रक्षांसि नाष्ट्रा न हन्युर् इति तस्मा एतम् अन्तिकाद्गोप्तारम् अकुर्वन्न् अमुम् एवादित्यम् असौ वा आदित्य एष रुक्मस्तथैवास्मा अयम् एतम् अन्तिकाद्गोप्तारं करोति
yad eva rukmampratimucya bibharti
etadvai devā abibhayuryadvai na imam iha rakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyur iti tasmā etam antikādgoptāram akurvann amum evādityam asau vā āditya eṣa rukmastathaivāsmā ayam etam antikādgoptāraṃ karoti
- 6
कृष्णाजिने निष्यूतो भवति
यज्ञो वै कृष्णाजिनं यज्ञो वा एतं यन्तुम् अर्हति यज्ञेनैतं देवा अबिभरुर्यज्ञेनैवैतम् एतद्बिभर्ति लोमतश्छन्दांसि वै लोमानि छन्दांसि वा एतं यन्तुम् अर्हन्ति छन्दोभिर् एतं देवा अबिभरुश्छन्दोभिर् एवैनम् एतद्बिभर्ति
kṛṣṇājine niṣyūto bhavati
yajño vai kṛṣṇājinaṃ yajño vā etaṃ yantum arhati yajñenaitaṃ devā abibharuryajñenaivaitam etadbibharti lomataśchandāṃsi vai lomāni chandāṃsi vā etaṃ yantum arhanti chandobhir etaṃ devā abibharuśchandobhir evainam etadbibharti
- 7
अभि शुक्लानि च कृष्णानि च लोमानि निष्यूतो भवति
ऋक्सामयोर्हैते रूपे ऋक्सामे वा एतं यन्तुम् अर्हत ऋक्सामाभ्याम् एतं देवा अबिभरुर् ऋक्सामाभ्याम् एवैनम् एतद्बिभर्ति शाणो रुक्मपाशस्त्रिवृत्तस्योक्तो बन्धुः
abhi śuklāni ca kṛṣṇāni ca lomāni niṣyūto bhavati
ṛksāmayorhaite rūpe ṛksāme vā etaṃ yantum arhata ṛksāmābhyām etaṃ devā abibharur ṛksāmābhyām evainam etadbibharti śāṇo rukmapāśastrivṛttasyokto bandhuḥ
- 8
तम् उपरिनाभि बिभर्ति
असौ वा आदित्य एष रुक्म उपरिनाभ्य् उ वा एषः
tam uparinābhi bibharti
asau vā āditya eṣa rukma uparinābhy u vā eṣaḥ
- 9
यद्व् एवोपरिनाभि
अवाग्वै नाभे रेतः प्रजातिस्तेजो वीर्यं रुक्मो नेन्मे रेतः प्रजातिं तेजो वीर्यं रुक्मः प्रदहाद् इति
yadv evoparinābhi
avāgvai nābhe retaḥ prajātistejo vīryaṃ rukmo nenme retaḥ prajātiṃ tejo vīryaṃ rukmaḥ pradahād iti
- 10
यद्व् एवोपरिनाभि
एतद्वै पशोर्मेध्यतरं यद् उपरिनाभि पुरीषसंहिततरं यद् अवाङ्नाभेस्तद्यद् एव पशोर्मेध्यतरं तेनैनम् एतद्बिभर्ति
yadv evoparinābhi
etadvai paśormedhyataraṃ yad uparinābhi purīṣasaṃhitataraṃ yad avāṅnābhestadyad eva paśormedhyataraṃ tenainam etadbibharti
- 11
यद्व् एवोपरिनाभि
यद्वै प्राणस्यामृतम् ऊर्ध्वं तन्नाभेर् ऊर्ध्वैः प्राणैर् उच्चरत्य् अथ यन्मर्त्यम्पराक्तन्नाभिम् अत्येति तद्यद् एव प्राणस्यामृतं तद् एनम् एतद् अभिसंपादयति तेनैनम् एतद्बिभर्ति
yadv evoparinābhi
yadvai prāṇasyāmṛtam ūrdhvaṃ tannābher ūrdhvaiḥ prāṇair uccaraty atha yanmartyamparāktannābhim atyeti tadyad eva prāṇasyāmṛtaṃ tad enam etad abhisaṃpādayati tenainam etadbibharti
