21 shlokas
- 1
त्रयी वै विद्यर्चो यजूंषि सामानि
इयम् एवर्चः
अस्यां ह्य् अर्चति यो ऽर्चति
स वाग् एवर्चः
वाचा ह्य् अर्चति यो ऽर्चति
सो ऽन्तरिक्षम् एव यजूंषि द्यौः सामानि
सैषा त्रयी विद्या सौम्ये ऽध्वरे प्रयुज्यते
trayī vai vidyarco yajūṃṣi sāmāni
iyam evarcaḥ
asyāṃ hy arcati yo 'rcati
sa vāg evarcaḥ
vācā hy arcati yo 'rcati
so 'ntarikṣam eva yajūṃṣi dyauḥ sāmāni
saiṣā trayī vidyā saumye 'dhvare prayujyate
- 2
इमम् एव लोकम् ऋचा जयत्य् अन्तरिक्षं यजुषा दिवम् एव साम्ना
तस्माद्यस्यैका विद्यानूक्ता स्याद् अन्व् एवापीतरयोर्निर्मितं विवक्षेत
इमम् एव लोकम् ऋचा जयत्य् अन्तरिक्षं यजुषा दिवम् एव साम्ना
imam eva lokam ṛcā jayaty antarikṣaṃ yajuṣā divam eva sāmnā
tasmādyasyaikā vidyānūktā syād anv evāpītarayornirmitaṃ vivakṣeta
imam eva lokam ṛcā jayaty antarikṣaṃ yajuṣā divam eva sāmnā
- 3
तद्वा एतत्सहस्रम्वाचः प्रजातम्
द्वे इन्द्रस्तृतीये तृतीयं विष्णुः
ऋचश्च सामानि चेन्द्रो यजूंषि विष्णुः
तस्मात्सदस्य् ऋक्सामाभ्यां कुर्वन्ति
ऐन्द्रं हि सदः
tadvā etatsahasramvācaḥ prajātam
dve indrastṛtīye tṛtīyaṃ viṣṇuḥ
ṛcaśca sāmāni cendro yajūṃṣi viṣṇuḥ
tasmātsadasy ṛksāmābhyāṃ kurvanti
aindraṃ hi sadaḥ
- 4
अथैतं विष्णुं यज्ञम् एतैर्यजुर्भिः पुर इवैव बिभ्रति
तस्मात्पुरश्चरणं नाम
athaitaṃ viṣṇuṃ yajñam etairyajurbhiḥ pura ivaiva bibhrati
tasmātpuraścaraṇaṃ nāma
- 5
वाग् एवर्चश्च सामानि च
मन एव यजूंषि
सा यत्रेयं वाग् आसीत्सर्वम् एव तत्राक्रियत सर्वम्प्राज्ञायत
अथ यत्र मन आसीन्नैव तत्र किं चनाक्रियत न प्राज्ञायत
नो हि मनसा ध्यायतः कश्चनाजानाति
vāg evarcaśca sāmāni ca
mana eva yajūṃṣi
sā yatreyaṃ vāg āsītsarvam eva tatrākriyata sarvamprājñāyata
atha yatra mana āsīnnaiva tatra kiṃ canākriyata na prājñāyata
no hi manasā dhyāyataḥ kaścanājānāti
- 6
ते देवा वाचम् अब्रुवन्प्राची प्रेहीदम्प्रज्ञपयेति
सा होवाच किम्मे ततः स्याद् इति
यत्किं चावषट्कृतं स्वाहाकारेण यज्ञे हूयते तत्त इति
तस्माद्यत्किं चावषट्कृतं स्वाहाकारेण यज्ञे हूयते तद्वाचः
सा प्राची प्रैत्
सैतत्प्राज्ञपयत्
इतीदं कुरुतेतीदं कुरुतेति
te devā vācam abruvanprācī prehīdamprajñapayeti
sā hovāca kimme tataḥ syād iti
yatkiṃ cāvaṣaṭkṛtaṃ svāhākāreṇa yajñe hūyate tatta iti
