16 shlokas
- 1
तं तिष्ठन्प्रतिमुञ्चते
असौ वा आदित्य एष रुक्मः
तिष्ठतीव वा असावादित्यः
अथो तिष्ठन्वै वीर्यवत्तर उदङ्प्राङ्तिष्ठन्
तस्योक्तो बन्धुः
taṃ tiṣṭhanpratimuñcate
asau vā āditya eṣa rukmaḥ
tiṣṭhatīva vā asāvādityaḥ
atho tiṣṭhanvai vīryavattara udaṅprāṅtiṣṭhan
tasyokto bandhuḥ
- 2
दृशानो रुक्म उर्व्या व्यद्यौद् इति दृश्यमानो ह्य् एष रुक्म उर्व्या विद्योतते
दुर्मर्षम् आयुः श्रिये रुचान इति दुर्मरं वा एतस्यायुः
श्रियो एष रोचते
अग्निर् अमृतो अभवद्वयोभिर् इति सर्वैर्वा एष वयोभिर् अमृतो ऽभवद्यद् एनं द्यौर् अजनयद् इति
द्यौर्वा एतम् अजनयत्सुरेता इति सुरेता ह्य् एषा यस्या एष रेतः
dṛśāno rukma urvyā vyadyaud iti dṛśyamāno hy eṣa rukma urvyā vidyotate
durmarṣam āyuḥ śriye rucāna iti durmaraṃ vā etasyāyuḥ
śriyo eṣa rocate
agnir amṛto abhavadvayobhir iti sarvairvā eṣa vayobhir amṛto 'bhavadyad enaṃ dyaur ajanayad iti
dyaurvā etam ajanayatsuretā iti suretā hy eṣā yasyā eṣa retaḥ
- 3
अथैनम् इण्ड्वाभ्याम्परिगृह्णाति
नक्तोषासा समनसा विरूपे इत्य् अहोरात्रे वै नक्तोषासा समनसा विरूपे
धापयेते शिशुम् एकं समीची इति यद्वै किं चाहोरात्रयोस्तेनैतम् एव समीची धापयेते
द्यावाक्षामा रुक्मो अन्तर्विभातीति हरन्न् एतद्यजुर्जपति
इमे वै द्यावापृथिवी द्यावाक्षामा
ते एष यन्न् अन्तरा विभाति
तस्माद् एतद्धरन्यजुर्जपति
देवा अग्निं धारयन्द्रविणोदा इति परिगृह्य निदधाति
प्राणा वै देवा द्रविणोदाः
त एतम् अग्र एवम् अधारयन्
तैर् एवैनम् एतद्धारयति
athainam iṇḍvābhyāmparigṛhṇāti
naktoṣāsā samanasā virūpe ity ahorātre vai naktoṣāsā samanasā virūpe
dhāpayete śiśum ekaṃ samīcī iti yadvai kiṃ cāhorātrayostenaitam eva samīcī dhāpayete
dyāvākṣāmā rukmo antarvibhātīti harann etadyajurjapati
ime vai dyāvāpṛthivī dyāvākṣāmā
te eṣa yann antarā vibhāti
tasmād etaddharanyajurjapati
devā agniṃ dhārayandraviṇodā iti parigṛhya nidadhāti
prāṇā vai devā draviṇodāḥ
ta etam agra evam adhārayan
tair evainam etaddhārayati
- 4
अथ शिक्यपाशम्प्रतिमुञ्चते
विश्वा रूपाणि प्रतिमुञ्चते कविर् इत्य् असौ वा आदित्यः कविः
विश्वा रूपा शिक्यम्
प्रासावीद्भद्रं द्विपदे चतुष्पद इत्य् उद्यन्वा एष द्विपदे चतुष्पदे च भद्रम्प्रसौति
वि नाकम् अख्यत्सविता वरेण्य इति स्वर्गो वै लोको नाकः
तम् एष उद्यन्न् एवानुविपश्यन्यन् उ प्रयाणम् उषसो विराजतीत्य् उषा वा अग्रे व्युच्छति
