481 shlokas
- 1
श्रीचैतन्यप्रभुं वन्दे बालो ऽपि यदनुग्रहात्
तरेन्नानामतग्राहव्याप्तं पूजाक्रमार्णवम्
सनातनः
श्रीचैतन्याय नमः
बालो ऽज्ञः
पक्षे शिशुः
नानाविधमतान्य् एव ग्राहस्तैर्व्याप्तम्
पूजायाः क्रमो विधिः
विध्यनुक्रमो वा स एवार्णवस्तम्
śrīcaitanyaprabhuṃ vande bālo 'pi yadanugrahāt
tarennānāmatagrāhavyāptaṃ pūjākramārṇavam
sanātanaḥ
śrīcaitanyāya namaḥ
bālo 'jñaḥ
pakṣe śiśuḥ
nānāvidhamatāny eva grāhastairvyāptam
pūjāyāḥ kramo vidhiḥ
vidhyanukramo vā sa evārṇavastam
- 2
श्रीमद्गोपालदेवस्याष्टादशाक्षरयन्त्रतः
लिख्यतेऽर्चाविधिर्गूढः क्रमदीपिकयेक्षितः
सनातनः
अष्टादशाक्षरमन्त्रेण यो ऽर्चाविधिः पूजाप्रकारः स लिख्यते
यद्यपि दशाक्षरादिनापि पूजाविधौ भेदो नास्ति तथापि न्यासादिभेदापेक्षया तथा लिखितम्
गूढो ऽपि क्रमदीपिकया श्रीकेशवाचार्यविरचितया ईक्षितः दर्शितः सन्
अतः क्रमदीपिकोक्तानुसारेण लेख्य इति भावः
आगमोक्तेन मार्गेण भगवान्ब्राह्मणैर् अपि
सदैव पूज्यो ऽतो लेख्यः प्राय आगमिको विधिः
śrīmadgopāladevasyāṣṭādaśākṣarayantrataḥ
likhyate'rcāvidhirgūḍhaḥ kramadīpikayekṣitaḥ
sanātanaḥ
aṣṭādaśākṣaramantreṇa yo 'rcāvidhiḥ pūjāprakāraḥ sa likhyate
yadyapi daśākṣarādināpi pūjāvidhau bhedo nāsti tathāpi nyāsādibhedāpekṣayā tathā likhitam
gūḍho 'pi kramadīpikayā śrīkeśavācāryaviracitayā īkṣitaḥ darśitaḥ san
ataḥ kramadīpikoktānusāreṇa lekhya iti bhāvaḥ
āgamoktena mārgeṇa bhagavānbrāhmaṇair api
sadaiva pūjyo 'to lekhyaḥ prāya āgamiko vidhiḥ
- 3
तथा च विष्णुयामले
कृते श्रुत्युक्तमार्गः स्यात्त्रेतायां स्मृतिभावितः
द्वापरे तु पुराणोक्तः कलाव् आगमसम्भवः
tathā ca viṣṇuyāmale
kṛte śrutyuktamārgaḥ syāttretāyāṃ smṛtibhāvitaḥ
dvāpare tu purāṇoktaḥ kalāv āgamasambhavaḥ
- 4
अशुद्धाः शूद्राकल्पा हि ब्राह्मणाः कलिसम्भवाः
तेषाम् आगममार्गेण शुद्धिर्न श्रौतवर्त्मना
aśuddhāḥ śūdrākalpā hi brāhmaṇāḥ kalisambhavāḥ
teṣām āgamamārgeṇa śuddhirna śrautavartmanā
- 5
सनातनः
तेषाम् आगममार्गेण श्रौतवर्त्मनेत्य् अनेन तैर् अपि आगमिकविधिनैव पूजा कार्येति भावः
तथा चैकादशस्कन्धे नानातन्त्रविधानेन कलाव् अपि तथा शृणु इति
तत्र श्रीधरस्वामिपादाः
नानातन्त्रविधानेनेति कलौ तन्त्रमार्गस्य प्राधान्यं दर्शयति इति
श्रीकृष्णद्वारदेवेभ्यो दत्त्वा पाद्यादिकं ततः
गन्धपुष्पैर् अर्चयेत्तान्यथास्थानं यथाक्रमम्
sanātanaḥ
teṣām āgamamārgeṇa śrautavartmanety anena tair api āgamikavidhinaiva pūjā kāryeti bhāvaḥ
tathā caikādaśaskandhe nānātantravidhānena kalāv api tathā śṛṇu iti
tatra śrīdharasvāmipādāḥ
nānātantravidhāneneti kalau tantramārgasya prādhānyaṃ darśayati iti
śrīkṛṣṇadvāradevebhyo dattvā pādyādikaṃ tataḥ
gandhapuṣpair arcayettānyathāsthānaṃ yathākramam
- 6
सनातनः
तान्श्रीकृष्णद्वारदेवान्प्रणवादिचतुर्थ्यन्तं देवनाम नमोऽन्तकम् इत्य् अग्रे लेख्यत्वाद् अत्रैवं प्रयोगः श्रीकृष्णद्वारदेवताभ्यो नमः
अनेन मन्त्रेण पाद्यार्घ्यादिकं दत्त्वा गन्धादिभिः पुनर्विशेषेण पूजयेद् इत्य् अर्थः
एवम् अग्रेऽपि सपरिवारेभ्यः श्रीकृष्णपार्षदेभ्यो नमः इत्यादि प्रयोगो द्रष्टव्यः
द्वाराग्रे सपरीवारान्भूपीठे कृष्णपार्षदान्
तदग्रे गरुडं द्वारस्योर्ध्वे द्वारश्रियं यजेत्
sanātanaḥ
tānśrīkṛṣṇadvāradevānpraṇavādicaturthyantaṃ devanāma namo'ntakam ity agre lekhyatvād atraivaṃ prayogaḥ śrīkṛṣṇadvāradevatābhyo namaḥ
anena mantreṇa pādyārghyādikaṃ dattvā gandhādibhiḥ punarviśeṣeṇa pūjayed ity arthaḥ
evam agre'pi saparivārebhyaḥ śrīkṛṣṇapārṣadebhyo namaḥ ityādi prayogo draṣṭavyaḥ
dvārāgre saparīvārānbhūpīṭhe kṛṣṇapārṣadān
tadagre garuḍaṃ dvārasyordhve dvāraśriyaṃ yajet
- 7
प्राग्द्वारोभयपार्श्वे तु यजेच्चण्डप्रचण्डकौ
द्वारे च दक्षिणे धातृविधातारौ च पश्चिमे
prāgdvārobhayapārśve tu yajeccaṇḍapracaṇḍakau
dvāre ca dakṣiṇe dhātṛvidhātārau ca paścime
- 8
जयं च विजयं चैव बलं प्रबलम् उत्तरे
द्वन्द्वशस्त्व् एवम् अभ्यर्च्य देहल्यां वास्तुपुरुषम्
jayaṃ ca vijayaṃ caiva balaṃ prabalam uttare
dvandvaśastv evam abhyarcya dehalyāṃ vāstupuruṣam
- 9
सनातनः
एवं सामान्येन सर्वेषाम् एव पूजाविधिर्लिखितः
इदानीं यथास्थानं यथाक्रमम् इति यल्लिखितं तद् एव विविच्य लिखति द्वाराग्र इति द्वाराभ्याम्
तत्राप्य् आदौ द्वारस्याग्रे यत्भूरूपं पीठं तत्र समस्तपरिवारान्वितान्श्रीकृष्णपार्षदान्यजेत्पूजयेत्
अनन्तरं तस्य द्वारस्याग्रे गरुडं
यद्यपि द्वारश्रियो ऽर्चनं प्रबलार्चनानन्तरम् एव क्रमदीपिकायाम् उक्तम्तथापि इष्ट्वेति क्ट्वाप्रत्ययेन चण्डादिपूजातः पूर्वकाल एवेति बोधितम्
तथैव सदाचारात्
किंच द्वन्द्व इत्य् अग्रे लिखनात्चण्डप्रचण्डाभ्यां नमः इत्य् एवं युग्मत्वेन प्रयोगो ज्ञेयः
द्वारान्तःपार्श्वयोर्गङ्गां यमुनां च ततो ऽर्चयेत्
तत्पार्श्वयोः शङ्खनिधिं तथा पद्मनिधिं यजेत्
sanātanaḥ
evaṃ sāmānyena sarveṣām eva pūjāvidhirlikhitaḥ
idānīṃ yathāsthānaṃ yathākramam iti yallikhitaṃ tad eva vivicya likhati dvārāgra iti dvārābhyām
tatrāpy ādau dvārasyāgre yatbhūrūpaṃ pīṭhaṃ tatra samastaparivārānvitānśrīkṛṣṇapārṣadānyajetpūjayet
anantaraṃ tasya dvārasyāgre garuḍaṃ
yadyapi dvāraśriyo 'rcanaṃ prabalārcanānantaram eva kramadīpikāyām uktamtathāpi iṣṭveti kṭvāpratyayena caṇḍādipūjātaḥ pūrvakāla eveti bodhitam
tathaiva sadācārāt
kiṃca dvandva ity agre likhanātcaṇḍapracaṇḍābhyāṃ namaḥ ity evaṃ yugmatvena prayogo jñeyaḥ
dvārāntaḥpārśvayorgaṅgāṃ yamunāṃ ca tato 'rcayet
tatpārśvayoḥ śaṅkhanidhiṃ tathā padmanidhiṃ yajet
- 10
सनातनः
द्वारस्यान्तः अभ्यन्तरे तत्पार्श्वद्वये तयोर्गङ्गायमुनयोः पार्श्वद्वये
गणेशं मन्दिरस्याग्निकोणे दुर्गां च नैरृते
वाणीं वायव्य ऐशाने क्षेत्रपालं तथार्चयेत्
sanātanaḥ
dvārasyāntaḥ abhyantare tatpārśvadvaye tayorgaṅgāyamunayoḥ pārśvadvaye
gaṇeśaṃ mandirasyāgnikoṇe durgāṃ ca nairṛte
vāṇīṃ vāyavya aiśāne kṣetrapālaṃ tathārcayet
- 11
सनातनः
आग्नेये कोणे गणेशम् अर्चयेत्
तथा चोक्तं क्रमदीपिकायाम्
परिवाराराः कृताः सर्वे पुनः श्रीविष्णुपार्षदाः
द्वाराग्राबलिपीठे ऽर्च्याः पक्षीन्द्रश्च तदग्रतः
चण्डप्रचण्डौ प्राग्धातृविधातारौ च दक्षिणे
जयः सविजयः पश्चाद्बलः प्रबल उत्तरे
ऊर्ध्वे द्वारश्रियं चेष्ट्वा द्वार्य् एतान्युग्मशो ऽर्चयेत्
पूज्यो वास्तुपुमांस्तत्र तत्र द्वाःपीठमध्यतः
द्वारान्तःपार्श्वयोर् अर्च्या गङ्गा च यमुना नदी
कोणेषु विघ्नं दुर्गां च वाणीं क्षेत्रे समर्चयेत्
द्वाःशाखाम् आश्रयन्वामां संकोच्याङ्गानि देहलीम्
अस्पृष्ट्वा प्रविशेद्वेश्म न्यस्यन्प्राग्दक्षिणं पदम्
sanātanaḥ
āgneye koṇe gaṇeśam arcayet
tathā coktaṃ kramadīpikāyām
parivārārāḥ kṛtāḥ sarve punaḥ śrīviṣṇupārṣadāḥ
dvārāgrābalipīṭhe 'rcyāḥ pakṣīndraśca tadagrataḥ
caṇḍapracaṇḍau prāgdhātṛvidhātārau ca dakṣiṇe
jayaḥ savijayaḥ paścādbalaḥ prabala uttare
ūrdhve dvāraśriyaṃ ceṣṭvā dvāry etānyugmaśo 'rcayet
pūjyo vāstupumāṃstatra tatra dvāḥpīṭhamadhyataḥ
dvārāntaḥpārśvayor arcyā gaṅgā ca yamunā nadī
koṇeṣu vighnaṃ durgāṃ ca vāṇīṃ kṣetre samarcayet
dvāḥśākhām āśrayanvāmāṃ saṃkocyāṅgāni dehalīm
aspṛṣṭvā praviśedveśma nyasyanprāgdakṣiṇaṃ padam
- 12
सनातनः
वामां स्ववामभागवर्तिनीं द्वारशाखां आश्रयन् ईषत्स्पृषद्निजाङ्गानि संकोच्य देहलीम् अस्पृष्ट्वा न लङ्घयित्वेत्य् अर्थः
दक्षिणं पदं प्राक् आदौ न्यस्यन्
दक्षिणपादन्यासक्रमेणेत्य् अर्थः
वेश्म श्रीभगवन्मन्दिरं हरेर्गेहं प्रवेक्ष्यन्न् इति पूर्वलिखनात्
प्रविशेत्तन्मध्यं शनैः पूजको गच्छेत्
तथा च सारदातिलके किंचित्
स्पृशन्वामशाखां देहलीं लङ्घयन्गुरुः
अङ्गं संकोचयन्न् अन्तः प्रविशेद्दक्षिणाङ्घ्रिणा
sanātanaḥ
vāmāṃ svavāmabhāgavartinīṃ dvāraśākhāṃ āśrayan īṣatspṛṣadnijāṅgāni saṃkocya dehalīm aspṛṣṭvā na laṅghayitvety arthaḥ
dakṣiṇaṃ padaṃ prāk ādau nyasyan
dakṣiṇapādanyāsakrameṇety arthaḥ
veśma śrībhagavanmandiraṃ harergehaṃ pravekṣyann iti pūrvalikhanāt
praviśettanmadhyaṃ śanaiḥ pūjako gacchet
tathā ca sāradātilake kiṃcit
spṛśanvāmaśākhāṃ dehalīṃ laṅghayanguruḥ
aṅgaṃ saṃkocayann antaḥ praviśeddakṣiṇāṅghriṇā
- 13
सनातनः
गुरुर् इति दीक्षाविधानोक्तः
तन्माहात्म्यं च हरिभक्तिसुधोदये
प्रविशन्न् आलयं विष्णोर् अर्चनार्थं सुभक्तिमान्
न भूयः प्रविशन्मातुः कुक्षिकारागृहं सुधीः
sanātanaḥ
gurur iti dīkṣāvidhānoktaḥ
tanmāhātmyaṃ ca haribhaktisudhodaye
praviśann ālayaṃ viṣṇor arcanārthaṃ subhaktimān
na bhūyaḥ praviśanmātuḥ kukṣikārāgṛhaṃ sudhīḥ
- 14
नैरृते वास्तुपुरुषं ब्रह्माणम् अपि पूजयेत्
आसनस्थो यजेत्तांस्तान् अन्यत्र भगवद्गृहात्
nairṛte vāstupuruṣaṃ brahmāṇam api pūjayet
āsanastho yajettāṃstān anyatra bhagavadgṛhāt
- 15
तत्पूजामन्त्रश्चोक्तः
प्रणवादिचतुर्थ्यन्तं देवनाम नमोऽन्तकम्
पूजामन्त्रम् इदं प्रोक्तं सर्वत्रार्चनकर्मणि
tatpūjāmantraścoktaḥ
praṇavādicaturthyantaṃ devanāma namo'ntakam
pūjāmantram idaṃ proktaṃ sarvatrārcanakarmaṇi
- 16
अथ कृष्णाग्रतस्तिष्ठन्कृत्वा दिग्बन्धनं क्षिपेत्
पुष्पाक्षतान्समस्तासु दिक्षु तत्रोक्तमन्त्रतः
atha kṛṣṇāgratastiṣṭhankṛtvā digbandhanaṃ kṣipet
puṣpākṣatānsamastāsu dikṣu tatroktamantrataḥ
- 17
ततश्चासनमन्त्रेणाभिमन्त्र्याभ्यर्च्य चासनम्
तस्मिन्न् उपविशेत्पद्मासनेन स्वस्तिकेन वा
tataścāsanamantreṇābhimantryābhyarcya cāsanam
tasminn upaviśetpadmāsanena svastikena vā
- 18
तत्र कृष्णार्चकः प्रायो दिवसे प्राङ्मुखो भवेत्
उदङ्मुखो रजन्यां तु स्थिरमूर्तिश्च सम्मुखः
tatra kṛṣṇārcakaḥ prāyo divase prāṅmukho bhavet
udaṅmukho rajanyāṃ tu sthiramūrtiśca sammukhaḥ
- 19
तत्र च एकादशस्कन्धे
आसीनः प्राग् उदग्वार्चेत्स्थिरायां त्व् अथ सम्मुखः
tatra ca ekādaśaskandhe
āsīnaḥ prāg udagvārcetsthirāyāṃ tv atha sammukhaḥ
- 20
आसनमन्त्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः सुतलं छन्दः
कूर्मो देवता आसनाभिमन्त्रेण विनियोगः
āsanamantrasya merupṛṣṭha ṛṣiḥ sutalaṃ chandaḥ
kūrmo devatā āsanābhimantreṇa viniyogaḥ
- 21
पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता
त्वं च धारय मां नित्यं पवित्रं कुरु चासनम्
pṛthvi tvayā dhṛtā lokā devi tvaṃ viṣṇunā dhṛtā
tvaṃ ca dhāraya māṃ nityaṃ pavitraṃ kuru cāsanam
- 22
नारदपञ्चरात्रे
वंशाश्मदारुधरणीतृणपल्लवनिर्मितम्
वर्जयेद् आसनं विद्वान्दारिद्र्यव्याधिदुःखदम्
कृष्णाजिनं कम्बलं वा नान्यद् आसनम् इष्यते
nāradapañcarātre
vaṃśāśmadārudharaṇītṛṇapallavanirmitam
varjayed āsanaṃ vidvāndāridryavyādhiduḥkhadam
kṛṣṇājinaṃ kambalaṃ vā nānyad āsanam iṣyate
- 23
अन्यत्र च
कृष्णाजिनं व्याघ्रचर्म कौशेयं वेत्रनिर्मितम्
वस्त्राजिनं कम्बलं वा कल्पयेद् आसनं मृदु
anyatra ca
kṛṣṇājinaṃ vyāghracarma kauśeyaṃ vetranirmitam
vastrājinaṃ kambalaṃ vā kalpayed āsanaṃ mṛdu
- 24
नारदपञ्चरात्रे
वंशाद् आहुर्दरिद्रत्वं पाषाणे व्याधिसम्भवम्
धरण्यां दुःखसम्भूतिं दौर्भाग्यं दारवासने
nāradapañcarātre
vaṃśād āhurdaridratvaṃ pāṣāṇe vyādhisambhavam
dharaṇyāṃ duḥkhasambhūtiṃ daurbhāgyaṃ dāravāsane
- 25
तृणासने यशोहानिं पल्लवे चित्तविभ्रमम्
दर्भासने व्याधिनाशं कम्बलं दुःखमोचनम्
tṛṇāsane yaśohāniṃ pallave cittavibhramam
darbhāsane vyādhināśaṃ kambalaṃ duḥkhamocanam
- 26
किंच श्रीभगवद्गीतासु
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्
kiṃca śrībhagavadgītāsu
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram
- 27
यथोक्तम् उपविश्याथ सम्प्रदायानुसारतः
शङ्खादिपूजासम्भारान्न्यसेत्तत्तत्पदेषु तान्
yathoktam upaviśyātha sampradāyānusārataḥ
śaṅkhādipūjāsambhārānnyasettattatpadeṣu tān
- 28
स्वस्य वामाग्रतः शङ्खं साधारं स्थापयेद्बुधः
तत्रैवार्घ्यादिपात्राणि न्यस्येच्च द्वारि भागशः
svasya vāmāgrataḥ śaṅkhaṃ sādhāraṃ sthāpayedbudhaḥ
tatraivārghyādipātrāṇi nyasyecca dvāri bhāgaśaḥ
- 29
तुलसीगन्धपुष्पादिभाजनानि च दक्षिणे
वामे च स्थापयेत्पार्श्वे कलसं पूर्णम् अम्भसा
tulasīgandhapuṣpādibhājanāni ca dakṣiṇe
vāme ca sthāpayetpārśve kalasaṃ pūrṇam ambhasā
- 30
दक्षिणे घृतदीपं च तैलदीपं च वामतः
सम्भारानपरान्न्यसेत्स्वदृष्टिविषये पदे
करप्रक्षालनार्थं च पात्रम् एकं स्वपृष्ठतः
dakṣiṇe ghṛtadīpaṃ ca tailadīpaṃ ca vāmataḥ
sambhārānaparānnyasetsvadṛṣṭiviṣaye pade
karaprakṣālanārthaṃ ca pātram ekaṃ svapṛṣṭhataḥ