tasmādyatkiṃ cāvaṣaṭkṛtaṃ svāhākāreṇa yajñe hūyate tadvācaḥ
sā prācī prait
saitatprājñapayat
itīdaṃ kurutetīdaṃ kuruteti
- 7
तस्माद् उ कुर्वन्त्य् एवर्चा हविर्धाने
प्रातरनुवाकम् अन्वाह
सामिधेनीर् अन्वाह
ग्राव्णो ऽभिष्टौति
एवं हि सयुजावभवताम्
tasmād u kurvanty evarcā havirdhāne
prātaranuvākam anvāha
sāmidhenīr anvāha
grāvṇo 'bhiṣṭauti
evaṃ hi sayujāvabhavatām
- 8
तस्माद् उ कुर्वन्त्य् एव सदसि यजुषा
औदुम्बरीम् उच्छ्रयन्ति
सदः संमिन्वन्ति
धिष्ण्यान् उपकिरन्ति
एवं हि सयुजावभवताम्
tasmād u kurvanty eva sadasi yajuṣā
audumbarīm ucchrayanti
sadaḥ saṃminvanti
dhiṣṇyān upakiranti
evaṃ hi sayujāvabhavatām
- 9
तद्वा एतत्सदः परिश्रयन्त्य् एतस्मै मिथुनाय तिर इवेदम्मिथुनं चर्याता इति
व्यृद्धं वा एतन्मिथुनं यद् अन्यः पश्यति
तस्माद्यद्य् अपि जायापती मिथुनं चरन्तौ पश्यन्ति व्य् एव द्रवतः
आग एव कुर्वाते
तस्माद् अद्वारेण सदः प्रेक्षमाणम्ब्रूयान्मा प्रेक्षथा इति
यथा ह मिथुनं चर्यमाणम्पश्येद् एवं तत्कामं द्वारेण
देवकृतं हि द्वारम्
tadvā etatsadaḥ pariśrayanty etasmai mithunāya tira ivedammithunaṃ caryātā iti
vyṛddhaṃ vā etanmithunaṃ yad anyaḥ paśyati
tasmādyady api jāyāpatī mithunaṃ carantau paśyanti vy eva dravataḥ
āga eva kurvāte
tasmād advāreṇa sadaḥ prekṣamāṇambrūyānmā prekṣathā iti
yathā ha mithunaṃ caryamāṇampaśyed evaṃ tatkāmaṃ dvāreṇa
devakṛtaṃ hi dvāram
- 10
एवम् एवैतद्धविर्धानम्परिश्रयन्त्य् एतस्मै मिथुनाय तिर इवेदम्मिथुनं चर्याता इति
व्यृद्धं वा एतन्मिथुनं यद् अन्यः पश्यति
तस्माद्यद्य् अपि जायापती मिथुनं चरन्तौ पश्यन्ति व्य् एव द्रवतः
आग एव कुर्वाते
तस्माद् अद्वारेण हविर्धानम्प्रेक्षमाणम्ब्रूयान्मा प्रेक्षथा इति
यथा ह मिथुनं चर्यमाणम्पश्येद् एवं तत्कामं द्वारेण
देवकृतं हि द्वारम्
evam evaitaddhavirdhānampariśrayanty etasmai mithunāya tira ivedammithunaṃ caryātā iti
vyṛddhaṃ vā etanmithunaṃ yad anyaḥ paśyati
tasmādyady api jāyāpatī mithunaṃ carantau paśyanti vy eva dravataḥ
āga eva kurvāte
tasmād advāreṇa havirdhānamprekṣamāṇambrūyānmā prekṣathā iti
yathā ha mithunaṃ caryamāṇampaśyed evaṃ tatkāmaṃ dvāreṇa
devakṛtaṃ hi dvāram
- 11
तद्वा एतद्वृषा साम योषाम् ऋचं सदस्य् अध्येति
तस्मान्मिथुनाद् इन्द्रो जातः
तेजसो वै तत्तेजो जातं यद् ऋचश्च साम्नश्चेन्द्रः
