120 shlokas
- 1
प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ
नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम्
praṇamya śirasā devau pitāmahamaheśvarau
nāṭyaśāstraṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yadudāhṛtam
- 2
समाप्तजप्यं व्रतिनं स्वसुतैः परिवारितम्
अनध्याये कदाचित्तु भरतं नाट्यकोविदम्
samāptajapyaṃ vratinaṃ svasutaiḥ parivāritam
anadhyāye kadācittu bharataṃ nāṭyakovidam
- 3
मुनयः पर्युपास्यैनम् आत्रेयप्रमुखाः पुरा
पप्रच्छुस्ते महात्मानो नियतेन्द्रियबुद्धयः
munayaḥ paryupāsyainam ātreyapramukhāḥ purā
papracchuste mahātmāno niyatendriyabuddhayaḥ
- 4
यो ऽयं भगवता सम्यग्ग्रथितो वेदसंमितः
नाट्यवेदं कथं ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते
yo 'yaṃ bhagavatā samyaggrathito vedasaṃmitaḥ
nāṭyavedaṃ kathaṃ brahmannutpannaḥ kasya vā kṛte
- 5
कत्यङ्गः किंप्रमाणश्च प्रयोगश्चास्य कीदृशः
सर्वमेतद्यथातत्त्वं भगवन्वक्तुमर्हसि
katyaṅgaḥ kiṃpramāṇaśca prayogaścāsya kīdṛśaḥ
sarvametadyathātattvaṃ bhagavanvaktumarhasi
- 6
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः
प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ
pratyuvāca tato vākyaṃ nāṭyavedakathāṃ prati
- 7
भवद्भिः शुचिभिर्भूत्वा तथावहितमानसैः
श्रूयतां नाट्यवेदस्य सम्भवो ब्रह्मनिर्मितः
bhavadbhiḥ śucibhirbhūtvā tathāvahitamānasaiḥ
śrūyatāṃ nāṭyavedasya sambhavo brahmanirmitaḥ
- 8
पूर्वं कृतयुगे विप्रा वृत्ते स्वायंभुवे ऽन्तरे
त्रेतायुगे ऽथ सम्प्राप्ते मनोर्वैवस्वतस्य तु
pūrvaṃ kṛtayuge viprā vṛtte svāyaṃbhuve 'ntare
tretāyuge 'tha samprāpte manorvaivasvatasya tu
- 9
ग्राम्यधर्मप्रवृत्ते तु कामलोभवशं गते
ईर्ष्याक्रोधादिसंमूढे लोके सुखितदुःखिते
grāmyadharmapravṛtte tu kāmalobhavaśaṃ gate
īrṣyākrodhādisaṃmūḍhe loke sukhitaduḥkhite
- 10
देवदानवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगैः
जम्बुद्वीपे समाक्रान्ते लोकपालप्रतिष्ठिते
devadānavagandharvayakṣarakṣomahoragaiḥ
jambudvīpe samākrānte lokapālapratiṣṭhite
- 11
महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः
क्रीडनीयकमिच्छामो दृश्यं श्रव्यं च यद्भवेत्
mahendrapramukhairdevairuktaḥ kila pitāmahaḥ
krīḍanīyakamicchāmo dṛśyaṃ śravyaṃ ca yadbhavet
- 12
न वेदव्यवहारो ऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु
तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम्
na vedavyavahāro 'yaṃ saṃśrāvyaḥ śūdrajātiṣu
tasmātsṛjāparaṃ vedaṃ pañcamaṃ sārvavarṇikam
- 13
एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च
सस्मार चतुरो वेदान्योगमास्थाय तत्त्ववित्
evamastviti tānuktvā devarājaṃ visṛjya ca
sasmāra caturo vedānyogamāsthāya tattvavit
- 14
नेमे वेदा यतः श्राव्याः स्त्रीशूद्राद्यासु जातिषु
वेदमन्यत्ततः स्रक्ष्ये सर्वश्राव्यं तु पञ्चमम्
धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च सोपदेश्यं ससङ्ग्रहम्
भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम्
neme vedā yataḥ śrāvyāḥ strīśūdrādyāsu jātiṣu
vedamanyattataḥ srakṣye sarvaśrāvyaṃ tu pañcamam
dharmyamarthyaṃ yaśasyaṃ ca sopadeśyaṃ sasaṅgraham
bhaviṣyataśca lokasya sarvakarmānudarśakam
- 15
सर्वशास्त्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्पप्रवर्तकम्
नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम्
sarvaśāstrārthasampannaṃ sarvaśilpapravartakam
nāṭyākhyaṃ pañcamaṃ vedaṃ setihāsaṃ karomyaham
- 16
एवं संकल्प्य भगवान्सर्ववेदाननुस्मरन्
नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम्
evaṃ saṃkalpya bhagavānsarvavedānanusmaran
nāṭyavedaṃ tataścakre caturvedāṅgasambhavam
- 17
जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च
यजुर्वेदादभिनयान्रसानाथर्वणादपि
jagrāha pāṭhyamṛgvedātsāmabhyo gītameva ca
yajurvedādabhinayānrasānātharvaṇādapi
- 18
वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना
एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा सर्ववेदिना
vedopavedaiḥ sambaddho nāṭyavedo mahātmanā
evaṃ bhagavatā sṛṣṭo brahmaṇā sarvavedinā
- 19
उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम्
इतिहासो मया सृष्टः स सुरेषु नियुज्यताम्
utpādya nāṭyavedaṃ tu brahmovāca sureśvaram
itihāso mayā sṛṣṭaḥ sa sureṣu niyujyatām
- 20
कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च जितश्रमाः
तेष्वयं नाट्यसंज्ञो हि वेदः संक्राम्यतां त्वया
kuśalā ye vidagdhāśca pragalbhāśca jitaśramāḥ
teṣvayaṃ nāṭyasaṃjño hi vedaḥ saṃkrāmyatāṃ tvayā
- 21
तच्छ्रुत्वा वचनं शक्रो ब्रह्मणा यदुदाहृतम्
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम्
tacchrutvā vacanaṃ śakro brahmaṇā yadudāhṛtam
prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham
- 22
ग्रहणे धारणे ज्ञाने प्रयोगे चास्य सत्तम
अशक्ता भगवन्देवा अयोग्या नाट्यकर्मणि
grahaṇe dhāraṇe jñāne prayoge cāsya sattama
aśaktā bhagavandevā ayogyā nāṭyakarmaṇi
- 23
य इमे वेदगुह्यज्ञा ऋषयः संशितव्रताः
एते ऽस्य ग्रहणे शक्ताः प्रयोगे धारणे तथा
ya ime vedaguhyajñā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
ete 'sya grahaṇe śaktāḥ prayoge dhāraṇe tathā
- 24
श्रुत्वा तु शक्रवचनं माम् आहाम्बुजसंभवः
त्वं पुत्रशतसंयुक्तः प्रयोक्तास्य भवानघ
śrutvā tu śakravacanaṃ mām āhāmbujasaṃbhavaḥ
tvaṃ putraśatasaṃyuktaḥ prayoktāsya bhavānagha
- 25
आज्ञापितो विदित्वाहं नाट्यवेदं पितामहात्
पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चापि तत्त्वतः
ājñāpito viditvāhaṃ nāṭyavedaṃ pitāmahāt
putrānadhyāpayāmāsa prayogaṃ cāpi tattvataḥ
- 26
शाण्डिल्यं चैव वात्स्यं च कोहलं दत्तिलं तथा
जटिलाम्बष्टकौ चैव तण्डुम् अग्निशिखं तथा
śāṇḍilyaṃ caiva vātsyaṃ ca kohalaṃ dattilaṃ tathā
jaṭilāmbaṣṭakau caiva taṇḍum agniśikhaṃ tathā
- 27
सैन्धवं सपुलोमानं शाड्वलिं विपुलं तथा
कपिञ्जलिं वादिरं च यमधूम्रायणौ तथा
saindhavaṃ sapulomānaṃ śāḍvaliṃ vipulaṃ tathā
kapiñjaliṃ vādiraṃ ca yamadhūmrāyaṇau tathā
- 28
जम्बुध्वजं काकजङ्घं स्वर्णकं तापसं तथा
कैदारिं शालिकर्णं च दीर्घगात्रं च शालिकम्
jambudhvajaṃ kākajaṅghaṃ svarṇakaṃ tāpasaṃ tathā
kaidāriṃ śālikarṇaṃ ca dīrghagātraṃ ca śālikam
- 29
कौत्सं ताण्डायनिं चैव पिङ्गलं चित्रकं तथा
बन्धुलं भल्लकं चैव मुष्ठिकं सैन्धवायनम्
kautsaṃ tāṇḍāyaniṃ caiva piṅgalaṃ citrakaṃ tathā
bandhulaṃ bhallakaṃ caiva muṣṭhikaṃ saindhavāyanam
- 30
तैतिलं भार्गवं चैव शुचिं बहुलमेव च
अबुधं बुधसेनं च पाण्डुकर्णं सुकेरलम्
taitilaṃ bhārgavaṃ caiva śuciṃ bahulameva ca
abudhaṃ budhasenaṃ ca pāṇḍukarṇaṃ sukeralam