तस्या एष व्युष्टिं विराजन्न् अनूदेति
atha śikyapāśampratimuñcate
viśvā rūpāṇi pratimuñcate kavir ity asau vā ādityaḥ kaviḥ
viśvā rūpā śikyam
prāsāvīdbhadraṃ dvipade catuṣpada ity udyanvā eṣa dvipade catuṣpade ca bhadramprasauti
vi nākam akhyatsavitā vareṇya iti svargo vai loko nākaḥ
tam eṣa udyann evānuvipaśyanyan u prayāṇam uṣaso virājatīty uṣā vā agre vyucchati
tasyā eṣa vyuṣṭiṃ virājann anūdeti
- 5
अथैनम् अतो विकृत्या विकरोति
इदम् एवैतद्रेतः सिक्तं विकरोति
तस्माद्योनौ रेतः सिक्तं विक्रियते
athainam ato vikṛtyā vikaroti
idam evaitadretaḥ siktaṃ vikaroti
tasmādyonau retaḥ siktaṃ vikriyate
- 6
सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् इति
वीर्यं वै सुपर्णो गरुत्मान्
वीर्यम् एवैनम् एतद् अभिसंस्करोति
त्रिवृत्ते शिर इति त्रिवृतम् अस्य स्तोमं शिरः करोति
गायत्रं चक्षुर् इति गायत्रं चक्षुः करोति
बृहद्रथन्तरे पक्षाव् इति बृहद्रथन्तरे पक्षौ करोति
स्तोम आत्मेति स्तोमम् आत्मानं करोति पञ्चविंशम्
छन्दांस्य् अङ्गानीति छन्दांसि वा एतस्याङ्गानि
यजूंषि नामेति यद् एनम् अग्निर् इत्य् आचक्षते तद् अस्य यजूंषि नाम
साम ते तनूर्वामदेव्यम् इत्य् आत्मा वै तनूः
आत्मा ते तनूर्वामदेव्यम् इत्य् एतत्
यज्ञायज्ञियम्पुच्छम् इति यज्ञायज्ञियम्पुच्छं करोति
धिष्ण्याः शफा इति धिष्ण्यैर्वा एषो ऽस्मिंल्लोके प्रतिष्ठितः
सुपर्णो ऽसि गरुत्मान्दिवं गच्छ स्वः पतेति तद् एनं सुपर्णं गरुत्मन्तं कृत्वाह देवान्गच्छ स्वर्गं लोकम्पतेति
suparṇo 'si garutmān iti
vīryaṃ vai suparṇo garutmān
vīryam evainam etad abhisaṃskaroti
trivṛtte śira iti trivṛtam asya stomaṃ śiraḥ karoti
gāyatraṃ cakṣur iti gāyatraṃ cakṣuḥ karoti
bṛhadrathantare pakṣāv iti bṛhadrathantare pakṣau karoti
stoma ātmeti stomam ātmānaṃ karoti pañcaviṃśam
chandāṃsy aṅgānīti chandāṃsi vā etasyāṅgāni
yajūṃṣi nāmeti yad enam agnir ity ācakṣate tad asya yajūṃṣi nāma
sāma te tanūrvāmadevyam ity ātmā vai tanūḥ
ātmā te tanūrvāmadevyam ity etat
yajñāyajñiyampuccham iti yajñāyajñiyampucchaṃ karoti
dhiṣṇyāḥ śaphā iti dhiṣṇyairvā eṣo 'smiṃlloke pratiṣṭhitaḥ
suparṇo 'si garutmāndivaṃ gaccha svaḥ pateti tad enaṃ suparṇaṃ garutmantaṃ kṛtvāha devāngaccha svargaṃ lokampateti
- 7
तं वा एतम् अत्र पक्षपुच्छवन्तं विकरोति
यादृग्वै योनौ रेतो विक्रियते तादृग्जायते
