230 shlokas
- 1
ततः स सेनाविश्रान्त्यै तत्र लावाणके स्थितः
रहस्य् उवाच वत्सेशो राजा यौगन्धरायणम्
tataḥ sa senāviśrāntyai tatra lāvāṇake sthitaḥ
rahasy uvāca vatseśo rājā yaugandharāyaṇam
- 2
त्वद्बुद्ध्या निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां भूभृतो मया
उपायस्वीकृतास्ते च नैव व्यभिचरन्ति मे
tvadbuddhyā nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ bhūbhṛto mayā
upāyasvīkṛtāste ca naiva vyabhicaranti me
- 3
वाराणसीपतिस्त्वेष ब्रह्मदत्तो दुराशयः
जाने व्यभिचरत्य् एको विश्वासः कुटिलेषु कः
vārāṇasīpatistveṣa brahmadatto durāśayaḥ
jāne vyabhicaraty eko viśvāsaḥ kuṭileṣu kaḥ
- 4
इति वत्सेश्वरेणोक्त आह यौगन्धरायणः
न राजन्ब्रह्मदत्तस्ते भूयो व्यभिचरिष्यति
iti vatseśvareṇokta āha yaugandharāyaṇaḥ
na rājanbrahmadattaste bhūyo vyabhicariṣyati
- 5
आक्रान्तोपनतस्त्वेष भृशं संमानितस्त्वया
शुभाचारस्य कः कुर्याद् अशुभं हि सचेतनः
ākrāntopanatastveṣa bhṛśaṃ saṃmānitastvayā
śubhācārasya kaḥ kuryād aśubhaṃ hi sacetanaḥ
- 6
कुर्वीत वा यस्तस्यैव तदात्मन्य् अशुभं भवेत्
तथा च श्रूयताम् अत्र कथां ते वर्णयाम्य् अहम्
kurvīta vā yastasyaiva tadātmany aśubhaṃ bhavet
tathā ca śrūyatām atra kathāṃ te varṇayāmy aham
- 7
बभूव पद्मविषये पुरा कोऽपि द्विजोत्तमः
ख्यातिमान् अग्निदत्ताख्यो भूभृद्दत्ताग्रहारभुक्
babhūva padmaviṣaye purā ko'pi dvijottamaḥ
khyātimān agnidattākhyo bhūbhṛddattāgrahārabhuk
- 8
तस्यैकः सोमदत्ताख्यः पुत्रो ज्यायान् अजायत
द्वितीयश्चाभवद्वैश्वानरदत्ताख्यया सुतः
tasyaikaḥ somadattākhyaḥ putro jyāyān ajāyata
dvitīyaścābhavadvaiśvānaradattākhyayā sutaḥ
- 9
आद्यस्तयोर् अभून्मूर्खः स्वाकृतिर्दुर्विनीतकः
अपरश्चाभवद्विद्वान्विनीतो ऽध्ययनप्रियः
ādyastayor abhūnmūrkhaḥ svākṛtirdurvinītakaḥ
aparaścābhavadvidvānvinīto 'dhyayanapriyaḥ
- 10
कृतदारावुभौ तौ च पितर्य् अस्तं गते ततः
तदीयस्याग्रहारादेर् अर्धम् अर्धं विभेजतुः
kṛtadārāvubhau tau ca pitary astaṃ gate tataḥ
tadīyasyāgrahārāder ardham ardhaṃ vibhejatuḥ
- 11
तन्मध्यात्स कनीयांश्च राज्ञा संमानितो ऽभवत्
ज्येष्ठस्तु सोमदत्तो ऽभूच्चपलः क्षत्रकर्मकृत्
tanmadhyātsa kanīyāṃśca rājñā saṃmānito 'bhavat
jyeṣṭhastu somadatto 'bhūccapalaḥ kṣatrakarmakṛt
- 12
एकदा बद्धगोष्ठीकं शूद्रैः सह विलोक्य तम्
सोमदत्तं पितृसुहृद्द्विजः को ऽप्येवम् अब्रवीत्
ekadā baddhagoṣṭhīkaṃ śūdraiḥ saha vilokya tam
somadattaṃ pitṛsuhṛddvijaḥ ko 'pyevam abravīt
- 13
अग्निदत्तसुतो भूत्वा शूद्रवन्मूर्ख चेष्टसे
निजम् एवानुजं दृष्ट्वा राजपूज्यं न लज्जसे
agnidattasuto bhūtvā śūdravanmūrkha ceṣṭase
nijam evānujaṃ dṛṣṭvā rājapūjyaṃ na lajjase
- 14
तच्छ्रुत्वा कुपितः सो ऽथ सोमदत्तः प्रधाव्य तम्
विप्रं पादप्रहारेण जघानोज्झितगौरवः
tacchrutvā kupitaḥ so 'tha somadattaḥ pradhāvya tam
vipraṃ pādaprahāreṇa jaghānojjhitagauravaḥ
- 15
तत्र विप्रः स कृत्वान्यान्साक्षिणस्तत्क्षणं द्विजान्
गत्वा पादाहतिक्रुद्धो राजानं तं व्यजिज्ञपत्
tatra vipraḥ sa kṛtvānyānsākṣiṇastatkṣaṇaṃ dvijān
