109 shlokas
- 1
भरतस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छुर्मुनयस्ततः
भगवन्श्रोतुमिच्छामो यजनं रङ्गसंश्रयम्
bharatasya vacaḥ śrutvā papracchurmunayastataḥ
bhagavanśrotumicchāmo yajanaṃ raṅgasaṃśrayam
- 2
अथवा याः क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम्
भविष्यद्भिर्नरैः कार्यं कथं तन्नाट्यवेश्मनि
athavā yāḥ kriyāstatra lakṣaṇaṃ yacca pūjanam
bhaviṣyadbhirnaraiḥ kāryaṃ kathaṃ tannāṭyaveśmani
- 3
इहादिर्नाट्ययोगस्य नाट्यमण्डप एव हि
तस्मात्तस्यैव तावत्त्वं लक्षणं वक्तुमर्हसि
ihādirnāṭyayogasya nāṭyamaṇḍapa eva hi
tasmāttasyaiva tāvattvaṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi
- 4
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो ऽब्रवीत्
लक्षणं पूजनं चैव श्रूयतां नाट्यवेश्मनः
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato 'bravīt
lakṣaṇaṃ pūjanaṃ caiva śrūyatāṃ nāṭyaveśmanaḥ
- 5
दिव्यानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च
यथा भावाभिनिर्वर्त्याः सर्वे भावास्तु मानुषाः
नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता क्रिया
divyānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca
yathā bhāvābhinirvartyāḥ sarve bhāvāstu mānuṣāḥ
narāṇāṃ yatnataḥ kāryā lakṣaṇābhihitā kriyā
- 6
श्रूयतां तद्यथा यत्र कर्तव्यो नाट्यमण्डपः
तस्य वास्तु च पूजा च यथा योज्या प्रयत्नतः
śrūyatāṃ tadyathā yatra kartavyo nāṭyamaṇḍapaḥ
tasya vāstu ca pūjā ca yathā yojyā prayatnataḥ
- 7
इह प्रेक्षागृहं दृष्ट्वा धीमता विश्वकर्मणा
त्रिविधः संनिवेशश्च शास्त्रतः परिकल्पितः
iha prekṣāgṛhaṃ dṛṣṭvā dhīmatā viśvakarmaṇā
trividhaḥ saṃniveśaśca śāstrataḥ parikalpitaḥ
- 8
विकृष्टश्चतुरश्रश्च त्र्यश्रश्चैव तु मण्डपः
तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्ठं मध्यं तथावरम्
vikṛṣṭaścaturaśraśca tryaśraścaiva tu maṇḍapaḥ
teṣāṃ trīṇi pramāṇāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ tathāvaram
- 9
प्रमाणमेषां निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम्
शतं चाष्टौ चतुःषष्टिर्हस्ता द्वात्रिंशदेव च
pramāṇameṣāṃ nirdiṣṭaṃ hastadaṇḍasamāśrayam
śataṃ cāṣṭau catuḥṣaṣṭirhastā dvātriṃśadeva ca
- 10
अष्टाधिकं शतं ज्येष्ठं चतुःषष्टिस्तु मध्यमम्
कनीयस्तु तथा वेश्म हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते
aṣṭādhikaṃ śataṃ jyeṣṭhaṃ catuḥṣaṣṭistu madhyamam
kanīyastu tathā veśma hastā dvātriṃśadiṣyate
- 11
देवानां तु भवेज्ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत्
शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः संविधीयते
devānāṃ tu bhavejjyeṣṭhaṃ nṛpāṇāṃ madhyamaṃ bhavet
śeṣāṇāṃ prakṛtīnāṃ tu kanīyaḥ saṃvidhīyate
- 12
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां प्रशस्तं मध्यमं स्मृतम्
तत्र पाठ्यं च गेयं च सुखश्राव्यतरं भवेत्
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ praśastaṃ madhyamaṃ smṛtam
tatra pāṭhyaṃ ca geyaṃ ca sukhaśrāvyataraṃ bhavet
- 13
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः
विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ
vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ
- 14
कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम्
ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam
jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ
- 15
प्रमाणं यच्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैव हि निबोधत
pramāṇaṃ yacca nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ viśvakarmaṇā
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ taccaiva hi nibodhata
- 16
अणू रजश्च वालश्च लिक्षा यूका यवस्तथा
अङ्गुलं च तथा हस्तो दण्डश्चैव प्रकीर्तितः
aṇū rajaśca vālaśca likṣā yūkā yavastathā
aṅgulaṃ ca tathā hasto daṇḍaścaiva prakīrtitaḥ
- 17
अणवो ऽष्टौ रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ वाल उच्यते
वालास्त्वष्टौ भवेल्लिक्षा यूका लिक्षाष्टकं भवेत्
aṇavo 'ṣṭau rajaḥ proktaṃ tānyaṣṭau vāla ucyate
vālāstvaṣṭau bhavellikṣā yūkā likṣāṣṭakaṃ bhavet
- 18
यूकास्त्वष्टौ यवो ज्ञेयो यवास्त्वष्टौ तथाङ्गुलम्
अङ्गुलानि तथा हस्तश्चतुर्विंशतिरुच्यते
yūkāstvaṣṭau yavo jñeyo yavāstvaṣṭau tathāṅgulam
aṅgulāni tathā hastaścaturviṃśatirucyate
- 19
चतुर्हस्तो भवेद्दण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः
अनेनैव प्रमाणेन वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम्
caturhasto bhaveddaṇḍo nirdiṣṭastu pramāṇataḥ
anenaiva pramāṇena vakṣyāmyeṣāṃ vinirṇayam
- 20
चतुःषष्टिकरान्कुर्याद्दीर्घत्वेन तु मण्डपम्
द्वात्रिंशतं च विस्तारान्मर्त्यानां यो भवेदिह
catuḥṣaṣṭikarānkuryāddīrghatvena tu maṇḍapam
dvātriṃśataṃ ca vistārānmartyānāṃ yo bhavediha
- 21
अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः
यस्मादव्यक्तभावं हि तत्र नाट्यं व्रजेदिति
ata ūrdhvaṃ na kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ
yasmādavyaktabhāvaṃ hi tatra nāṭyaṃ vrajediti
- 22
मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्यमुच्चारितस्वरम्
अनिःसरणधर्मत्वाद्विस्वरत्वं भृशं व्रजेत्
maṇḍape viprakṛṣṭe tu pāṭhyamuccāritasvaram
aniḥsaraṇadharmatvādvisvaratvaṃ bhṛśaṃ vrajet
- 23
यश्चाप्यास्यगतो भावो नानादृष्टिसमन्वितः
स वेश्मनः प्रकृष्टत्वाद्व्रजेदव्यक्ततां पराम्
yaścāpyāsyagato bhāvo nānādṛṣṭisamanvitaḥ
sa veśmanaḥ prakṛṣṭatvādvrajedavyaktatāṃ parām
- 24
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते
यावत्पाठ्यं च गेयं च तत्र श्रव्यतरं भवेत्
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ tasmānmadhyamamiṣyate
yāvatpāṭhyaṃ ca geyaṃ ca tatra śravyataraṃ bhavet
- 25
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः
विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः
कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम्
ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः
देवानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च
यत्नभावाभिनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि मानुषाः
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ
vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam
jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ
devānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca
yatnabhāvābhiniṣpannāḥ sarve bhāvā hi mānuṣāḥ
- 26
तस्माद्देवकृतैर्भावैर्न विस्पर्धेत मानुषः
मानुषस्य तु गेहस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्
tasmāddevakṛtairbhāvairna vispardheta mānuṣaḥ
mānuṣasya tu gehasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam
- 27
भूमेर्विभागं पूर्वं तु परीक्षेत प्रयोजकः
ततो वास्तु प्रमाणेन प्रारभेत शुभेच्छया
bhūmervibhāgaṃ pūrvaṃ tu parīkṣeta prayojakaḥ
tato vāstu pramāṇena prārabheta śubhecchayā
- 28
समा स्थिरा तु कठिना कृष्णा गौरी च या भवेत्
भूमिस्तत्रैव कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः
samā sthirā tu kaṭhinā kṛṣṇā gaurī ca yā bhavet
bhūmistatraiva kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ
- 29
प्रथमं शोधनं कृत्वा लाङ्गलेन समुत्कृषेत्
अस्थिकीलकपालानि तृणगुल्मांश्च शोधयेत्
prathamaṃ śodhanaṃ kṛtvā lāṅgalena samutkṛṣet
asthikīlakapālāni tṛṇagulmāṃśca śodhayet
- 30
शोधयित्वा वसुमतीं प्रमाणं निर्दिशेत्ततः
त्रीण्युत्तराणि सौम्यं च विशाखापि च रेवती
śodhayitvā vasumatīṃ pramāṇaṃ nirdiśettataḥ
trīṇyuttarāṇi saumyaṃ ca viśākhāpi ca revatī