तद्यद् एतम् अत्र पक्षपुच्छवन्तं विकरोति तस्माद् एषो ऽमुत्र पक्षपुच्छवान्जायते
taṃ vā etam atra pakṣapucchavantaṃ vikaroti
yādṛgvai yonau reto vikriyate tādṛgjāyate
tadyad etam atra pakṣapucchavantaṃ vikaroti tasmād eṣo 'mutra pakṣapucchavānjāyate
- 8
तं हैक एतया विकृत्याभिमन्त्र्यान्यां चितिं चिन्वन्ति द्रोणचितं वा रथचक्रचितं वा कङ्कचितं वा प्रौगचितं वोभयतः प्रौगं वा समुह्यपुरीषं वा
न तथा कुर्यात्
यथा पक्षपुच्छवन्तं गर्भम्परिवृश्चेत्तादृक्तत्
तस्माद् एनं सुपर्णचितम् एव चिनुयात्
taṃ haika etayā vikṛtyābhimantryānyāṃ citiṃ cinvanti droṇacitaṃ vā rathacakracitaṃ vā kaṅkacitaṃ vā praugacitaṃ vobhayataḥ praugaṃ vā samuhyapurīṣaṃ vā
na tathā kuryāt
yathā pakṣapucchavantaṃ garbhamparivṛścettādṛktat
tasmād enaṃ suparṇacitam eva cinuyāt
- 9
तम् एतया विकृत्येत ऊर्ध्वम्प्राञ्चम्प्रगृह्णाति
असौ वा आदित्य एषो ऽग्निः
अमुं तद् आदित्यम् इत ऊर्ध्वम्प्राञ्चं दधाति
तस्माद् असाव् आदित्य इत ऊर्ध्वः प्राङ्धीयते
परोबाहु प्रगृह्णाति
परोबाहु ह्य् एष इतो ऽथैनम् उपावहरति
तम् उपावहृत्योपरिनाभि धारयति
तस्योक्तो बन्धुः
tam etayā vikṛtyeta ūrdhvamprāñcampragṛhṇāti
asau vā āditya eṣo 'gniḥ
amuṃ tad ādityam ita ūrdhvamprāñcaṃ dadhāti
tasmād asāv āditya ita ūrdhvaḥ prāṅdhīyate
parobāhu pragṛhṇāti
parobāhu hy eṣa ito 'thainam upāvaharati
tam upāvahṛtyoparinābhi dhārayati
tasyokto bandhuḥ
- 10
अथ विष्णुक्रमान्क्रमते
एतद्वै देवा विष्णुर्भूत्वेमांल्लोकान् अक्रमन्त
यद्विष्णुर्भूत्वाक्रमन्त तस्माद्विष्णुक्रमाः
तथैवैतद्यजमानो विष्णुर्भूत्वेमांल्लोकान्क्रमते
atha viṣṇukramānkramate
etadvai devā viṣṇurbhūtvemāṃllokān akramanta
yadviṣṇurbhūtvākramanta tasmādviṣṇukramāḥ
tathaivaitadyajamāno viṣṇurbhūtvemāṃllokānkramate
- 11
स यः स विष्णुर्यज्ञः सः
स यः स यज्ञो ऽयम् एव स यो ऽयम् अग्निर् उखायाम्
एतम् एव तद्देवा आत्मानं कृत्वेमांल्लोकान् अक्रमन्त
तथैवैतद्यजमान एतम् एवात्मानं कृत्वेमांल्लोकान्क्रमते
sa yaḥ sa viṣṇuryajñaḥ saḥ
sa yaḥ sa yajño 'yam eva sa yo 'yam agnir ukhāyām
etam eva taddevā ātmānaṃ kṛtvemāṃllokān akramanta
tathaivaitadyajamāna etam evātmānaṃ kṛtvemāṃllokānkramate
- 12
उदङ्प्राङ्तिष्ठन्
एतद्वै तत्प्रजापतिर्विष्णुक्रमैर् उदङ्प्राङ्तिष्ठन्प्रजा असृजत
तथैवैतद्यजमानो विष्णुक्रमैर् उदङ्तिष्ठन्प्रजाः सृजते
udaṅprāṅtiṣṭhan