- 12
अथैनम् आसन्द्या बिभर्ति
इयं वा आसन्द्यस्यां हीदं सर्वम् आसन्नम् इयं वा एतं यन्तुम् अर्हत्य् अनयैतं देवा अबिभरुर् अनयैवैनम् एतद्बिभर्ति
athainam āsandyā bibharti
iyaṃ vā āsandyasyāṃ hīdaṃ sarvam āsannam iyaṃ vā etaṃ yantum arhaty anayaitaṃ devā abibharur anayaivainam etadbibharti
- 13
औदुम्बरी भवति
ऊर्ग्वै रस उदुम्बर ऊर्जैवैनम् एतद्रसेन बिभर्त्य् अथो सर्व एते वनस्पतयो यद् उदुम्बरः सर्वे वा एतं वनस्पतयो यन्तुम् अर्हन्ति सर्वैर् एतं वनस्पतिभिर्देवा अबिभरुः सर्वैर् एवैनम् एतद्वनस्पतिभिर्बिभर्ति
audumbarī bhavati
ūrgvai rasa udumbara ūrjaivainam etadrasena bibharty atho sarva ete vanaspatayo yad udumbaraḥ sarve vā etaṃ vanaspatayo yantum arhanti sarvair etaṃ vanaspatibhirdevā abibharuḥ sarvair evainam etadvanaspatibhirbibharti
- 14
प्रादेशमात्र्य् ऊर्ध्वा भवति
प्रादेशमात्रो वै गर्भो विष्णुर्योनिर् एषा गर्भसंमितां तद्योनिं करोत्य् अरत्निमात्री तिरश्ची बाहुर्वा अरत्निर्बाहुनो वै वीर्यं क्रियते वीर्यसंमितैव तद्भवति वीर्यं वा एतं यन्तुम् अर्हति वीर्येणैतं देवा अबिभरुर्वीर्येणैवैनम् एतद्बिभर्ति
prādeśamātry ūrdhvā bhavati
prādeśamātro vai garbho viṣṇuryonir eṣā garbhasaṃmitāṃ tadyoniṃ karoty aratnimātrī tiraścī bāhurvā aratnirbāhuno vai vīryaṃ kriyate vīryasaṃmitaiva tadbhavati vīryaṃ vā etaṃ yantum arhati vīryeṇaitaṃ devā abibharurvīryeṇaivainam etadbibharti
- 15
चतुःस्रक्तयः पादा भवन्ति
चतुःस्रक्तीन्यनूच्यानि चतस्रो वै दिशो दिशो वा एतं यन्तुम् अर्हन्ति दिग्भिर् एतं देवा अबिभरुर्दिग्भिर् एवैनम् एतद्बिभर्ति मौञ्जीभी रज्जुभिर्व्युता भवति त्रिवृद्भिस्तस्योक्तो बन्धुर्मृदा दिग्धा तस्यो एवोक्तो ऽथो अनतिदाहाय
catuḥsraktayaḥ pādā bhavanti
catuḥsraktīnyanūcyāni catasro vai diśo diśo vā etaṃ yantum arhanti digbhir etaṃ devā abibharurdigbhir evainam etadbibharti mauñjībhī rajjubhirvyutā bhavati trivṛdbhistasyokto bandhurmṛdā digdhā tasyo evokto 'tho anatidāhāya
- 16
अथैनं शिक्येन बिभर्ति
इमे वै लोका एषो ऽग्निर्दिशः शिक्यं दिग्भिर्हीमे लोकाः शक्नुवन्ति स्थातुं यच्छक्नुवन्ति तस्माच्छिक्यं दिग्भिर् एवैनम् एतद्बिभर्ति षडुद्यामम्भवति षड्ढि दिशो मौञ्जं त्रिवृत्तस्योक्तो बन्धुर्मृदा दिग्धं तस्यो एवोक्तो ऽथो अनतिदाहाय
athainaṃ śikyena bibharti
ime vai lokā eṣo 'gnirdiśaḥ śikyaṃ digbhirhīme lokāḥ śaknuvanti sthātuṃ yacchaknuvanti tasmācchikyaṃ digbhir evainam etadbibharti ṣaḍudyāmambhavati ṣaḍḍhi diśo mauñjaṃ trivṛttasyokto bandhurmṛdā digdhaṃ tasyo evokto 'tho anatidāhāya
- 17
तस्याप एव प्रतिष्ठा
