56 shlokas
- 1
अत्र त्रिविधेन कार्येण विद्याकलापशुसंज्ञकेन तत्रैव स्थित्युत्पत्तिप्रलयान्प्राप्नुवता कलितं शोभितशब्दितं नभस्ताराभिर् इवेत्यर्थः
atra trividhena kāryeṇa vidyākalāpaśusaṃjñakena tatraiva sthityutpattipralayānprāpnuvatā kalitaṃ śobhitaśabditaṃ nabhastārābhir ivetyarthaḥ
- 2
आह यदेतत्पत्युः पतित्वं शक्तिः सामर्थ्यमैश्वर्यं स्वगुणः सद्भावः सतत्त्वं तत्त्वधर्मः तद् आसनम्
āha yadetatpatyuḥ patitvaṃ śaktiḥ sāmarthyamaiśvaryaṃ svaguṇaḥ sadbhāvaḥ satattvaṃ tattvadharmaḥ tad āsanam
- 3
नतु पद्मासनवदुपवेशनलक्षणम् इत्यर्थः आसनं कस्मात्
natu padmāsanavadupaveśanalakṣaṇam ityarthaḥ āsanaṃ kasmāt
- 4
आस्तेऽस्मिन् आसनम्
āste'smin āsanam
- 5
कार्यमनेन वा अध्यास्त इत्यासनमित्यर्थः
kāryamanena vā adhyāsta ityāsanamityarthaḥ
- 6
अत आसनम्
ata āsanam
- 7
अतोऽव्ययोऽमृतो भगवान्कामतः स्वशक्तिस्थं कार्यं स्वशक्त्या अध्यास्ते
ato'vyayo'mṛto bhagavānkāmataḥ svaśaktisthaṃ kāryaṃ svaśaktyā adhyāste
- 8
तस्मादासनस्थं कार्यं कारणं चेति
tasmādāsanasthaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ ceti
- 9
आह कार्यकारणयोर्वृत्तिसंकरदोषो गोजाविमहिषीक्षीरवत्
āha kāryakāraṇayorvṛttisaṃkaradoṣo gojāvimahiṣīkṣīravat
- 10
तदुत न
taduta na
- 11
अङ्गुल्यग्ररूपादिवद् इत्यसंकरः
aṅgulyagrarūpādivad ityasaṃkaraḥ
- 12
दीपादित्यप्रकाशनयनरश्मिवच्चासंकरः
dīpādityaprakāśanayanaraśmivaccāsaṃkaraḥ
- 13
आह संकरे अपरिच्छेददोषः ईश्वरपुरुषविद्याकलानां माक्षिककोटद्रव्यवत्
āha saṃkare aparicchedadoṣaḥ īśvarapuruṣavidyākalānāṃ mākṣikakoṭadravyavat
- 14
तदुच्यते एकोत्तरोत्कर्षेण व्याप्यव्यापकभावेनावस्थितानां तत्त्वादीनां नापरिच्छेददोषः सूत्रत्वाद्व्यापकं महेश्वरतत्त्वं व्याप्यं पुरुषादिपञ्चविंशकम्
taducyate ekottarotkarṣeṇa vyāpyavyāpakabhāvenāvasthitānāṃ tattvādīnāṃ nāparicchedadoṣaḥ sūtratvādvyāpakaṃ maheśvaratattvaṃ vyāpyaṃ puruṣādipañcaviṃśakam
- 15
तथा आत्मत्वाद्व्यापकं पुरुषतत्त्वं व्याप्यं प्रधानादिचतुर्विंशकम्
tathā ātmatvādvyāpakaṃ puruṣatattvaṃ vyāpyaṃ pradhānādicaturviṃśakam
- 16
तथा व्यापकं प्रधानं व्याप्यं बुद्ध्यादित्रयोविंशकम्
tathā vyāpakaṃ pradhānaṃ vyāpyaṃ buddhyāditrayoviṃśakam
- 17
व्यापिका भवति बुद्धिः व्याप्यम् अहंकारादिद्वाविंशकम्
vyāpikā bhavati buddhiḥ vyāpyam ahaṃkārādidvāviṃśakam