etadvai tatprajāpatirviṣṇukramair udaṅprāṅtiṣṭhanprajā asṛjata
tathaivaitadyajamāno viṣṇukramair udaṅtiṣṭhanprajāḥ sṛjate
- 13
विष्णोः क्रमो ऽसीति विष्णुर्हि भूत्वा क्रमते
सपत्नहेति सपत्नान्हात्र हन्ति
गायत्रं छन्द आरोहेति गायत्रं छन्द आरोहति
पृथिवीम् अनु विक्रमस्वेति पृथिवीम् अनु विक्रमते
प्रहरति पादं क्रमते
ऊर्ध्वम् अग्निम् उद्गृह्णाति
ऊर्ध्वो हि रोहति
viṣṇoḥ kramo 'sīti viṣṇurhi bhūtvā kramate
sapatnaheti sapatnānhātra hanti
gāyatraṃ chanda āroheti gāyatraṃ chanda ārohati
pṛthivīm anu vikramasveti pṛthivīm anu vikramate
praharati pādaṃ kramate
ūrdhvam agnim udgṛhṇāti
ūrdhvo hi rohati
- 14
विष्णोः क्रमो ऽसीति विष्णुर्हि भूत्वा क्रमते
अभिमातिहेत्य् अभिमातीर्हात्र हन्ति
त्रैष्टुभं छन्द आरोहेति त्रैष्टुभं छन्द आरोहति
अन्तरिक्षम् अनु विक्रमस्वेत्य् अन्तरिक्षम् अनु विक्रमते
प्रहरति पादं क्रमते
ऊर्ध्वम् अग्निम् उद्गृह्णाति
ऊर्ध्वो हि रोहति
viṣṇoḥ kramo 'sīti viṣṇurhi bhūtvā kramate
abhimātihety abhimātīrhātra hanti
traiṣṭubhaṃ chanda āroheti traiṣṭubhaṃ chanda ārohati
antarikṣam anu vikramasvety antarikṣam anu vikramate
praharati pādaṃ kramate
ūrdhvam agnim udgṛhṇāti
ūrdhvo hi rohati
- 15
विष्णोः क्रमो ऽसीति विष्णुर्हि भूत्वा क्रमते
अरातीयतो हन्तेत्य् अरातीयतो हात्र हन्ति
जागतं छन्द आरोहेति जागतं छन्द आरोहति
दिवम् अनु विक्रमस्वेति दिवम् अनु विक्रमते
प्रहरति पादं क्रमते
ऊर्ध्वम् अग्निम् उद्गृह्णाति
ऊर्ध्वो हि रोहति
viṣṇoḥ kramo 'sīti viṣṇurhi bhūtvā kramate
arātīyato hantety arātīyato hātra hanti
jāgataṃ chanda āroheti jāgataṃ chanda ārohati
divam anu vikramasveti divam anu vikramate
praharati pādaṃ kramate
ūrdhvam agnim udgṛhṇāti
ūrdhvo hi rohati
- 16
विष्णोः क्रमो ऽसीति विष्णुर्हि भूत्वा क्रमते
शत्रूयतो हन्तेति शत्रूयतो हात्र हन्ति
आनुष्टुभं छन्द आरोहेत्य् आनुष्टुभं छन्द आरोहति
दिशो ऽनु विक्रमस्वेति सर्वा दिशो ऽनु वीक्षते
न प्रहरति पादं नेद् इमांल्लोकान् अतिप्रणश्यानीति
ऊर्ध्वम् एवाग्निम् उद्गृह्णाति
सं ह्यारोहति
viṣṇoḥ kramo 'sīti viṣṇurhi bhūtvā kramate
śatrūyato hanteti śatrūyato hātra hanti
ānuṣṭubhaṃ chanda ārohety ānuṣṭubhaṃ chanda ārohati
diśo 'nu vikramasveti sarvā diśo 'nu vīkṣate
na praharati pādaṃ ned imāṃllokān atipraṇaśyānīti
ūrdhvam evāgnim udgṛhṇāti
saṃ hyārohati