अप्सु हीमे लोकाः प्रतिष्ठिता आदित्य आसञ्जनम् आदित्ये हीमे लोका दिग्भिर् आसक्ताः स यो हैतद् एवं वेदैतेनैव रूपेणैतद्रूपम्बिभर्ति
tasyāpa eva pratiṣṭhā
apsu hīme lokāḥ pratiṣṭhitā āditya āsañjanam āditye hīme lokā digbhir āsaktāḥ sa yo haitad evaṃ vedaitenaiva rūpeṇaitadrūpambibharti
- 18
यद्व् एवैनं शिक्येन बिभर्ति
संवत्सर एषो ऽग्निरृतवः शिक्यम् ऋतुभिर्हि संवत्सरः शक्नोति स्थातुं यच्छक्नोति तस्माच्छिक्यम् ऋतुभिर् एवैनम् एतद्बिभर्ति षडुद्यामम्भवति षड्ढ्यृतवः
yadv evainaṃ śikyena bibharti
saṃvatsara eṣo 'gnirṛtavaḥ śikyam ṛtubhirhi saṃvatsaraḥ śaknoti sthātuṃ yacchaknoti tasmācchikyam ṛtubhir evainam etadbibharti ṣaḍudyāmambhavati ṣaḍḍhyṛtavaḥ
- 19
तस्याहोरात्रे एव प्रतिष्ठा
अहोरात्रयोर्ह्ययं संवत्सरः प्रतिष्ठितश्चन्द्रमा आसञ्जनं चन्द्रमसि ह्ययं संवत्सर ऋतुभिर् आसक्तः स यो हैतदेवं वेदैतेनैव रूपेणैतद्रूपम्बिभर्ति तस्य ह वा एष संवत्सरभृतो भवति य एवं वेद संवत्सरोपासितो हैव तस्य भवति य एवं न वेदेत्य् अधिदेवतम्
tasyāhorātre eva pratiṣṭhā
ahorātrayorhyayaṃ saṃvatsaraḥ pratiṣṭhitaścandramā āsañjanaṃ candramasi hyayaṃ saṃvatsara ṛtubhir āsaktaḥ sa yo haitadevaṃ vedaitenaiva rūpeṇaitadrūpambibharti tasya ha vā eṣa saṃvatsarabhṛto bhavati ya evaṃ veda saṃvatsaropāsito haiva tasya bhavati ya evaṃ na vedety adhidevatam
- 20
अथाध्यात्मम्
आत्मैवाग्निः प्राणाः शिक्यम्प्राणैर्ह्ययम् आत्मा शक्नोति स्थातुं यच्छक्नोति तस्माच्छिक्यं प्राणैर् एवैनम् एतद्बिभर्ति षडुद्यामम्भवति षड्ढि प्राणाः
athādhyātmam
ātmaivāgniḥ prāṇāḥ śikyamprāṇairhyayam ātmā śaknoti sthātuṃ yacchaknoti tasmācchikyaṃ prāṇair evainam etadbibharti ṣaḍudyāmambhavati ṣaḍḍhi prāṇāḥ
- 21
तस्य मन एव प्रतिष्ठा
मनसि ह्ययमात्मा प्रतिष्ठितो ऽन्नम् आसञ्जनम् अन्ने ह्ययमात्मा प्राणैर् आसक्तः स यो हैतद् एवं वेदैतेनैव रूपेणैतद्रूपम्बिभर्ति
tasya mana eva pratiṣṭhā
manasi hyayamātmā pratiṣṭhito 'nnam āsañjanam anne hyayamātmā prāṇair āsaktaḥ sa yo haitad evaṃ vedaitenaiva rūpeṇaitadrūpambibharti
- 22
अथैनम् उखया बिभर्ति
इमे वै लोका उखेमे वा एतं लोका यन्तुम् अर्हन्त्य् एभिरेतं लोकैर्देवा अबिभरुर् एभिर् एवैनम् एतल्लोकैर्बिभर्ति
athainam ukhayā bibharti
ime vai lokā ukheme vā etaṃ lokā yantum arhanty ebhiretaṃ lokairdevā abibharur ebhir evainam etallokairbibharti
- 23
सा यद् उखा नाम
एतद्वै देवा एतेन कर्मणैतयावृतेमांल्लोकान् उदखनन्यद् उदखनंस्तस्माद् उत्खोत्खा ह वै ताम् उखेत्य् आचक्षते परोक्षम्परोक्षकामा हि देवाः
sā yad ukhā nāma
etadvai devā etena karmaṇaitayāvṛtemāṃllokān udakhananyad udakhanaṃstasmād utkhotkhā ha vai tām ukhety ācakṣate parokṣamparokṣakāmā hi devāḥ