इन्द्र इति ह्य् एतम् आचक्षते य एष तपति
tadvā etadvṛṣā sāma yoṣām ṛcaṃ sadasy adhyeti
tasmānmithunād indro jātaḥ
tejaso vai tattejo jātaṃ yad ṛcaśca sāmnaścendraḥ
indra iti hy etam ācakṣate ya eṣa tapati
- 12
अथैतद्वृषा सोमो योषा अपो हविर्धाने ऽध्येति
तस्मान्मिथुनाच्चन्द्रमा जातः
अन्नाद्वै तद् अन्नं जातं यद् अद्भ्यश्च सोमाच्च चन्द्रमाः
चन्द्रमा ह्य् एतस्यान्नं य एष तपति
तद्यजमानं चैवैतज्जनयत्य् अन्नाद्यं चास्मै जनयति
ऋचश्च साम्नश्च यजमानं जनयत्य् अद्भ्यश्च सोमाच्चास्मा अन्नाद्यम्
athaitadvṛṣā somo yoṣā apo havirdhāne 'dhyeti
tasmānmithunāccandramā jātaḥ
annādvai tad annaṃ jātaṃ yad adbhyaśca somācca candramāḥ
candramā hy etasyānnaṃ ya eṣa tapati
tadyajamānaṃ caivaitajjanayaty annādyaṃ cāsmai janayati
ṛcaśca sāmnaśca yajamānaṃ janayaty adbhyaśca somāccāsmā annādyam
- 13
यजुषा ह वै देवा अग्रे यज्ञं तेनिरे ऽथर्चाथ साम्ना
तद् इदम् अप्य् एतर्हि यजुषैवाग्रे यज्ञं तन्वते ऽथर्चाथ साम्ना
यजो ह वै नामैतद्यद्यजुर् इति
yajuṣā ha vai devā agre yajñaṃ tenire 'tharcātha sāmnā
tad idam apy etarhi yajuṣaivāgre yajñaṃ tanvate 'tharcātha sāmnā
yajo ha vai nāmaitadyadyajur iti
- 14
यत्र वै देवा इमा विद्याः कामान्दुदुह्रे तद्ध यजुर्विद्यैव भूयिष्ठान्कामान्दुदुहे
सा निर्धीततमेवास
सा नेतरे विद्ये प्रत्यास
नान्तरिक्षलोक इतरौ लोकौ प्रत्यास
yatra vai devā imā vidyāḥ kāmānduduhre taddha yajurvidyaiva bhūyiṣṭhānkāmānduduhe
sā nirdhītatamevāsa
sā netare vidye pratyāsa
nāntarikṣaloka itarau lokau pratyāsa
- 15
ते देवा अकामयन्त कथं न्व् इयं विद्येतरे विद्ये प्रतिस्यात्
कथम् अन्तरिक्षलोक इतरौ लोकौ प्रतिस्याद् इति
te devā akāmayanta kathaṃ nv iyaṃ vidyetare vidye pratisyāt
katham antarikṣaloka itarau lokau pratisyād iti
- 16
ते होचुर् उपांश्व् एव यजुर्भिश्चराम
तत एषा विद्येतरे विद्ये प्रतिभविष्यति
ततो ऽन्तरिक्षलोक इतरौ लोकौ प्रतिभविष्यतीति
te hocur upāṃśv eva yajurbhiścarāma
tata eṣā vidyetare vidye pratibhaviṣyati
tato 'ntarikṣaloka itarau lokau pratibhaviṣyatīti
- 17
तैर् उपांश्व् अचरन्
आप्याययन्न् एवैनानि
तत्तत एषा विद्येतरे विद्ये प्रत्यासीत्
ततो ऽन्तरिक्षलोक इतरौ लोकौ प्रत्यासीत्
तस्माद्यजूंषि निरुक्तानि सन्त्य् अनिरुक्तानि
तस्माद् अयम् अन्तरिक्षलोको निरुक्तः सन्न् अनिरुक्तः
tair upāṃśv acaran
āpyāyayann evaināni
tattata eṣā vidyetare vidye pratyāsīt
tato 'ntarikṣaloka itarau lokau pratyāsīt
tasmādyajūṃṣi niruktāni santy aniruktāni
tasmād ayam antarikṣaloko niruktaḥ sann aniruktaḥ
- 18
स य उपांशु यजुर्भिश्चरत्य् आप्याययत्य् एवैनानि
स तान्य् एनम् आपीनान्य् आप्याययन्ति
अथ य उच्चैश्चरति रूक्षयत्य् एवैनानि
स तान्य् एनं रूक्षाणि रूक्षयन्ति
sa ya upāṃśu yajurbhiścaraty āpyāyayaty evaināni
sa tāny enam āpīnāny āpyāyayanti
atha ya uccaiścarati rūkṣayaty evaināni
sa tāny enaṃ rūkṣāṇi rūkṣayanti
- 19
वाग् एवर्चश्च सामानि च मन एव यजूंषि
स य ऋचा च साम्ना च चरन्ति वाक्ते भवन्ति
अथ ये यजुषा चरन्ति मनस्ते भवन्ति
तस्मान्नानभिप्रेषितम् अध्वर्युणा किं चन क्रियते
यदैवाध्वर्युर् आहानुब्रूहि यजेत्य् अथैव ते कुर्वन्ति य ऋचा कुर्वन्ति
यदैवाध्वर्युर् आह सोमः पवत उपावर्तध्वम् इत्य् अथैव ते कुर्वन्ति ये साम्ना कुर्वन्ति
नो ह्य् अनभिगतम्मनना वाग्वदति
vāg evarcaśca sāmāni ca mana eva yajūṃṣi
sa ya ṛcā ca sāmnā ca caranti vākte bhavanti
atha ye yajuṣā caranti manaste bhavanti
tasmānnānabhipreṣitam adhvaryuṇā kiṃ cana kriyate
yadaivādhvaryur āhānubrūhi yajety athaiva te kurvanti ya ṛcā kurvanti
yadaivādhvaryur āha somaḥ pavata upāvartadhvam ity athaiva te kurvanti ye sāmnā kurvanti
no hy anabhigatammananā vāgvadati
- 20
तद्वा एतन्मनो ऽध्वर्युः पुर इवैव चरति
तस्मात्पुरश्चरणं नाम
पुर इव ह वै श्रिया यशसा भवति य एवम् एतद्वेद
tadvā etanmano 'dhvaryuḥ pura ivaiva carati
tasmātpuraścaraṇaṃ nāma
pura iva ha vai śriyā yaśasā bhavati ya evam etadveda
- 21
तद्वा एतद् एव पुरश्चरणं य एष तपति
स एतस्यैवावृता चरेत्
ग्रहं गृहीत्वैतस्यैवावृतम् अन्वावर्तेत
प्रतिगीर्यैतस्यैवावृतम् अन्वावर्तेत
ग्रहं हुत्वैतस्यैवावृतम् अन्वावर्तेत
स हैष भर्ता
स यो हैवं विद्वान् एतस्यावृता शक्नोति चरितुं शक्नोति हैव भार्यान्भर्तुम्
tadvā etad eva puraścaraṇaṃ ya eṣa tapati
sa etasyaivāvṛtā caret
grahaṃ gṛhītvaitasyaivāvṛtam anvāvarteta
pratigīryaitasyaivāvṛtam anvāvarteta
grahaṃ hutvaitasyaivāvṛtam anvāvarteta
sa haiṣa bhartā
sa yo haivaṃ vidvān etasyāvṛtā śaknoti carituṃ śaknoti haiva bhāryānbhartum