- 18
तथा व्यापको भवत्यहंकारः व्याप्यान्येकादशेन्द्रियाणि दशविधं च कार्यम्
tathā vyāpako bhavatyahaṃkāraḥ vyāpyānyekādaśendriyāṇi daśavidhaṃ ca kāryam
- 19
व्यापकान्येकादशेन्द्रियाणि व्याप्यानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि
vyāpakānyekādaśendriyāṇi vyāpyāni pañcabhūtasūkṣmāṇi śabdādīni
- 20
तथा व्यापकानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि व्याप्यानि आकाशादीनि पञ्चमहाभूतानि
tathā vyāpakāni pañcabhūtasūkṣmāṇi śabdādīni vyāpyāni ākāśādīni pañcamahābhūtāni
- 21
तथा व्यापकमाकाशं व्याप्यं वाय्वादिभूतचतुष्कम्
tathā vyāpakamākāśaṃ vyāpyaṃ vāyvādibhūtacatuṣkam
- 22
तथा व्यापको भवति वायुः व्याप्यं तेजःप्रभृति भूतत्रयम्
tathā vyāpako bhavati vāyuḥ vyāpyaṃ tejaḥprabhṛti bhūtatrayam
- 23
तथा व्यापकं भवति तेजः व्याप्यम् अबादिद्वयम्
tathā vyāpakaṃ bhavati tejaḥ vyāpyam abādidvayam
- 24
तथा व्यापिका भवन्त्यापः व्याप्या पृथिवी
tathā vyāpikā bhavantyāpaḥ vyāpyā pṛthivī
- 25
व्यापिका पृथिवी व्याप्यानि भूम्युदकरसलक्षणानि कार्याणि
vyāpikā pṛthivī vyāpyāni bhūmyudakarasalakṣaṇāni kāryāṇi
- 26
तथा व्यापकानि भूम्युदकरसलक्षणानि कारणानि व्याप्यं देवमनुष्यतिर्यग्योनि तृणौषधिवृक्षगुल्मलतावनस्पत्यादिकार्यम् अनेकविधम् अतो नापरिच्छेददोषः
tathā vyāpakāni bhūmyudakarasalakṣaṇāni kāraṇāni vyāpyaṃ devamanuṣyatiryagyoni tṛṇauṣadhivṛkṣagulmalatāvanaspatyādikāryam anekavidham ato nāparicchedadoṣaḥ
- 27
आह वृत्त्यसंकरग्रहणे दृष्टान्ताभावाद् अयुक्तम्तदुच्यते हरिद्रोदकवद्व्याप्यं व्यापकं च तद्यथा हरिद्रोदके स्निग्धत्वशैत्यादिधर्मैर् अपां ग्रहणं गन्धवर्णघनक्षारत्वादिभिर्हरिद्रायाः
āha vṛttyasaṃkaragrahaṇe dṛṣṭāntābhāvād ayuktamtaducyate haridrodakavadvyāpyaṃ vyāpakaṃ ca tadyathā haridrodake snigdhatvaśaityādidharmair apāṃ grahaṇaṃ gandhavarṇaghanakṣāratvādibhirharidrāyāḥ
- 28
तथार्णवदेवादिस्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसंनिवेशेन सुखदुःखसंनिपातेन चेश्वरस्य
tathārṇavadevādisthānaśarīrendriyaviṣayādisaṃniveśena sukhaduḥkhasaṃnipātena ceśvarasya
- 29
एवं पुरुषस्यापि
evaṃ puruṣasyāpi
- 30
ईश्वरस्यापि अपरिणामिधर्मित्वात्सुखदुःखदातृत्वाच्च प्रधानधर्माधर्मादीनां ग्रहणम्
īśvarasyāpi apariṇāmidharmitvātsukhaduḥkhadātṛtvācca pradhānadharmādharmādīnāṃ grahaṇam