- 24
तद्वा उखेति द्वे अक्षरे
द्विपाद्यजमानो यजमानो ऽग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनम् एतद्बिभर्ति सो एव कुम्भी सा स्थाली तत्षट्षड् ऋतवः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तद्भवति
tadvā ukheti dve akṣare
dvipādyajamāno yajamāno 'gniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvataivainam etadbibharti so eva kumbhī sā sthālī tatṣaṭṣaḍ ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati
- 25
अथैनम् इण्ड्वाभ्यां परिगृह्णाति
असौ वा आदित्य एषो ऽग्निर् अहोरात्रे इण्ड्वे अमुं तद् आदित्यम् अहोरात्राभ्याम्परिगृह्णाति तस्माद् एषो ऽहोरात्राभ्याम्परिगृहीतः
athainam iṇḍvābhyāṃ parigṛhṇāti
asau vā āditya eṣo 'gnir ahorātre iṇḍve amuṃ tad ādityam ahorātrābhyāmparigṛhṇāti tasmād eṣo 'horātrābhyāmparigṛhītaḥ
- 26
यद्व् एवैनम् इण्ड्वाभ्याम्परिगृह्णाति
असौ वा आदित्य एषो ऽग्निर् इमा उ लोकाव् इण्ड्वे अमुम्तद् आदित्यम् आभ्यां लोकाभ्याम्परिगृह्णाति तस्माद् एष आभ्यां लोकाभ्याम्परिगृहीतः परिमण्डले भवतः परिमण्डलौ हीमौ लोकौ मौञ्जे त्रिवृती तस्योक्तो बन्धुर्मृदा दिग्धे तस्यो एवोक्तो ऽथो अनतिदाहाय
yadv evainam iṇḍvābhyāmparigṛhṇāti
asau vā āditya eṣo 'gnir imā u lokāv iṇḍve amumtad ādityam ābhyāṃ lokābhyāmparigṛhṇāti tasmād eṣa ābhyāṃ lokābhyāmparigṛhītaḥ parimaṇḍale bhavataḥ parimaṇḍalau hīmau lokau mauñje trivṛtī tasyokto bandhurmṛdā digdhe tasyo evokto 'tho anatidāhāya
- 27
अथातः सम्पद् एव
आसन्दी चोखा च शिक्यं च रुक्मपाशश्चाग्निश्च रुक्मश्च तत्षट्षड् ऋतवः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तद्भवतीण्ड्वे तद् अष्टाव् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो ऽग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तद्भवति
athātaḥ sampad eva
āsandī cokhā ca śikyaṃ ca rukmapāśaścāgniśca rukmaśca tatṣaṭṣaḍ ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavatīṇḍve tad aṣṭāv aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro 'gniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati
- 28
अथ सर्वसम्पत्
चत्वारः पादाश्चत्वार्य् अनूच्यानि शिक्यं च रुक्मपाशश्च यद् उ किं च रज्जव्यं शिक्यं तद् अनूखाग्नी रुक्मस्तत्त्रयोदश त्रयोदश मासाः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावत्तद्भवति
atha sarvasampat
catvāraḥ pādāścatvāry anūcyāni śikyaṃ ca rukmapāśaśca yad u kiṃ ca rajjavyaṃ śikyaṃ tad anūkhāgnī rukmastattrayodaśa trayodaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati

