40 shlokas
- 1
पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वापुनराहुर्महत्तमाः
भरतं मुनयः सर्वे प्रश्नान्पञ्चाभिधत्स्व नः
pūrvaraṅgavidhiṃ śrutvāpunarāhurmahattamāḥ
bharataṃ munayaḥ sarve praśnānpañcābhidhatsva naḥ
- 2
ये रसा इति पठ्यन्ते नाट्ये नाट्यविचक्षणैः
रसत्वं केन वै तेषामेतदाख्यातुमर्हसि
ye rasā iti paṭhyante nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ
rasatvaṃ kena vai teṣāmetadākhyātumarhasi
- 3
भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः किं वा ते भावयन्त्यपि
संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं चैव तत्त्वतः
bhāvāścaiva kathaṃ proktāḥ kiṃ vā te bhāvayantyapi
saṃgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ caiva tattvataḥ
- 4
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः
प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम्
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ
pratyuvāca punarvākyaṃ rasabhāvavikalpanam
- 5
अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः
संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम्
ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ
saṃgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ ca yathākramam
- 6
न शक्यमस्य नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथञ्चन
कस्माद्बहुत्वाज्ज्ञानानां शिल्पानां वाप्यनन्ततः
na śakyamasya nāṭyasya gantumantaṃ kathañcana
kasmādbahutvājjñānānāṃ śilpānāṃ vāpyanantataḥ
- 7
एकस्यापि न वै शक्यस्त्वन्तो ज्ञानार्णवस्य हि
गन्तुं किं पुनरन्येषां ज्ञानानाम् अर्थतत्त्वतः
ekasyāpi na vai śakyastvanto jñānārṇavasya hi
gantuṃ kiṃ punaranyeṣāṃ jñānānām arthatattvataḥ
- 8
किंत्वल्पसूत्रग्रन्थार्थम् अनुमानप्रसाधकम्
नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसङ्ग्रहम्
kiṃtvalpasūtragranthārtham anumānaprasādhakam
nāṭyasyāsya pravakṣyāmi rasabhāvādisaṅgraham
- 9
विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः
निबन्धो यः समासेन सङ्ग्रहं तं विदुर्बुधाः
vistareṇopadiṣṭānāmarthānāṃ sūtrabhāṣyayoḥ
nibandho yaḥ samāsena saṅgrahaṃ taṃ vidurbudhāḥ
- 10
रसा भावा ह्यभिनयाः धर्मी वृत्तिप्रवृत्तयः
सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गश्च सङ्ग्रहः
rasā bhāvā hyabhinayāḥ dharmī vṛttipravṛttayaḥ
siddhiḥ svarāstathātodyaṃ gānaṃ raṅgaśca saṅgrahaḥ
- 11
अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते बुधैः
सूत्रतः सानुमन्तव्या कारिकार्थप्रदर्शिनी
alpābhidhānenārtho yaḥ samāsenocyate budhaiḥ
sūtrataḥ sānumantavyā kārikārthapradarśinī
- 12
नानानामाश्रयोत्पन्नं निघण्टुनिगमान्वितम्
धात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम्
nānānāmāśrayotpannaṃ nighaṇṭunigamānvitam
dhātvarthahetusaṃyuktaṃ nānāsiddhāntasādhitam
- 13
स्थापितो ऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थसूचकः
धात्वर्थवचनेनेह निरुक्तं तत्प्रचक्षते
sthāpito 'rtho bhavedyatra samāsenārthasūcakaḥ
dhātvarthavacaneneha niruktaṃ tatpracakṣate
- 14
सङ्ग्रहो यो मया प्रोक्तः समासेन द्विजोत्तमाः
विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्तं सकारिकम्
saṅgraho yo mayā proktaḥ samāsena dvijottamāḥ
vistaraṃ tasya vakṣyāmi saniruktaṃ sakārikam
- 15
शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः
बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः
śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ
- 16
एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिणेन महात्मना
पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसंचारिसत्त्वजान्
ete hyaṣṭau rasāḥ proktā druhiṇena mahātmanā
punaśca bhāvānvakṣyāmi sthāyisaṃcārisattvajān
- 17
रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा
जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः
ratihāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā
jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ
- 18
निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः
आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्तामोहः स्मृतिर्धृतिः
nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyā madaḥ śramaḥ
ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintāmohaḥ smṛtirdhṛtiḥ
- 19
व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा
गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च
vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca
- 20
सुप्तं विबोधो ऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता
मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च
suptaṃ vibodho 'marṣaścāpyavahitthamathogratā
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca
- 21
त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः
त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः
trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ
trayastriṃśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ
- 22
स्तम्भः स्वेदो ऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदो ऽथ वेपथुः
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः
stambhaḥ svedo 'tha romāñcaḥ svarabhedo 'tha vepathuḥ
vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ
- 23
आङ्गिको वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा
चत्वारो ऽभिनया ह्येते विज्ञेया नाट्यसंश्रयाः
āṅgiko vācikaścaiva hyāhāryaḥ sāttvikastathā
catvāro 'bhinayā hyete vijñeyā nāṭyasaṃśrayāḥ
- 24
लोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मीति द्विविधः स्मृतः
भारती सात्वती चैव कैशिक्यारभटी तथा
lokadharmī nāṭyadharmī dharmīti dvividhaḥ smṛtaḥ
bhāratī sātvatī caiva kaiśikyārabhaṭī tathā
- 25
चतस्रो वृत्तयो ह्येता यासु नाट्यं प्रतिष्ठितम्
आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवौढ्रमागधी
catasro vṛttayo hyetā yāsu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam
āvantī dākṣiṇātyā ca tathā caivauḍhramāgadhī
- 26
पाञ्चालमध्यमा चेति विज्ञेयास्तु प्रवृत्तयः
दैविकी मानुषी चैव सिद्धिः स्याद्द्विविधैव तु
pāñcālamadhyamā ceti vijñeyāstu pravṛttayaḥ
daivikī mānuṣī caiva siddhiḥ syāddvividhaiva tu
- 27
शारीराश्चैव वैणाश्च सप्त षड्जादयः स्वराः
निषादर्षभगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः
ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च
śārīrāścaiva vaiṇāśca sapta ṣaḍjādayaḥ svarāḥ
niṣādarṣabhagāndhāramadhyapañcamadhaivatāḥ
tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca
- 28
चतुर्विधं च विज्ञेयम् आतोद्यं लक्षणान्वितम्
ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयम् अवनद्धं तु पौष्करम्
caturvidhaṃ ca vijñeyam ātodyaṃ lakṣaṇānvitam
tataṃ tantrīgataṃ jñeyam avanaddhaṃ tu pauṣkaram
- 29
घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो वंश एव च
प्रवेशाक्षेपनिष्क्रामप्रासादिकमथान्तरम्
ghanastu tālo vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa eva ca
praveśākṣepaniṣkrāmaprāsādikamathāntaram
- 30
गानं पञ्चविधं ज्ञेयं ध्रुवायोगसमन्वितम्
चतुरस्रो विकृष्टश्च रङ्गस्त्र्यश्रश्च कीर्तितः
gānaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ dhruvāyogasamanvitam
caturasro vikṛṣṭaśca raṅgastryaśraśca kīrtitaḥ