gatvā pādāhatikruddho rājānaṃ taṃ vyajijñapat
- 16
राजापि सोमदत्तस्य बन्धाय प्राहिणोद्भटान्
ते च निर्गत्य तन्मित्त्रैर्जघ्निरे शस्त्रपाणिभिः
rājāpi somadattasya bandhāya prāhiṇodbhaṭān
te ca nirgatya tanmittrairjaghnire śastrapāṇibhiḥ
- 17
ततो भूयो बलं प्रेष्यावष्टब्धस्यास्य भूपतिः
क्रोधान्धः सोमदत्तस्य शूलारोपणम् आदिशत्
tato bhūyo balaṃ preṣyāvaṣṭabdhasyāsya bhūpatiḥ
krodhāndhaḥ somadattasya śūlāropaṇam ādiśat
- 18
आरोप्यमाणः शूलायाम् अथाकस्मात्स च द्विजः
प्रक्षिप्त इव केनापि निपपात ततः क्षितौ
āropyamāṇaḥ śūlāyām athākasmātsa ca dvijaḥ
prakṣipta iva kenāpi nipapāta tataḥ kṣitau
- 19
रक्षन्ति भाविकल्याणं भाग्यान्येव यतो ऽस्य ते
अन्धीबभूवुर्वधकाः पुनर् आरोपणोद्यताः
rakṣanti bhāvikalyāṇaṃ bhāgyānyeva yato 'sya te
andhībabhūvurvadhakāḥ punar āropaṇodyatāḥ
- 20
तत्क्षणं श्रुतवृत्तान्तस्तुष्टो राजा कनीयसा
भ्रात्रास्य कृतविज्ञप्तिर्वधाद् एनम् अमोचयत्
tatkṣaṇaṃ śrutavṛttāntastuṣṭo rājā kanīyasā
bhrātrāsya kṛtavijñaptirvadhād enam amocayat
- 21
ततो मरणनिस्तीर्णः सोमदत्तो गृहैः सह
गन्तुं राजावमानेन देशान्तरम् इयेष सः
tato maraṇanistīrṇaḥ somadatto gṛhaiḥ saha
gantuṃ rājāvamānena deśāntaram iyeṣa saḥ
- 22
यदा च नैच्छन्गमनं समेतास्तस्य बान्धवाः
त्यक्तराजाग्रहारार्धां प्रतिपेदे तदा स्थितिम्
yadā ca naicchangamanaṃ sametāstasya bāndhavāḥ
tyaktarājāgrahārārdhāṃ pratipede tadā sthitim
- 23
ततो वृत्त्यन्तराभावात्कर्तुं स चकमे कृषिम्
तद्योग्यां च भुवं द्रष्टुं शुभे ऽहन्य् अटवीं ययौ
tato vṛttyantarābhāvātkartuṃ sa cakame kṛṣim
tadyogyāṃ ca bhuvaṃ draṣṭuṃ śubhe 'hany aṭavīṃ yayau
- 24
तत्र लेभे शुभां भूमिं संभाव्य फलसंपदम्
तन्मध्ये च महाभोगम् अश्वत्थतरुम् ऐक्षत
tatra lebhe śubhāṃ bhūmiṃ saṃbhāvya phalasaṃpadam
tanmadhye ca mahābhogam aśvatthatarum aikṣata
- 25
तं कल्याणघनच्छायाच्छन्नसूर्यांशुशीतलम्
प्रावृट्कालम् इवालोक्य कृष्यर्थी तोषम् आप सः
taṃ kalyāṇaghanacchāyācchannasūryāṃśuśītalam
prāvṛṭkālam ivālokya kṛṣyarthī toṣam āpa saḥ
- 26
यो ऽधिष्ठातात्र तस्यैव भक्तो ऽस्मीत्य् अभिधाय च
कृतप्रदक्षिणो ऽश्वत्थवृक्षं तं प्रणनाम सः
yo 'dhiṣṭhātātra tasyaiva bhakto 'smīty abhidhāya ca
kṛtapradakṣiṇo 'śvatthavṛkṣaṃ taṃ praṇanāma saḥ
- 27
संयोज्याथ बलीवर्दयुगं रचितमङ्गलः
कृत्वा बलिं तस्य तरोर् आरेभे कृषिम् अत्र सः
saṃyojyātha balīvardayugaṃ racitamaṅgalaḥ
kṛtvā baliṃ tasya taror ārebhe kṛṣim atra saḥ
- 28
तस्थौ तस्यैव चाधस्ताद्द्रुमस्य स दिवानिशम्
भोजनं तस्य चानिन्ये तत्रैव गृहिणी सदा
tasthau tasyaiva cādhastāddrumasya sa divāniśam
bhojanaṃ tasya cāninye tatraiva gṛhiṇī sadā
- 29
काले तत्र च पक्वेषु तस्य सस्येष्वशङ्कितम्
सा भूमिः परराष्ट्रेण दैवाद् एत्य व्यलुण्ठ्यत
kāle tatra ca pakveṣu tasya sasyeṣvaśaṅkitam
sā bhūmiḥ pararāṣṭreṇa daivād etya vyaluṇṭhyata
- 30
ततः परबले याते नष्टे सस्ये स सत्त्ववान्
आश्वास्य रुदतीं भार्यां किंचिच्छेषं तदाददौ
tataḥ parabale yāte naṣṭe sasye sa sattvavān
āśvāsya rudatīṃ bhāryāṃ kiṃciccheṣaṃ tadādadau

